Đánh giá tài nguyên đất nông nghiệp đề xuất mô hình sử dụng đất nông nghiệp với một số cây trồng có hiệu quả kinh tế và bền vững vềmôi trường trên địa bàn tỉnh sơn la

Nghiên cứu đánh giá đất nông nghiệp Sơn La, đề xuất mô hình sử dụng đất hiệu quả, bền vững. Giải pháp cho cây trồng kinh tế, bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Phan Bá Học
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hải
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Tài Nguyên Đất Nông Nghiệp, Đề Xuất Mô Hình Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Với Một Số Cây Trồng Có Hiệu Quả Kinh Tế Và Bền Vững Về Môi Trường Trên Địa Bàn Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Phạm vi nghiên cứu
• Phạm vi về không gian
• Phạm vi về thời gian
• Phạm vi khoa học
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• Những đóng góp mới của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH SƠN LA
• 1.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.1.2. Thời tiết, khí hậu
• 1.1.1.3. Thủy văn, sông ngòi
• 1.1.1.4. Các nguồn tài nguyên
• 1.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.1.2.1. Dân số, lao động
• 1.1.2.2. Đời sống dân cư
• 1.1.2.3. Kết cấu hạ tầng
• 1.2. NHỮNG NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
• 1.2.1. Nghiên cứu về môi trường đất
• 1.2.2. Nghiên cứu về tai biến thiên nhiên gây tổn thương, thoái hóa tài nguyên đất
• 1.2.3. Các giải pháp sử dụng đất hợp lý đối với những vùng đất dễ bị tổn thương và thoái hóa
• 1.2.4. Nghiên cứu về sử dụng đất hiệu quả và bền vững
• 1.3. NHỮNG NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
• 1.3.1. Nghiên cứu về môi trường đất
• 1.3.2. Các nghiên cứu về tai biến thiên nhiên gây tổn thương, thoái hóa tài nguyên đất
• 1.3.3. Nghiên cứu các giải pháp sử dụng đất hợp lý đối với những vùng đất dễ bị tổn thương và thoái hóa
• 1.3.4. Nghiên cứu về sử dụng đất hiệu quả và bền vững
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG, CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Nghiên cứu đánh giá tài nguyên đất nông nghiệp, xác định các loại hình thoái hóa tài nguyên đất nông nghiệp của tỉnh Sơn La
• 2.2.2. Đề xuất các giải pháp khoa học trong quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên đất nông nghiệp thích ứng với các tai biến thiên nhiên, biến đổi khí hậu và phù hợp với địa bàn tỉnh Sơn La
• 2.3. CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu
• 2.4.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.4.3. Phương pháp phân tích đất
• 2.4.4. Phương pháp đánh giá thoái hóa đất
• 2.4.5. Phương pháp thực nghiệm, xây dựng mô hình
• 2.4.6. Phương pháp xây dựng các loại bản đồ
• 2.4.7. Phương pháp chuyên gia
• 2.4.7.1. Điều tra ý kiến chuyên gia phục vụ đánh giá thoài hóa tài nguyên đất
• 2.4.8. Kỹ thuật sử dụng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐÁNH GIÁ ĐẶC ĐIỂM TÀI NGUYÊN ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH SƠN LA
• 3.1.1. Phân loại đất
• 3.1.2. Tính chất lý học của đất nông nghiệp tỉnh Sơn La
• 3.1.3. Một số tính chất hóa học của đất nông nghiệp tỉnh Sơn La
• 3.1.4. Đánh giá khả năng thích hợp đất đai tỉnh Sơn La
• 3.1.4.1. Kết quả đánh giá mức độ thích hợp đất đai
• 3.1.4.2. Tổ hợp các kiểu thích hợp đất đai
• 3.2. NGUYÊN NHÂN THOÁI HÓA ĐẤT
• 3.2.1. Đánh giá nguy cơ suy giảm đặc tính hóa học và sinh học
• 3.2.2. Đánh giá tai biến thiên nhiên nhiên và mức độ ô nhiễm môi trường đất
• 3.3. ĐÁNH GIÁ THOÁI THOÁI HÓA ĐẤT
• 3.3.1. Lựa chọn yếu tố để đánh giá
• 3.3.2. Phân cấp mức độ thoái hóa đất
• 3.4. XÂY DỰNG BẢN ĐỒ THOÁI HÓA TÀI NGUYÊN ĐẤT
• 3.4.1. Xây dựng bản đồ thoái hóa do xói mòn đất
• 3.4.2. Thoái hóa do suy giảm độ phì
• 3.4.3. Xây dựng bản đồ thoái hóa do kết von, đá ong hóa
• 3.4.4. Đánh giá tổng hợp thoái hóa đất ở tỉnh Sơn La
• 3.5. ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA CÁC LOẠI SỬ DỤNG ĐẤT VÀ ĐỀ XUẤT HƯỚNG BỐ TRÍ CÂY TRỒNG HỢP LÝ TỈNH SƠN LA
• 3.5.1. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất
• 3.5.2. Hiệu quả sử dụng đất
• 3.5.2.1. Các loại sử dụng đất nông nghiệp chính (LUTs)
• 3.5.2.2. Hiệu quả kinh tế
• 3.5.2.3. Hiệu quả xã hội
• 3.5.2.4. Hiệu quả môi trường
• 3.5.3. Đề xuất một số loại sử dụng đất tiềm năng
• 3.6. ĐỀ XUẤT BỐ TRÍ CƠ CẤU CÂY TRỒNG PHÙ HỢP CHO TỈNH SƠN LA
• 3.6.1. Định hướng chung
• 3.6.2. Định hướng phát triển ngành nông nghiệp
• 3.6.3. Đề xuất hướng bố trí cơ cấu cây trồng
• 3.7. XÂY DỰNG 02 MÔ HÌNH THỰC NGHIỆM SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG
• 3.7.1. Mô hình sinh kế bền vững cho hộ gia đình
• 3.7.1.1. Khả năng kiểm soát xói mòn của các công thức trồng xen cây họ đậu trong ngô
• 3.7.1.2. Sinh trưởng, phát triển của ngô trong các công thức trồng xen
• 3.7.1.3. Các yếu tố cấu thành năng suất trong các công thức trồng xen
• 3.7.1.4. Năng suất ngô trong các công thức trồng xen
• 3.7.1.5. Khả năng sinh trưởng và năng suất xanh của cây trồng xen
• 3.7.1.6. Hiệu quả kinh tế trong các công thức trồng xen
• 3.7.1.7. Kết quả mô hình canh tác ngô bền vững
• 3.7.2. Mô hình nông lâm kết hợp
• 3.7.2.1. Kết quả thí nghiệm các công thức bố trí cây trồng và kỹ thuật canh tác
• 3.7.2.2. Kết quả xây dựng mô hình nông lâm kết hợp trong canh tác cà phê
• 3.7.2.3. Hiệu quả kinh tế mô hình
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Án Về Đánh Giá Đất Nông Nghiệp Sơn La 55 ký tự

Luận án tiến sĩ này tập trung vào đánh giá tài nguyên đất nông nghiệp tại tỉnh Sơn La, một tỉnh miền núi phía Tây Bắc Việt Nam. Sơn La đối mặt với nhiều thách thức về sử dụng đất, bao gồm xói mòn, rửa trôi, và suy giảm độ phì. Nghiên cứu này nhằm mục đích đề xuất các mô hình sử dụng đất nông nghiệp bền vững, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của địa phương. Luận án đánh giá hiện trạng, xác định các yếu tố gây thoái hóa đất, và đề xuất các giải pháp cải thiện hiệu quả sử dụng đất. Mục tiêu cuối cùng là góp phần vào phát triển nông nghiệp bền vững và đảm bảo an ninh lương thực cho tỉnh.

1.1. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu của Luận Án

Luận án xác định rõ mục tiêu đánh giá tài nguyên đất nông nghiệp Sơn La, phân tích nguyên nhân thoái hóa, đề xuất cơ cấu cây trồng hiệu quả, và xây dựng mô hình sử dụng đất phù hợp. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong đất sản xuất nông nghiệp và đất có khả năng khai thác cho nông nghiệp, thực hiện từ 2016-2019. Nghiên cứu tập trung vào tính chất vật lý, hóa học của đất và các loại hình sử dụng đất thích ứng với biến đổi khí hậu. Ý nghĩa khoa học là bổ sung luận cứ cho quản lý đất bền vững, ý nghĩa thực tiễn là đề xuất giải pháp sử dụng đất hợp lý, xây dựng mô hình hiệu quả.

1.2. Đóng Góp Mới của Luận Án Về Thoái Hóa Đất Sơn La

Luận án đóng góp mới trong việc đánh giá nguyên nhân thoái hóa đất do tự nhiên và con người. Nghiên cứu đề xuất mô hình phát triển cơ cấu cây trồng hiệu quả kinh tế và bền vững môi trường (ngô, cà phê, cây ăn quả). Kết quả nghiên cứu lý thuyết kết hợp thực nghiệm đồng ruộng giúp xác định mô hình tối ưu. Đây là cơ sở quan trọng để đưa ra các giải pháp sử dụng đất bền vững và nông nghiệp bền vững tại Sơn La.

II. Phân Tích Thách Thức Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Sơn La 59 ký tự

Sơn La, với địa hình đồi núi phức tạp, đối mặt với nhiều thách thức trong sử dụng đất nông nghiệp. Các vấn đề chính bao gồm xói mòn, rửa trôi, sạt lở đất, và suy giảm độ phì. Theo luận án, những vấn đề này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm biến đổi khí hậu, phá rừng, và phương pháp canh tác không bền vững. Tình trạng thoái hóa đất ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất cây trồng và sinh kế của người dân. Giải quyết những thách thức này là yếu tố then chốt để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

2.1. Các Yếu Tố Tự Nhiên Gây Thoái Hóa Đất Ở Sơn La

Địa hình dốc, lượng mưa lớn tập trung, và biến đổi khí hậu là những yếu tố tự nhiên chính gây thoái hóa đất ở Sơn La. Mưa lớn gây xói mòn, rửa trôi lớp đất màu, làm giảm độ phì nhiêu. Biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, như hạn hán và lũ lụt, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp. Theo nghiên cứu, nhiệt độ trung bình năm có xu hướng tăng, lượng mưa giảm, và độ ẩm không khí cũng giảm, tạo điều kiện cho thoái hóa đất.

2.2. Tác Động của Hoạt Động Canh Tác Đến Chất Lượng Đất

Các hoạt động canh tác không bền vững, như phá rừng làm nương rẫy, độc canh, và sử dụng quá nhiều phân bón hóa học, góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng thoái hóa đất. Phá rừng làm mất lớp phủ thực vật bảo vệ đất, tăng nguy cơ xói mòn. Độc canh làm suy giảm chất dinh dưỡng trong đất. Lạm dụng phân bón hóa học gây ô nhiễm đất và nguồn nước. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi phương pháp canh tác để bảo vệ và cải tạo đất. Quá trình quản lý sử dụng đất nông nghiệp Sơn La còn nhiều bất cập.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tài Nguyên Đất Nông Nghiệp Sơn La 60 ký tự

Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá tài nguyên đất nông nghiệp tại Sơn La. Các phương pháp bao gồm thu thập và xử lý dữ liệu, khảo sát thực địa, phân tích đất, và đánh giá thoái hóa đất. Nghiên cứu cũng sử dụng phương pháp thực nghiệm, xây dựng mô hình, và phương pháp chuyên gia. Việc sử dụng đa dạng phương pháp giúp đảm bảo tính chính xác và toàn diện của kết quả nghiên cứu. Phân tích hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp Sơn La là một phần quan trọng của phương pháp này.

3.1. Thu Thập và Xử Lý Dữ Liệu Về Đất Nông Nghiệp

Luận án thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm bản đồ địa hình, bản đồ đất, số liệu khí tượng thủy văn, và số liệu thống kê về sử dụng đất. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng để tạo ra các bản đồ và biểu đồ, phục vụ cho việc phân tích và đánh giá. Việc sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) giúp trực quan hóa dữ liệu và phân tích không gian.

3.2. Phân Tích Mẫu Đất và Đánh Giá Mức Độ Thoái Hóa

Mẫu đất được thu thập tại các địa điểm khác nhau trên địa bàn tỉnh Sơn La và được phân tích tại phòng thí nghiệm để xác định các chỉ tiêu vật lý, hóa học, và sinh học. Các chỉ tiêu này được sử dụng để đánh giá chất lượng đất và xác định mức độ thoái hóa đất. Luận án sử dụng các tiêu chuẩn và quy trình đánh giá thoái hóa đất được công nhận để đảm bảo tính khách quan và tin cậy của kết quả.

IV. Mô Hình Sử Dụng Đất Bền Vững Nông Nghiệp Tại Sơn La 55 ký tự

Dựa trên kết quả đánh giá tài nguyên đất và phân tích các yếu tố ảnh hưởng, luận án đề xuất các mô hình sử dụng đất nông nghiệp bền vững phù hợp với điều kiện của Sơn La. Các mô hình này tập trung vào việc bảo vệ đất, cải tạo độ phì, và nâng cao năng suất cây trồng. Các mô hình bao gồm trồng xen canh, luân canh, nông lâm kết hợp, và sử dụng các biện pháp canh tác bảo tồn. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các mô hình nông nghiệp bền vững để đảm bảo sinh kế nông nghiệp bền vững.

4.1. Đề Xuất Cơ Cấu Cây Trồng Phù Hợp Cho Sơn La

Luận án đề xuất cơ cấu cây trồng phù hợp với từng vùng sinh thái của Sơn La, dựa trên khả năng thích nghi của cây trồng với điều kiện đất đai và khí hậu. Nghiên cứu khuyến khích phát triển các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao, như cà phê, cây ăn quả, và rau màu, đồng thời chú trọng đến việc bảo tồn các giống cây bản địa. Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp Sơn La đóng vai trò then chốt.

4.2. Xây Dựng Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp và Canh Tác Xen Canh

Luận án xây dựng hai mô hình thực nghiệm: mô hình sinh kế bền vững cho hộ gia đình và mô hình nông lâm kết hợp trong canh tác cà phê. Mô hình sinh kế bền vững tập trung vào việc trồng xen canh các loại cây họ đậu trong ngô để cải tạo đất và tăng năng suất. Mô hình nông lâm kết hợp kết hợp trồng cà phê với các loại cây che bóng và cây phân xanh để bảo vệ đất và tạo nguồn thu nhập đa dạng.

V. Kết Quả và Ứng Dụng Mô Hình Nông Nghiệp Bền Vững Sơn La 59 ký tự

Luận án đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong việc đánh giá tài nguyên đất và đề xuất các mô hình sử dụng đất bền vững cho Sơn La. Các mô hình này đã được thử nghiệm và chứng minh hiệu quả trong việc cải thiện năng suất cây trồng, bảo vệ đất, và nâng cao thu nhập cho người dân. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng để xây dựng các chính sách và chương trình hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững tại Sơn La. Cần tăng cường quản lý sử dụng đất nông nghiệp Sơn La.

5.1. Hiệu Quả Kinh Tế và Môi Trường của Mô Hình

Các mô hình sử dụng đất được đề xuất mang lại hiệu quả kinh tế và môi trường rõ rệt. Mô hình trồng xen canh giúp tăng năng suất ngô và giảm thiểu xói mòn đất. Mô hình nông lâm kết hợp cải thiện chất lượng đất và tạo ra nguồn thu nhập ổn định từ cà phê và các sản phẩm phụ. Các mô hình này cũng góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và giảm thiểu phát thải khí nhà kính.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Luận án đề xuất các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững tại Sơn La, bao gồm chính sách khuyến khích áp dụng các mô hình sử dụng đất bền vững, chính sách hỗ trợ tín dụng cho nông dân, và chính sách đào tạo và chuyển giao khoa học kỹ thuật. Các chính sách này cần được xây dựng và thực hiện một cách đồng bộ để đạt được hiệu quả cao nhất. Cần có chính sách sử dụng đất nông nghiệp Sơn La hiệu quả.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Sử Dụng Đất Sơn La 56 ký tự

Luận án đã cung cấp một cái nhìn tổng quan và chi tiết về tài nguyên đất nông nghiệp tại Sơn La, những thách thức liên quan đến sử dụng đất, và các giải pháp để phát triển nông nghiệp bền vững. Nghiên cứu này là một đóng góp quan trọng vào kho tàng kiến thức về nông nghiệp và môi trường, và có ý nghĩa thực tiễn lớn đối với tỉnh Sơn La. Luận án cũng đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo để tiếp tục cải thiện hiệu quả sử dụng đất và bảo vệ môi trường.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Quan Trọng

Luận án đã đánh giá được hiện trạng tài nguyên đất, xác định các yếu tố thoái hóa, đề xuất các mô hình sử dụng đất bền vững, và đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường của các mô hình này. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các mô hình nông nghiệp bền vững là cần thiết để đảm bảo phát triển nông nghiệp bền vững tại Sơn La.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý Đất Nông Nghiệp

Luận án đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo, bao gồm nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến sử dụng đất, nghiên cứu về vai trò của cộng đồng địa phương trong quản lý đất, và nghiên cứu về ứng dụng công nghệ mới trong nông nghiệp. Các nghiên cứu này sẽ giúp cung cấp thêm thông tin và kiến thức để cải thiện quản lý sử dụng đất nông nghiệp Sơn La trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH SƠN LA 1. Điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Sơn La là tỉnh miền núi thuộc vùng cao phía Tây Bắc Việt Nam, nằm ở khu vực trung tâm của vùng, có tọa độ địa lý từ 20039’đến 22002’ vĩ độ Bắc và từ 103011’đến 105002’ kinh độ Đông, có giáp ranh như sau: - Phía Bắc giáp hai tỉnh Lai Châu và Yên Bái. - Phía Nam giáp tỉnh Thanh Hoá và nước CHDCND Lào.

- Phía Đông giáp hai tỉnh Phú Thọ và Hoà Bình. - Phía Tây giáp tỉnh Điện Biên. Tỉnh Sơn La cách thủ đô Hà Nội 320 km theo Quốc lộ 6, có đường biên giới với nước bạn Lào dài 250 km với cửa khẩu quốc gia Pa Háng, cửa khẩu Chiềng Khương. Trong địa bàn tỉnh có các tuyến Quốc lộ 6, Quốc lộ 37, Quốc lộ 32b, Quốc lộ 43, Quốc lộ 279.

Vị trí tỉnh Sơn La 3 1. Địa hình Sơn La là vùng núi cao dốc có kiến trúc địa hình rất phức tạp, độ cao trung bình thường thay đổi từ 500 - 600 m đến (1000 m). Nơi cao nhất là đỉnh Phu Luông xã Ngọc Chiến, huyện Mường La độ cao 2853 m, nơi thấp nhất ở ven sông Đà độ cao 100 m. Địa hình của 4 hệ thống núi chính cùng với 2 cao nguyên Sơn La- Mộc Châu và các thung lũng xen kẽ đã hợp thành dạng địa mạo chung cho cả Sơn La có hướng chung là Tây Bắc - Đông Nam.

Mặt đất nhấp nhô lượn sóng từ Đông Bắc xuống Tây Nam và mức độ chia cắt sâu đã tạo nên thế hiểm trở của vùng núi có địa hình khác nhau phân bố không tập trung mà rải rác xen kẽ. Nhìn bao quát sự liên đới giữa các vùng trong tỉnh cho thấy: Hệ thống núi dọc biên giới Việt Lào đại diện cho vùng cao thuộc huyện Sông Mã có độ cao trung bình 1400 m - 1700 m độ dốc chung 25 - 30o, núi non trùng điệp chủ yếu được che phủ bằng thảm có tranh. Hệ thống núi cao, đại diện cho các xã vùng cao thuộc các huyện Thuận Châu, Mai Sơn, Yên Châu, Mộc Châu có độ cao thay đổi song nhìn chung cao 1000 m và dốc 30 - 40o. Nhiều đoạn thuộc Thuận Châu, Mai Sơn núi non trùng điệp, chia cắt độ dốc 35 - 45o, rừng cỏ tranh vẫn chiếm ưu thế, tuy rừng cây thân gỗ đã có một diện tích khá hơn so với các vùng khác.

Hệ thống núi đá trên cao nguyên Sơn La - Mộc Châu chạy dọc quốc lộ 6. Địa mạo, castơ điển hình đã tạo nên sự thiếu nước nghiêm trọng bởi các phễu hút nước hay mạch ngầm và hang động. Hệ thống núi dọc địa giới Sơn La - Hoàng Liên Sơn đại diện cho các xã vùng cao của Quỳnh Nhai và Mường La có độ cao trung bình 1200 - 2000 m và dốc từ 30- 40o. Vùng tả ngạn Mường La có địa hình cao, dốc và hiểm trở hơn.

Các đỉnh Pu Luông 2853 m. Pu Huôi Long 2615 m, Pu Sam Sao 1897 m và Pu Ton 2025 m đều tập trung ở vùng này. Thời tiết, khí hậu Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh khô, mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều. Khí hậu được chia thành 4 mùa rõ rệt: xuân, hạ, thu, đông.

4 Sơn La nóng ẩm vào mùa xuân, nắng nóng vào lúc giao mùa giữa mùa xuân và mùa hạ, se lạnh vào mùa thu, lạnh buốt vào mùa đông. Trong những năm gần đây nhiệt độ không khí trung bình/năm có xu hướng tăng hơn so với 20 năm trước đây 0,5o C - 0,6o C (thành phố Sơn La từ 20,9o C lên 21,1o C, Yên Châu từ 22,6o C lên 23o C), lượng mưa trung bình năm có xu hướng giảm (thành phố từ 1.402 mm, Mộc Châu từ 1.563 mm), độ ẩm không khí trung bình năm cũng giảm. Cụ thể các yếu tố cơ bản về khí hậu Sơn La như sau: - Mùa đông lạnh và khô kéo dài từ tháng mười đến tháng ba năm sau. Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều, bắt đầu từ tháng tư đến tháng chín.

- Nhiệt độ trung bình trong năm 21,5o C, nhiệt độ cao nhất là 37o C, nhiệt độ thấp nhất là 2o C. Tổng tích ôn bình quân một năm là 7. - Lượng mưa trung bình/năm là 1. Số ngày mưa trung bình trong một năm là 118 ngày.

Lượng mưa phân bố không đều ở các tháng, trung bình là 120 mm/tháng. Mùa mưa kéo dài 6 - 7 tháng với lượng mưa chiếm 84 - 92% tổng lượng mưa cả năm, là thời kỳ độ ẩm được cải thiện, thuận lợi cho sinh trưởng của nhiều loại cây trồng. Tuy nhiên trong thời kỳ này do lượng mưa lớn, tập trung (lượng mưa ngày cực đại lên tới 146 mm) dễ gây ra hiện tượng xói mòn, rửa trôi, trượt lở đất, lũ ống, lũ quét. làm hư hỏng các công trình giao thông, thuỷ lợi, gây thiệt hại cho sản xuất, tài sản và đời sống nhân dân, làm giảm chất lượng nông sản sau thu hoạch (đặc biệt với ngô, cà phê.

Ngược lại, mùa khô kéo dài, lượng mưa nhỏ thường gây khô hạn, thiếu nước cho sản xuất và sinh hoạt, nhất là các bản vùng cao, ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng các loại cây trồng. - Độ ẩm trung bình/năm 80 - 82%, cao nhất trung bình 86 - 87% (tháng 6,7,8), tối thấp tuyệt đối 6 - 10% (tháng 1,2,3). Lượng bốc hơi trung bình năm là 800 mm/năm. Lượng bốc hơi quan hệ với lượng mưa phân bố không đều tạo nên một thời kỳ khô hạn gay gắt (từ tháng mười năm trước đến tháng năm của năm sau).

Đây là thời kỳ lượng bốc hơi cao hơn lượng mưa nhiều lần, khiến độ ẩm ở tầng đất mặt luôn dưới mức độ ẩm cây héo rất nhiều nên thời kỳ này không thể canh tác cây ngắn ngày nếu không có tưới. 5 - Sương muối: Thường xuất hiện vào tháng mười hai đến tháng một năm sau. Thủy văn, sông ngòi Sơn La có mạng lưới sông, suối khá dày, mật độ 1,2 - 1,8 km/km2 nhưng phân bố không đều, sông suối có độ dốc lớn, nhiều thác ghềnh do địa hình núi cao, chia cắt sâu. Dòng chảy biến đổi theo mùa, biên độ dao động giữa mùa mưa và mùa khô khá lớn.

Mùa lũ thường diễn ra từ tháng sáu đến tháng mười trong năm nhưng diễn ra sớm hơn ở các nhánh thượng lưu và muộn hơn ở hạ lưu. Có đến 65 - 80% tổng lượng dòng chảy trong năm tập trung trong mùa lũ này. Trên địa bàn tỉnh có 2 con sông lớn chảy qua: sông Đà và sông Mã cùng 35 con suối lớn, hàng trăm con suối nhỏ nằm trên địa hình dốc với nhiều thác nước. Sông Đà, đoạn chảy vào địa phận tỉnh Sơn La dài khoảng 250 km, tổng diện tích lưu vực khoảng 9.

Sông Mã (đoạn chảy trên địa phận tỉnh Sơn La) dài 93 km, tổng diện tích lưu vực khoảng 3. Hiện tại, Sơn La có gần 20.000 ha mặt nước (hồ chứa của thủy điện Hòa Bình và thủy điện Sơn La), trong đó có gần 16.000 ha có khả năng khai thác, nuôi trồng thủy sản (UBND tỉnh Sơn La, 2015) [57]. Các nguồn tài nguyên a) Tài nguyên đất Sơn La có diện tích đất đồi núi chiếm trên 80% DTTN, vùng giữa sông Đà và sông Mã hình thành 2 cao nguyên lớn là cao nguyên Mộc Châu với diện tích khoảng 2 vạn ha, chạy dọc theo 2 bên đường Quốc lộ 6 thuộc 2 huyện của tỉnh là Vân Hồ và Mộc Châu và cao nguyên Sơn La - Nà Sản với diện tích khoảng 1,5 vạn héc ta từ Yên Châu đến đèo Pha Đin (Thuận Châu). Nằm xen kẽ giữa các cao nguyên là vùng lòng chảo, thung lũng được bồi đắp bởi phù sa các con sông suối tạo thành các cánh đồng có thể canh tác lúa (UBND tỉnh Sơn La, 2011) [57].

Tài nguyên đất đồi núi của tỉnh Sơn La là một lợi thế trong phát triển các cây công nghiệp dài ngày và phát triển các cây trồng cạn ngắn ngày khác. Tuy nhiên, đây cũng là một thách thức lớn trong bảo vệ nguồn tài nguyên đất đai này; nhiều vùng đất dốc độc canh cây trồng như ngô, lúa nương đã được khai thác nhiều năm mà không 6 có biện pháp bảo vệ và cải tạo đất nào được áp dụng đã làm cho đất đai bị hoang hóa dẫn đến diện tích chưa sử dụng còn nhiều, hiện tại, toàn tỉnh còn khoảng 323.112 ha đất đồi núi chưa sử dụng khai thác, chiếm khoảng 22,88% quỹ đất (Cục Thống kê tỉnh Sơn La, 2018) [8]. a) Tài nguyên nước Tài nguyên nước mặt của toàn tỉnh Sơn La hàng năm vào khoảng 19 tỷ m3 chủ yếu từ nguồn nước mưa tích trữ vào hai hệ thống sông chính là: Sông Đà bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam Trung Quốc có lưu vực ở tỉnh Sơn La là 9.844 km2, đoạn chảy qua Sơn La dài 250 km, tổng lượng nước đến công trình thủy điện Sơn La là 47,6. Sông Mã bắt nguồn từ huyện Điện Biên và Tuần Giáo - Điện Biên, đoạn chảy qua Sơn La dài 93 km, có diện tích lưu vực 3.

Bên cạnh 2 hệ thống sông chính, tỉnh Sơn La còn có 35 con suối lớn, hàng trăm con suối nhỏ nằm trên địa hình dốc (UBND tỉnh Sơn La, 2011) [57]. a) Tài nguyên rừng Sơn La là một trong những tỉnh có diện tích rừng và đất có khả năng phát triển lâm nghiệp khá lớn (chiếm khoảng 44,7% DTTN). Độ che phủ của rừng đạt khoảng 45%, còn thấp so với yêu cầu - nhất là đối với một tỉnh có độ dốc lớn, mưa tập trung theo mùa, lại có vị trí là mái nhà phòng hộ cho đồng bằng Bắc bộ, điều chỉnh nguồn nước cho thuỷ điện Hoà Bình. Toàn tỉnh hiện có 636.101 ha đất có rừng, gồm: rừng phòng hộ 305.713 ha, có vai trò quan trọng trong việc phòng chống xói mòn, rửa trôi, ngăn lũ ống, lũ quét và có vai trò phòng hộ đầu nguồn sông Đà, điều hoà mực nước các hồ thuỷ điện Sơn La, Hoà Bình, bảo vệ vùng hạ du đồng bằng Bắc bộ.

Rừng đặc dụng có 72.235 ha, nằm ở các huyện Mộc Châu, Sông Mã, Thuận Châu, Bắc Yên. Rừng sản xuất có 258. Trữ lượng rừng trồng gồm trữ lượng gỗ 42 ngàn m3, 20,7 ngàn cây luồng vầu, tre trúc có 17 ngàn cây. Đất chưa sử dụng toàn tỉnh có khoảng 323.112 ha có khả năng phát triển nông, lâm nghiệp (Cục Thống kê tỉnh Sơn La, 2018) [8].

Đặc điểm kinh tế - xã hội 1. Dân số, lao động Tính đến 31/12 năm 2018, dân số của Sơn La có 1.