Luận văn thạc sĩ vnua đánh giá sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã xuân canh huyện đông anh thành phố hà nội

Luận văn thạc sĩ VNUA đánh giá sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, Hà Nội.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Đạt
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Văn Điếm
• Trường học: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh giá sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.5. Tổng quan tài liệu
• 1.5.1. Khái quát chung về Biến đổi khí hậu
• 1.5.2. Nguyên nhân của biến đổi khí hậu trong thời kỳ hiện đại
• 1.5.3. Thực trạng về biến đổi khí hậu hiện nay
• 1.5.3.1. Thực trạng biến đổi khí hậu trên thế giới
• 1.5.3.2. Thực trạng biến đổi khí hậu tại Việt Nam
• 1.5.4. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp
• 1.5.4.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp trên thế giới
• 1.5.4.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam
• 1.5.4.3. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 1.5.5. Thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp
• 1.5.5.1. Các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu
• 1.5.5.2. Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong nông nghiệp
• 1.5.5.3. Mối liên hệ giữa nhận thức và khả năng thích ứng của người dân với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp
• 1.6. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu
• 1.6.1. Địa điểm nghiên cứu
• 1.6.2. Thời gian nghiên cứu
• 1.6.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.6.4. Nội dung nghiên cứu
• 1.6.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.5.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 1.6.5.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 1.6.5.3. Xử lý số liệu
• 1.7. Kết quả và thảo luận
• 1.7.1. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội
• 1.7.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.7.1.2. Đặc điểm về kinh tế - xã hội
• 1.7.2. Tình hình sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh
• 1.7.3. Thuận lợi và khó khăn trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh
• 1.7.4. Đánh giá xu thế biến đổi một số yếu tố khí hậu tại xã Xuân Canh
• 1.7.4.1. Xu thế nhiệt độ
• 1.7.4.2. Xu thế số ngày nắng nóng giai đoạn 1961-2014
• 1.7.4.3. Xu thế lượng mưa giai đoạn 1961-2014
• 1.7.5. Đánh giá nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu tại xã Xuân Canh
• 1.7.5.1. Nhận thức chung của người dân về biến đổi khí hậu
• 1.7.5.2. Nhận thức của người dân về xu thế nhiệt độ gần đây
• 1.7.5.3. Nhận thức của người dân về xu thế lượng mưa gần đây
• 1.7.5.4. Nhận thức của người dân về xu thế bão
• 1.7.5.5. Nhận thức của người dân về những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh
• 1.7.5.6. Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh
• 1.7.5.7. Xác định các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh
• 1.7.6. Đánh giá khả năng thích ứng của người dân đối với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại địa phương
• 1.7.6.1. Nguồn tiếp cận thông tin về tình hình thời tiết, thiên tai của người dân tại địa phương
• 1.7.6.2. Các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh
• 1.7.6.3. Đánh giá các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 1.8. Đề xuất giải pháp nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của người dân trong hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh
• 1.8.1. Với những giải pháp đã được áp dụng
• 1.8.2. Giải pháp nâng cao nhận thức
• 1.8.3. Giải pháp thích ứng và giảm nhẹ tác động của thiên tai
• 1.9. Kết luận và kiến nghị
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam, đặc biệt là tại xã Xuân Canh, huyện Đông Anh. Nghiên cứu này nhằm đánh giá sự thích ứng của người dân với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp. Việc hiểu rõ về BĐKH và tác động của nó là rất cần thiết để phát triển các chiến lược thích ứng hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Về Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu là sự thay đổi lâu dài của các yếu tố khí hậu, bao gồm nhiệt độ, lượng mưa và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Theo IPCC, BĐKH có thể do các yếu tố tự nhiên hoặc do hoạt động của con người, dẫn đến những tác động nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp.

1.2. Tình Hình Biến Đổi Khí Hậu Tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ BĐKH. Các hiện tượng như lũ lụt, hạn hán và bão ngày càng gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân.

II. Thách Thức Trong Sản Xuất Nông Nghiệp Tại Xã Xuân Canh

Sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh đang đối mặt với nhiều thách thức do BĐKH. Những thay đổi về thời tiết và khí hậu đã làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến thu nhập của người dân. Việc nhận thức và thích ứng với BĐKH là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nông Nghiệp

BĐKH đã gây ra những biến đổi lớn trong sản xuất nông nghiệp, bao gồm sự thay đổi về thời vụ, năng suất và chất lượng sản phẩm. Người dân cần nhận thức rõ về những tác động này để có biện pháp ứng phó kịp thời.

2.2. Những Khó Khăn Trong Việc Thích Ứng

Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc thích ứng với BĐKH, nhưng nhiều người dân vẫn còn thiếu thông tin và kiến thức về các biện pháp thích ứng hiệu quả. Điều này dẫn đến sự chủ quan và bị động trong sản xuất nông nghiệp.

III. Phương Pháp Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Trong Nông Nghiệp

Để thích ứng với BĐKH, xã Xuân Canh đã áp dụng một số phương pháp và chiến lược. Những biện pháp này không chỉ giúp giảm thiểu tác động của BĐKH mà còn nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

3.1. Thay Đổi Giống Cây Trồng

Việc sử dụng các giống cây trồng mới có khả năng chịu hạn và kháng bệnh đã giúp người dân nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các giống cây này thường có thời gian sinh trưởng ngắn hơn, phù hợp với điều kiện khí hậu hiện tại.

3.2. Điều Chỉnh Thời Vụ Gieo Trồng

Thay đổi thời vụ gieo trồng để phù hợp với xu hướng thời tiết mới là một trong những biện pháp quan trọng. Người dân cần theo dõi các dự báo thời tiết để điều chỉnh lịch gieo trồng cho phù hợp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Thích Ứng Tại Xã Xuân Canh

Kết quả nghiên cứu cho thấy người dân xã Xuân Canh đã có những thay đổi tích cực trong hoạt động sản xuất nông nghiệp để thích ứng với BĐKH. Tuy nhiên, vẫn cần có những giải pháp nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng của người dân.

4.1. Đánh Giá Nhận Thức Của Người Dân

Người dân tại xã Xuân Canh đã có những hiểu biết nhất định về BĐKH và tác động của nó đến sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều người chưa nhận thức đầy đủ về mức độ nghiêm trọng của vấn đề này.

4.2. Các Biện Pháp Thích Ứng Được Áp Dụng

Các biện pháp như thay đổi giống cây trồng, điều chỉnh thời vụ và áp dụng kỹ thuật canh tác mới đã được người dân áp dụng. Những biện pháp này đã giúp cải thiện năng suất và giảm thiểu thiệt hại do BĐKH.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Thích Ứng

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy việc nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng với BĐKH là rất cần thiết. Các giải pháp cần được triển khai để hỗ trợ người dân trong việc thích ứng với những thay đổi của khí hậu.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Nhận Thức

Cần tổ chức các buổi hội thảo và chương trình đào tạo để nâng cao nhận thức của người dân về BĐKH và các biện pháp thích ứng. Việc cung cấp thông tin kịp thời và chính xác sẽ giúp người dân chủ động hơn trong sản xuất.

5.2. Hỗ Trợ Kỹ Thuật Và Tài Chính

Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức để cung cấp kỹ thuật và tài chính cho người dân trong việc áp dụng các biện pháp thích ứng. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro do BĐKH.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang tác động sâu sắc đến hệ thống sinh thái nông nghiệp tại các quốc gia đang phát triển, trong đó Việt Nam là một trong những vùng lãnh thổ chịu tổn thương nặng nề nhất. Theo các báo cáo khí tượng quốc gia, nhiệt độ trung bình năm tại Việt Nam đã tăng từ 0,5 đến 0,7 độ C trong giai đoạn 50 năm gần đây, đi kèm sự gia tăng của các đợt thời tiết cực đoan. Dự báo từ Ngân hàng Thế giới cũng chỉ rõ nguy cơ ngập lụt và suy giảm nghiêm trọng diện tích canh tác khi mực nước biển dâng cao. Đối với khu vực Đồng bằng sông Hồng, diễn biến nhiệt - ẩm phức tạp đang trực tiếp đe dọa sinh kế của các cộng đồng nông thôn phụ thuộc vào trồng trọt.

Nghiên cứu được thực hiện tại xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội - một địa bàn nông nghiệp ven đô có tổng diện tích đất tự nhiên 612,76 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 353,68 ha (tương đương 57,7%). Dù giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh lương thực và nguồn cung nông sản với diện tích lúa gieo trồng đạt 423,96 ha và năng suất bình quân 96 tạ/ha, hoạt động sản xuất tại Xuân Canh vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán. Khả năng thích ứng của người dân còn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm truyền thống và thiếu tính chủ động trước các hiện tượng thiên tai dị thường.

Đề tài tập trung giải quyết các mục tiêu trọng tâm: đánh giá nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu, xác định các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng đến mùa vụ, đánh giá hiệu quả các biện pháp thích nghi hiện hành và đề xuất giải pháp chiến lược nhằm nâng cao năng lực ứng phó tại chỗ. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ 7 thôn của xã Xuân Canh, với chuỗi dữ liệu khí tượng quan trắc kéo dài 54 năm (1961-2014) và số liệu khảo sát thực địa nông hộ giai đoạn 2015-2016. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị khoa học trong việc lượng hóa xu thế khí hậu vi mô, đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn giúp chính quyền địa phương định hình kế hoạch tái cơ cấu mùa vụ bền vững cho 3.095 hộ dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng khung lý thuyết thích ứng và tính dễ bị tổn thương do Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) ban hành. Thích ứng với biến đổi khí hậu được định nghĩa là sự điều chỉnh của hệ thống tự nhiên hoặc hệ thống con người nhằm phản ứng lại các tác động khí hậu thực tế hoặc kỳ vọng, từ đó giảm thiểu tổn thất và khai thác các cơ hội thuận lợi. Mức độ tổn thương của hệ sinh thái nông nghiệp phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ phơi bày trước hiểm họa, độ nhạy cảm của cây trồng và năng lực thích ứng nội tại của cộng đồng canh tác.

Bên cạnh đó, mô hình quá trình tiếp nhận thích ứng của Maddison (2006) được vận dụng để phân tích hành vi của nông dân qua chu trình hai giai đoạn: nhận thức được sự thay đổi của khí hậu và triển khai các hành động đáp ứng thông qua học tập qua thực hành, sao chép kinh nghiệm hoặc tuân thủ hướng dẫn kỹ thuật. Khung phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) được tích hợp nhằm thẩm định tính khả thi của từng biện pháp can thiệp kỹ thuật.

Nghiên cứu làm rõ 5 khái niệm cốt lõi:

• Biến đổi khí hậu: Sự thay đổi trạng thái khí hậu kéo dài qua nhiều thập kỷ do tương tác tự nhiên và hoạt động nhân sinh làm tăng nồng độ khí nhà kính.
• Khả năng thích ứng: Năng lực của hệ thống sản xuất trong việc dung hòa các biến động ngoại cảnh để bảo toàn năng suất cây trồng.
• Thời tiết cực đoan: Các hiện tượng thời tiết hiếm gặp có tần suất xuất hiện thống kê dưới 10% như rét đậm kéo dài, nắng nóng gay gắt hay mưa lớn cục bộ.
• Hệ thống thâm canh lúa cải tiến (SRI): Phương pháp canh tác sinh thái giúp tiết kiệm 30-50% lượng nước tưới và nâng cao sức chống chịu sâu bệnh của cây lúa.
• Hiệu ứng nhà kính: Hiện tượng giữ nhiệt tại tầng đối lưu do sự gia tăng của các khí cản bức xạ sóng dài như CO2, CH4 và N2O.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ trạm khí tượng Láng - Hà Nội trong chuỗi thời gian liên tục 54 năm (1961-2014), bao gồm các biến số: nhiệt độ tối cao, nhiệt độ tối thấp, lượng mưa ngày và số ngày nắng nóng trên 35 độ C. Các báo cáo kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất và hiện trạng thủy lợi được trích xuất trực tiếp từ hồ sơ lưu trữ của Ủy ban nhân dân xã Xuân Canh giai đoạn 2005-2015.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo địa bàn cư trú. Tổng cỡ mẫu khảo sát là 105 hộ nông dân trực tiếp canh tác lúa, phân bổ đều tại 7 thôn (15 hộ mỗi thôn), bảo đảm đại diện đầy đủ cho các vùng địa hình cao như Vạn Lộc, Lực Canh và vùng trũng thấp như Xuân Trạch, Xuân Canh. Ngoài ra, nghiên cứu tổ chức thảo luận nhóm tập trung với 20 nông dân tiêu biểu sinh trong giai đoạn 1959-1970 cùng cán bộ khuyến nông cơ sở để xây dựng lịch thời vụ và ma trận lịch sử thiên tai 30 năm qua. Việc lựa chọn phương pháp chọn mẫu phân tầng giúp phản ánh chính xác sự phân hóa địa hình và thói quen canh tác, giảm thiểu tối đa sai số điều tra.

Xử lý số liệu khí tượng sử dụng kiểm định thống kê so sánh hai giá trị trung bình với phương sai không đồng nhất (t-Test: Two-Sample Assuming Unequal Variances) để đối chiếu giữa hai giai đoạn: giai đoạn chuẩn 1961-1990 (30 năm) và giai đoạn hiện đại 1991-2014 (24 năm). Phân tích hồi quy tương quan tuyến tính được áp dụng để tính toán tốc độ gia tăng nhiệt độ và biến động lượng mưa theo từng thập kỷ. Lựa chọn kiểm định t-Test với phương sai không đồng nhất là tối ưu vì dữ liệu khí tượng giữa hai thời kỳ có sự bất đối xứng lớn về độ lệch chuẩn do hiện tượng cực đoan xuất hiện dày đặc hơn trong giai đoạn sau.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình xử lý chuỗi số liệu khí tượng 1961-2014 và điều tra 105 nông hộ đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, nhiệt độ không khí tại khu vực ghi nhận xu thế tăng rõ rệt và mang ý nghĩa thống kê cao. Nhiệt độ tối cao trung bình năm tăng 0,36 độ C/thập kỷ (p < 0,001), trong khi nhiệt độ tối thấp trung bình năm tăng 0,27 độ C/thập kỷ (p < 0,001). Tháng 2 ghi nhận mức tăng nhiệt mạnh nhất trong năm với nhiệt độ tối cao tăng 0,56 độ C/thập kỷ và tối thấp tăng 0,45 độ C/thập kỷ. Số ngày nắng nóng có nhiệt độ vượt ngưỡng 35 độ C gia tăng với tốc độ 6,6 ngày/thập kỷ, dẫn đến các đợt hạn hán cục bộ và làm chu kỳ sinh trưởng của lúa vụ xuân bị rút ngắn.

Thứ hai, lượng mưa hàng năm biến động phức tạp và phân hóa sâu sắc theo mùa vụ. Tổng lượng mưa cả năm có xu hướng giảm nhẹ 3,54 mm/thập kỷ so với mức bình quân 1.645 mm/năm. Đáng chú ý, lượng mưa tháng 7 tăng vọt ở mức 25,98 mm/thập kỷ (p < 0,01), trong khi lượng mưa tháng 9 và tháng 10 giảm lần lượt 17,30 mm/thập kỷ và 17,15 mm/thập kỷ. Sự tập trung mưa cường độ lớn vào đầu vụ mùa làm tăng nguy cơ ngập úng mạ, trong khi thiếu hụt nước cuối vụ ảnh hưởng tiêu cực đến giai đoạn trổ bông.

Thứ ba, mức độ nhận thức của người dân về các biểu hiện nóng lên toàn cầu tương đối cao nhưng còn hạn chế về tính toàn diện. Có 81,6% người tham gia khảo sát nhận định nhiệt độ địa phương đang ấm lên trong 30 năm qua, 72,4% khẳng định số ngày nắng nóng gia tăng và 79,1% cho rằng cường độ bão ngày càng khốc liệt. Tuy nhiên, chỉ có 50,5% hộ thực sự hiểu đúng bản chất nguyên nhân của biến đổi khí hậu; 46,6% chỉ nghe thoáng qua và 2,9% hoàn toàn không nắm được thông tin.

Thứ tư, người dân đã chủ động triển khai các biện pháp thích ứng kỹ thuật, giúp duy trì năng suất lúa ổn định ở mức 96 tạ/ha. Cơ cấu giống lúa đã chuyển đổi từ các giống dài ngày truyền thống sang các giống thuần ngắn ngày có khả năng chống chịu sâu bệnh và năng suất cao. Lịch gieo cấy vụ xuân được đẩy muộn hơn 10-15 ngày để tránh các đợt rét đậm đầu năm, kết hợp điều tiết nước mặt từ hệ thống sông Đuống phục vụ tưới tiêu chủ động cho hơn 230 ha ruộng canh tác.

Thảo luận kết quả

Diễn biến gia tăng nhiệt độ tại Xuân Canh hoàn toàn trùng khớp với quy luật ấm lên chung của vùng Đồng bằng Bắc Bộ (mức tăng 0,6 độ C trong 50 năm theo công bố của Bộ Tài nguyên và Môi trường). Tốc độ tăng nhiệt mạnh vào tháng 2 và vụ xuân phản ánh hiện tượng mùa đông ấm hơn và ngắn lại, khiến mạ xuân dễ bị nghẹt rễ khi gặp các đợt không khí lạnh muộn đột ngột. Sự phân hóa lượng mưa tháng 7 tăng mạnh trong khi tháng 9 giảm nhanh cho thấy tính bất định của gió mùa mùa hạ.

Khảo sát ghi nhận một điểm đáng lưu ý: dù 62,9% nông dân nhận thấy tổng lượng mưa giảm, có tới 60% số người được hỏi cho rằng tần suất hạn hán không thay đổi. Hiện tượng này được giải thích bởi vị trí địa lý đắc địa của xã Xuân Canh nằm kẹp giữa sông Đuống (chiều dài 3,2 km chảy qua xã, lưu lượng 880 m3/s) và sông Hoàng Giang (dài 2,5 km), cùng mạng lưới kênh mương đã kiên cố hóa 5,96 km giúp bảo đảm nguồn cấp nước tưới tự chảy. Tuy nhiên, mực nước sông Đuống đang có dấu hiệu suy giảm vào mùa kiệt, tiềm ẩn rủi ro thiếu hụt nguồn nước tưới trong dài hạn.

Để tối ưu hóa hiệu quả tiếp cận dữ liệu, kết quả nghiên cứu nên được biểu diễn thông qua các biểu đồ đường hồi quy trực quan cho chuỗi quan trắc nhiệt - ẩm 54 năm, kết hợp bảng ma trận SWOT đa chiều đối với từng biện pháp kỹ thuật. Các biểu đồ cột so sánh tỷ lệ phần trăm giữa nhận thức cộng đồng và thực tế đo đạc khí tượng sẽ là công cụ trực quan hỗ trợ đắc lực cho các buổi tập huấn nông nghiệp tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao năng lực ứng phó và bảo đảm sinh kế nông nghiệp bền vững tại xã Xuân Canh, hệ thống giải pháp toàn diện cần được triển khai theo 4 trục hành động trọng tâm:

1. Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu giống cây trồng và linh hoạt lịch thời vụ: Thay thế hoàn toàn các giống lúa dài ngày bằng các dòng giống thuần ngắn ngày (thời gian sinh trưởng 100-115 ngày) có khả năng chịu hạn, chịu nóng và kháng rầy nâu. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ phủ sóng giống lúa tiến bộ kỹ thuật lên 100% diện tích gieo cấy 423,96 ha trước năm 2020. Chủ thể thực hiện là Hợp tác xã Dịch vụ Nông nghiệp phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Đông Anh.

2. Kiên cố hóa và hiện đại hóa hệ thống hạ tầng thủy lợi: Nâng cấp, bê tông hóa toàn bộ 6,07 km kênh mương nội đồng còn lại trên tổng số 12,03 km toàn xã nhằm chấm dứt tình trạng rò rỉ thất thoát nước. Xây dựng các trạm bơm dã chiến ven sông Đuống để chủ động cấp nước cho 100% diện tích 353,68 ha đất nông nghiệp trong các đợt hạn vụ xuân. Lộ trình thực hiện từ năm 2017 đến năm 2022 dưới sự chủ trì của Ủy ban nhân dân xã Xuân Canh.

3. Nhân rộng mô hình kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến SRI và quản lý dịch hại tổng hợp IPM: Tổ chức tập huấn kỹ thuật cấy mạ non một dảnh, rút nước xen kẽ giữa vụ và bón phân cân đối cho 100% hộ sản xuất. Mục tiêu cụ thể là cắt giảm 30-40% lượng nước tưới mặt ruộng, giảm 25% chi phí thuốc bảo vệ thực vật và hạn chế phát thải khí nhà kính. Thời gian triển khai liên tục giai đoạn 2016-2025 do Trạm Khuyến nông huyện và Hội Nông dân xã điều hành.

4. Thiết lập mạng lưới truyền thông cơ sở và hệ thống cảnh báo sớm thiên tai: Xây dựng bản tin thời tiết nông vụ phát hàng tuần qua hệ thống loa truyền thanh 7 thôn, kết hợp tập huấn chuyên đề về biến đổi khí hậu cho cán bộ thôn xóm. Mục tiêu là nâng tỷ lệ người dân hiểu đúng và đầy đủ về rủi ro khí hậu từ 50,5% lên trên 85% vào năm 2020. Ban Văn hóa Xã hội xã chịu trách nhiệm phối hợp với các tổ chức đoàn thể địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với 4 nhóm đối tượng sau:

• Chính quyền địa phương và các nhà hoạch định chính sách cấp cơ sở: Ủy ban nhân dân xã Xuân Canh và Ủy ban nhân dân huyện Đông Anh có thể sử dụng các số liệu đánh giá khí hậu và cơ cấu đất đai (57,7% đất nông nghiệp) làm căn cứ xây dựng đề án tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn và kế hoạch phòng chống thiên tai giai đoạn 2020-2030.
• Cán bộ khuyến nông và chuyên viên kỹ thuật nông nghiệp: Cung cấp tài liệu hướng dẫn thực hành chuyển đổi mùa vụ, ứng dụng gói kỹ thuật SRI và phân tích ma trận SWOT các giải pháp giống để xây dựng giáo trình tập huấn sát với điều kiện đồng ruộng ven sông.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Môi trường - Nông nghiệp: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về quy trình phân tích chuỗi số liệu khí tượng dài hạn 54 năm bằng kiểm định t-Test và phương pháp điều tra xã hội học nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA).
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị phát triển nông thôn: Cung cấp case study điển hình về khả năng thích ứng của nông nghiệp ven đô trước áp lực đô thị hóa và biến đổi khí hậu, hỗ trợ thiết kế các dự án tài trợ sinh kế thích ứng tại vùng Đồng bằng sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

Nhiệt độ tại khu vực nghiên cứu biến đổi theo xu thế nào trong hơn 5 thập kỷ qua? Dữ liệu quan trắc trạm Láng giai đoạn 1961-2014 cho thấy nhiệt độ tối cao trung bình năm tăng 0,36 độ C/thập kỷ và nhiệt độ tối thấp tăng 0,27 độ C/thập kỷ với độ tin cậy thống kê 99,9%. Đặc biệt, tháng 2 có mức tăng mạnh nhất lên tới 0,56 độ C/thập kỷ, cùng với số ngày nắng nóng trên 35 độ C tăng bình quân 6,6 ngày/thập kỷ.

Tại sao lượng mưa năm giảm nhưng nông dân địa phương ít ghi nhận tình trạng hạn hán? Mặc dù lượng mưa năm giảm 3,54 mm/thập kỷ và 62,9% nông dân nhận thấy mưa ít đi, nhưng 60% hộ khẳng định hạn hán không tăng. Nguyên nhân chính là xã Xuân Canh sở hữu hệ thống thủy lợi chủ động tưới tiêu cho hơn 230 ha nhờ tận dụng lưu lượng 880 m3/s từ sông Đuống và sông Hoàng Giang chảy qua địa bàn.

Người dân xã Xuân Canh đã thực hiện những biện pháp kỹ thuật nào để bảo vệ năng suất lúa? Nông dân đã chuyển dịch mạnh mẽ sang gieo cấy các giống lúa thuần ngắn ngày năng suất cao, điều chỉnh lịch gieo cấy lùi lại 10-15 ngày trong vụ xuân để tránh rét đậm, đồng thời kiên cố hóa 5,96 km kênh mương và áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm, giúp duy trì năng suất đạt 96 tạ/ha trên diện tích 423,96 ha.

Những hạn chế lớn nhất trong nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu là gì? Dù 81,6% người dân cảm nhận được sự ấm lên của thời tiết, vẫn có tới 46,6% hộ chưa hiểu đúng bản chất của biến đổi khí hậu và 2,9% hoàn toàn không biết. Phần lớn người dân mới chỉ chú ý đến các hiện tượng rõ rệt như bão mạnh hay nắng nóng, trong khi xem nhẹ các biểu hiện mưa trái mùa và rét bất thường.

Lý do lựa chọn kiểm định t-Test giả định hai phương sai không bằng nhau trong nghiên cứu này? Kiểm định t-Test hai mẫu phương sai không đồng nhất được lựa chọn nhằm đối chiếu chính xác sự khác biệt nhiệt độ giữa giai đoạn 1961-1990 và 1991-2014. Phương pháp này bảo đảm tính chuẩn xác thống kê cao khi phương sai chuỗi dữ liệu khí hậu hiện đại biến động mạnh hơn nhiều so với giai đoạn quá khứ do tác động của thiên tai cực đoan.

Kết luận

Nghiên cứu về sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh đã hoàn thành trọn vẹn các mục tiêu khoa học đặt ra và đúc kết 5 kết luận nền tảng:

• Nhiệt độ tối cao và tối thấp trung bình năm tại khu vực tăng liên tục với tốc độ lần lượt 0,36 độ C và 0,27 độ C mỗi thập kỷ, làm mùa đông ngắn lại và mùa hè kéo dài hơn.
• Phân bố lượng mưa năm biến động bất thường với xu thế giảm nhẹ 3,54 mm/thập kỷ, trong đó mưa tập trung cực đoan vào tháng 7 (tăng 25,98 mm/thập kỷ) và suy giảm mạnh vào các tháng thu hoạch.
• Nhận thức của 105 hộ dân khảo sát bước đầu nhận diện được các hiểm họa nóng lên (81,6%) và bão mạnh (79,1%), song vẫn còn 49,5% số người chưa có hiểu biết đầy đủ về các kịch bản khí hậu.
• Năng suất lúa toàn xã vẫn được giữ vững ở mức 96 tạ/ha nhờ việc chuyển đổi kịp thời sang các giống ngắn ngày và năng lực cấp nước tưới từ hệ thống sông Đuống cho hơn 230 ha ruộng.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp công trình và phi công trình đã cung cấp lộ trình hành động thiết thực cho giai đoạn 2016-2025 nhằm hoàn thiện 100% kênh mương nội đồng và nâng cao năng lực ứng phó tại chỗ.

Đề tài là công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa toán học thống kê khí hậu và điều tra thực địa nông thôn. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền cơ sở được khuyến khích khai thác sâu chuỗi dữ liệu và hệ giải pháp trong luận văn để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp sinh thái thích ứng bền vững trước biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN QUỐC ĐẠT ĐÁNH GIÁ SỰ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI XÃ XUÂN CANH, HUYỆN ĐÔNG ANH, THÀNH PHỐ HÀ NỘI Chuyên ngành: Khoa học môi trường Mã số: 60.01 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Đoàn Văn Điếm NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn tốt nghiệp “Đánh sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội” là công trình nghiên cứu của bản thân tôi. Số liệu và kết quả trình bày trong luận văn hoàn toàn trung thực và các thông tin trích dẫn đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Nguyễn Quốc Đạt i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Trong thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cám ơn sâu sắc tới thầy PGS TS Đoàn Văn Điếm đã hướng dẫn và giúp đỡ tôi để có thể hoàn thành đề tài này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Sinh thái Nông nghiệp, Khoa Môi trường - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới ban lãnh đạo và cán bộ UBND xã Xuân Canh đã giúp đỡ cho tôi trong thời gian đánh giá tại địa phương. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, bạn bè đã luôn bên cạnh giúp đỡ, động viên khích lệ tôi trong suốt thời gian học tập tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Nguyễn Quốc Đạt ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng.

vii Danh mục hình. viii Trích yếu luận văn. ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu .3 Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Tổng quan tài liệu. Khái quát chung về Biến đổi khí hậu.

Nguyên nhân của bđkh trong thời kỳ hiện đại. Thực trạng về biến đổi khí hậu hiện nay. Thực trạng BĐKH trên thế giới. Thực trạng BĐKH tại Việt Nam.

Ảnh hưởng của bđkh đến sản xuất nông nghiệp. Ảnh hưởng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp trên thế giới. Ảnh hưởng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam. Ảnh hưởng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng Sông Hồng.

Thích ứng với bđkh trong sản xuất nông nghiệp. Các biện pháp thích ứng với BĐKH. Giải pháp thích ứng với BĐKH trong nông nghiệp. Mối liên hệ giữa nhận thức và khả năng thích ứng của người dân với BĐKH trong sản xuất nông nghiệp.

Phân tích Swot. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu .18 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp.

Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp. Xử lý số liệu. Kết quả và thảo luận. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội.

Điều kiện tự nhiên. Đặc điểm về kinh tế - xã hội. Tình hình sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh. Thuận lợi và khó khăn trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh.

Đánh giá xu thế biến đổi một số yếu tố khí hậu tại xã Xuân Canh. Xu thế nhiệt độ .2 Xu thế số ngày nắng nóng giai đoạn 1961-2014 .3 Xu thế lượng mưa giai đoạn 1961-2014 .3 Đánh giá nhận thức của người dân về bđkh tại xã Xuân Canh .1 Nhận thức chung của người dân về BĐKH .2 Nhận thức của người dân về xu thế nhiệt độ gần đây. Nhận thức của người dân về xu thế lượng mưa gần đây .4 Nhận thức của người dân về xuthế bão. Nhận thức của người dân về những ảnh hưởng của bđkh đến sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh.

Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh. Xác định các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh. Đánh giá khả năng thích ứng của người dân đối với bđkh trong sản xuất nông nghiệp tại địa phương .1 Nguồn tiếp cận thông tin về tình hình thời tiết, thiên tai của người dân tại địa phương .2 Các biện pháp thích ứng với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh .3 Đánh giá các biện pháp thích ứng với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp.46 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đề xuất giải pháp nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng với bđkh của người dân trong hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã xuân canh.

Với những giải pháp đã được áp dụng. Giải pháp nâng cao nhận thức. Giải pháp thích ứng và giảm nhẹ tác động của thiên tai. Kết luận và kiến nghị .54 Tài liệu tham khảo .57 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BĐKH Biến đổi khí hậu BVTV Bảo vệ thực vật ĐBSH Đồng bằng sông Hồng ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long IPCC Ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu IMHEN Viện Khoa học Khí tượng Thuỷ văn và Môi trường SXNN Sản xuất nông nghiệp UBND Uỷ ban nhân dân WB Ngân hàng thế giới WMO Tổ chức Khí tượng Thế giới vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC BẢNG Bảng 2.

Mức tăng nhiệt độ và mức thay đổi lượng mưa trong 50 năm qua ở các vùng khí hậu của Việt Nam. Diện tích có nguy cơ bị ngập theo các mực nước biển dâng (% diện tích). Tác động của BĐKH đến hoạt động sản xuất trồng trọt. Cấu trúc bảng ma trận SWOT.

Bảng cơ cấu sử dụng đất tự nhiên xã Xuân Canh (đến ngày 1/10/2015). Mức tăng nhiệt độ tối cao và tối thấptrên từng thập kỷ giai đoạn 1961-2014. Xu hướng biến đổi lượng mưa trên từng thập kỷ giai đoạn 1961- 2014. Lịch thời vụ tại xã Xuân Canh từ 2012-2016.

Lịch thời vụ gắn với các hiện tượng thời thiết cực đoan trong năm. Danh sách sự kiện thời thiết cực đoan đã trải qua trong 20-30 năm trở lại đây. Phân tích SWOT biện pháp thay đổi giống cây trồng. Phân tích SWOT biện pháp thay đổi giống thời gian gieo trồng.

Phân tích SWOT biện pháp thay đổi kỹ thuật canh tác. Phân tích SWOT biện pháp bảo vệ đất nông nghiệp và hạn chế thất thoát nước. Phân tích SWOT biện pháp bảo vệ đất nông nghiệp. 49 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC HÌNH Hình 4.

Lượng mưa trung bình của các tháng giai đoạn 1961-2014. Nhiệt độ tối cao trung bình theo tháng của 2 giai đoạn. Nhiệt độ tối thấp trung bình theo tháng của 2 giai đoạn. Xu hướng thay đổi nhiệt độ trung bình tối cao và tối thấp vụ xuân giai đoạn 1961-2014.

Xu hướng thay đổi nhiệt độ tối cao và tối thấp trung bình vụ mùa giai đoạn 1961-2014. Xu hướng biến đổi số ngày nắng nóng giai đoạn 1961-2014. Xu hướng tổng lượng mưa năm từ năm 1961-2014. Xu hướng tổng lượng mưa vụ xuân và vụ mùa từ năm 1961-2014.

Nhận thức chung về BĐKH của người dân xã Xuân Canh. Nhận thức về biểu hiện của BĐKH. Nhận thức của người dân về xu thế nhiệt độ trong vòng 30 năm trở lại đây. Nhận thức của người dân về tần suất xuất hiện các hiện tượng nắng nóng và rét đậm.

Nhận thức của người dân về mức độ các hiện tượng nhiệt độ bất thường. Nhận thức của người dân về sự thay đổi về lượng mưa và số đợt hạn hán. Nhận thức của người dân về sự thay đổi về số lượng bão và cường độ bão. Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến diện tích đất nông nghiệp.

Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất lúa. Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến thời vụ gieo trồng. Nguồn tiếp cận thông tin thời thiết và thiên tai của người dân. Biện pháp thích ứng với sự thay đổi nhiệt độ và lượng mưa trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh.

Biện pháp thích ứng với BĐKH trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh. Thuận lợi của người dân trong việc sản xuất nông nghiệp thích ứng với BĐKH. Khó khăn của người dân trong việc sản xuất nông nghiệp thích ứng với BĐKH. 51 viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những vấn đề đang được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm bao gồm cả Việt Nam và ngày càng có những tác động mạnh mẽ tới sản xuất nông nghiệp.

Xuân Canh là một xã thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội, với diện tích đất nông nghiệp tương đối lớn khoảng 353,68 ha, nằm gần trung tâm Hà Nội nhưng hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã còn nhỏ lẻ và nhận thức cũng như hiểu biết của người dân về BĐKH còn chưa cao dẫn đến các biện pháp thích ứng còn bị động. Luận văn này góp phần đánh giá bước đầu về nhận thức và sự thích ứng với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, từ đó tìm ra các giải pháp giúp người dân nâng cao nhận thức và thích ứng tốt hơn với BĐKH.