I. Tổng quan về đánh giá quy hoạch nông thôn mới huyện Ba Vì
Huyện Ba Vì nằm ở phía tây thành phố Hà Nội, gồm 31 đơn vị hành chính xã và thị trấn. Tổng diện tích tự nhiên đạt 42.402,69 ha. Trong đó, đất nông nghiệp chiếm 68,81% tổng diện tích, tương đương 29.176,56 ha. Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới được triển khai trên địa bàn huyện từ năm 2011 theo Quyết định 491/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Giai đoạn 2011-2020, huyện Ba Vì đặt mục tiêu hoàn thành các tiêu chí quốc gia về nông thôn mới. Nghiên cứu đánh giá tình hình thực hiện quy hoạch tập trung vào hai xã thí điểm là Tản Hồng và Yên Bài. Quá trình xây dựng nông thôn mới gắn liền với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cải thiện hạ tầng và nâng cao đời sống nhân dân. Đánh giá tổng thể giúp xác định rõ tiến độ, tồn tại và đề xuất giải pháp phù hợp cho giai đoạn tiếp theo.
1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên huyện Ba Vì
Huyện Ba Because tọa lạc tại vùng đất đồi núi phía tây Hà Nội, tiếp giáp tỉnh Hòa Bình và Vĩnh Phúc. Địa hình huyện chia thành ba vùng rõ rệt: vùng núi cao, vùng trung du và vùng đồng bằng ven sông Đáy. Diện tích tự nhiên 42.402,69 ha tạo điều kiện phát triển nông nghiệp đa dạng. Đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn với 29.176,56 ha. Khí hậu nhiệt đới gió mùa thuận lợi cho canh tác lúa và cây công nghiệp. Hệ thống sông ngòi, kênh mương phục vụ tưới tiêu tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, địa hình phức tạp gây khó khăn cho quy hoạch giao thông và sắp xếp dân cư.
1.2. Mục tiêu chương trình xây dựng nông thôn mới
Chương trình xây dựng nông thôn mới hướng tới 19 tiêu chí quốc gia theo Quyết định 491/QĐ-TTg. Các tiêu chí bao gồm quy hoạch, giao thông, thủy lợi, điện, trường học, cơ sở vật chất văn hóa, y tế và thu nhập. Mục tiêu cốt lõi là nâng cao toàn diện đời sống vật chất lẫn tinh thần cho nông dân. Huyện Ba Vì phấn đấu đưa các xã đạt chuẩn nông thôn mới vào năm 2020. Chương trình gắn liền với công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn. Nguồn vốn huy động từ ngân sách nhà nước, nhân dân đóng góp và các tổ chức xã hội.
II. Phân tích thực trạng xây dựng nông thôn mới tại Ba Vì
Thực trạng xây dựng nông thôn mới huyện Ba Vì giai đoạn 2011-2020 cho thấy nhiều kết quả đáng ghi nhận nhưng cũng tồn tại hạn chế. Về hạ tầng kinh tế - xã hội, hệ thống giao thông nông thôn được nâng cấp song chưa đồng bộ. Khối lượng đầu tư nâng cấp còn rất lớn so với nguồn lực hiện có. Công tác quy hoạch xây dựng và sắp xếp dân cư triển khai chậm, thiếu tính hệ thống. Nhiều nơi nông thôn phát triển chưa đúng quy hoạch ban đầu. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp diễn ra chậm. Đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, trình độ sản xuất của nông dân đa số chưa khai thác hết tiềm năng. Đất nông nghiệp sử dụng chưa hiệu quả, phần đất chưa sử dụng còn 273,79 ha rải rác tại các xã. Quản lý đất đai và quy hoạch đô thị tại nông thôn còn bất cập, cần giải pháp tổng thể.
2.1. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Ba Vì
Theo số liệu thống kê đất đai năm 2019, đất sản xuất nông nghiệp chiếm 17.134,09 ha, tương đương 58,73% tổng diện tích đất nông nghiệp. Đất trồng cây hàng năm đạt 11.506,25 ha, trong đó đất trồng lúa chiếm 8.932,69 ha. Đất cỏ dùng cho chăn nuôi chỉ có 205,48 ha, chiếm 0,7%. Đất trồng cây hàng năm khác đạt 2.494,42 ha. Phần đất chưa sử dụng còn 273,79 ha tập trung tại xã Châu Sơn (85,01 ha), Khánh Thượng (38,38 ha) và Thuần Mỹ (17,10 ha). Cơ cấu đất đai phản ánh đặc thù nông nghiệp truyền thống của huyện.
2.2. Những tồn tại trong công tác quy hoạch xây dựng
Công tác quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại Ba Vì gặp nhiều tồn tại. Quy hoạch sử dụng đất chưa đồng bộ với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội. Quản lý quy hoạch yếu, nhiều khu vực xây dựng tự phát không đúng kế hoạch. Việc sắp xếp dân cư triển khai chậm và thiếu nguồn lực thực hiện. Hạ tầng giao thông nông thôn xuống cấp, nhiều tuyến đường chưa đạt chuẩn. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng gặp khó khăn. Nguồn vốn đầu tư công chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Sự phối hợp giữa các phòng ban chuyên môn còn lỏng lẻo.
III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quy hoạch nông thôn mới Ba Vì
Để nâng cao hiệu quả thực hiện quy hoạch nông thôn mới, huyện Ba Vì cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, hoàn thiện hệ thống quản lý đất đai theo hướng số hóa và minh bạch hóa thông tin. Tăng cường công tác lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch sử dụng đất cấp xã. Phát triển kinh tế nông thôn gắn với thế mạnh địa phương, đẩy mạnh phong trào mỗi xã một sản phẩm theo mô hình OVOP của Nhật Bản. Huy động đa dạng nguồn lực đầu tư hạ tầng giao thông, thủy lợi và trường học. Đào tạo nâng cao trình độ sản xuất cho nông dân, ứng dụng công nghệ cao vào nông nghiệp. Tăng cường vai trò của Ban chỉ đạo huyện trong giám sát và đôn đốc tiến độ. Xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nông thôn. Phát triển thương mại dịch vụ gắn với du lịch sinh thái Ba Vì.
3.1. Hoàn thiện hệ thống quản lý đất đai và quy hoạch
Giải pháp trọng tâm là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai tập trung, áp dụng công nghệ GIS trong quản lý. Rà soát điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất phù hợp với thực tế phát triển. Tách bạch giữa quy hoạch nông thôn và quy hoạch đô thị để tránh xung đột. Nâng cao năng lực cán bộ quản lý đất đai cấp xã thông qua đào tạo chuyên môn. Xây dựng quy chế quản lý quy hoạch rõ ràng, gắn trách nhiệm cá nhân. Đẩy nhanh tiến độ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho nông dân.
3.2. Phát triển kinh tế nông thôn bền vững
Phát triển kinh tế nông thôn cần bám sát thế mạnh nông nghiệp và du lịch của huyện Ba Vì. Xây dựng thương hiệu sản phẩm đặc sản địa phương theo mô hình mỗi xã một sản phẩm. Ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp, nâng cao năng suất và chất lượng. Phát triển hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới, liên kết chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Khuyến khích phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng gắn với văn hóa truyền thống. Tạo việc làm tại chỗ để giảm di cư nông thôn ra thành thị.
IV. Kết luận và khuyến nghị áp dụng quy hoạch nông thôn mới
Nghiên cứu đánh giá tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới huyện Ba Vì giai đoạn 2011-2020 cho thấy chương trình đạt được nhiều kết quả tích cực. Hệ thống hạ tầng giao thông, trường học và trạm y tế từng bước được cải thiện. Tuy nhiên, tiến độ đạt chuẩn nông thôn mới còn chậm so với kế hoạch đề ra. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp chưa tương xứng với tiềm năng. Công tác quy hoạch và quản lý đất đai cần được tăng cường hơn nữa. Từ kết quả nghiên cứu, đề xuất áp dụng mô hình quy hoạch tích hợp, kết hợp phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường. Bài học kinh nghiệm từ Nhật Bản về phong trào mỗi làng một sản phẩm cần được vận dụng sáng tạo. Giai đoạn 2021-2025, huyện Ba Vì cần tập trung nguồn lực để hoàn thành mục tiêu nông thôn mới nâng cao.
4.1. Kết quả đạt được sau giai đoạn 2011 2020
Giai đoạn 2011-2020, huyện Ba Vì đạt được nhiều kết quả trong xây dựng nông thôn mới. Hệ thống đường giao thông nông thôn được kiên cố hóa đáng kể. Nhiều trường học và trạm y tế được xây mới hoặc nâng cấp. Thu nhập bình quân đầu người tại các xã thí điểm tăng dần qua các năm. Tỷ lệ hộ nghèo giảm theo từng giai đoạn. Nhận thức của người dân về chương trình nông thôn mới được nâng cao rõ rệt. Một số xã đã đạt từ 10 đến 15 tiêu chí quốc gia. Công tác quy hoạch được chú trọng hơn so với giai đoạn trước.
4.2. Hướng phát triển cho giai đoạn tiếp theo
Giai đoạn 2021-2025, huyện Ba Because cần ưu tiên hoàn thành các tiêu chí còn lại. Tập trung nâng cấp hạ tầng giao thông kết nối liên xã, liên huyện. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đất đai và quy hoạch. Phát triển nông nghiệp công nghệ cao gắn với chuỗi giá trị xuất khẩu. Xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu tại các xã đã đạt chuẩn. Tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển. Huy động nguồn lực xã hội hóa để bổ sung ngân sách nhà nước.
