Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài - Khái niệm về Chương trình 135 Chương trình 135 hay còn gọi là Chương trình phát triển kinh tế - xã hội các xã đặc biệt khó khăn ở miền núi vùng sâu vùng xa (hay đọc là:“Chương trình một - ba - năm”), là một trong các chương trình xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam do Nhà nước Việt Nam triển khai từ năm 1998. Chính là Quyết định của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam phê duyệt thực hiện chương trình có số hiệu văn bản là 135/1998/QĐ-TTg.
- Khái niệm về đánh giá + Đánh giá là nhận xét theo định kì tác động của các hoạt động dự án trên cơ sở so sánh một số chỉ tiêu đã lập trước, đánh giá là một quá trình xem xét một cách có hệ thống và khách quan nhằm phản ánh tính phù hợp, hiệu quả và tác động của các hoạt động ứng với các mục tiêu đã vạch ra. + Đánh giá là một quá trình phân tích và so sánh sự khác biệt về giá trị của các chỉ tiêu về kinh tế, xã hội môi trường ở các thời điểm khác nhau, trước khi thực hiện dự án và sau khi thực hiện dự án, đồng thời so sánh giá trị các chỉ tiêu đó ở các vùng có dự án và vùng không có dự án. - Khái niệm về dự án Dự án là một chuỗi các hoạt động liên kết được tạo ra nhằm đạt được kết quả nhất định trong phạm vi ngân sách và thời gian xác định (David, 1995). Dự án là tập hợp những hoạt động khác nhau có liên quan với nhau theo một lô gic nhằm vào những mục tiêu xác định, được thực hiện bằng những nguồn lựcvà trong một khoảng thời gian đã được định trước (Stanley, 1997).
- Khái niệm về kết quả 5 Là những thay đổi trong cuộc sống của người dân nhờ vào việc sử dụng các đầu ra của dự án. Những thay đổi này nhiều khi không thể nhận thấy ngay sau khi thực hiện các hoạt động, mà cần phải có một thời gian nhất định, ít nhất là một nửa thời gian của dự án (Hoàng Mạnh Quân, 2007). - Khái niệm hộ: Trong một số từ điển chuyên ngành kinh tế cũng như từ điển ngôn ngữ, hộ là tất cả những người cùng sống trong một mái nhà - nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công. Liên hợp quốc cho rằng: “Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”.
Tại cuộc thảo luận quốc tế lần thứ tư về quản lý nông trại tại Hà Lan năm 1980, các đại biểu nhất trí rằng: “Hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tái sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác”. - Khái Niệm về đói nghèo Theo ESCAP (1993) đã đưa ra định nghĩa: Nghèo là tình trạng của một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế và phong tục tập quán của địa phương. Đói là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức tối thiểu. Đói thường rơi vào những người thiếu lương thực, thực phẩm để ăn, ngoài ra còn rơi vào những người đủ ăn nhưng bị thiên tai hoặc gặp rủi ro bất trắc trong cuộc sống.
- Mức chuẩn nghèo Theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 30 tháng 1 năm 2011 về việc ban hành chuẩn nghèo áp dụng ở khu vực nông thôn những hộ có mức thu nhập bình quân từ 400.000 đồng/người/tháng (4.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo, ở khu vực thành thị 6 những hộ có thu nhập bình quân từ 500.000 đồng/người/tháng (dưới 6.000 đồng/ người/ năm) trở xuống là hộ nghèo 1. Các tiêu chí đánh giá - Khái niệm tiêu chí: Là một hệ thống các chỉ tiêu, chỉ số có thể định lượng được dùng để đánh giá hay phân loại một hoạt động hay một dự án nào đó. - Các đặc điểm của tiêu chí đánh giá: + Với các chỉ tiêu mang tính định lượng: Là các tiêu chí mang tính cụ thể có thể đo đếm được, thường được sử dụng để kiểm tra tiến độ công việc, số lượng, số hộ, chiều dài, chiều rộng kích thước.Thu thập số lượng qua các báo cáo hàng năm của xã, hay kiểm tra trực tiếp tại hiện trường. + Với các chỉ tiêu định tính: Là các chỉ tiêu không thể đong đếm được, phản ánh chất lượng của công việc, các mô hình, hoạt động, tốc độ phát triển của các ngành nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ.Thu thập qua điều tra phỏng vấn, quan sát và nhận định của người điều tra.
- Các chỉ tiêu dùng cho đánh giá kết quả: + Quy mô + Thực hiện kế hoạch: Là tỷ lệ phần trăm giữa kết quả thực hiện được so với kế hoạch đề ra KQ Wt= x 100% KH Trong đó: Wt: Thực hiện kế hoạch KQ: Kết quả thực hiên KH: Kế hoạch + Vốn đầu tư + Sử dụng vốn: Tổng chi, tổng thu + Các đầu ra 7 1. Nhiệm vụ của chương trình 135 - Hỗ trợ phát triển sản xuất và chuyển địch cơ cấu kinh tế, nâng cao trình độ sản xuất của đồng bào các dân tộc. - Phát triển cơ sở hạ tầng thiết yếu ở các xã, thôn, bản đặc biệt khó khăn; - Đào tạo bồi dưỡng cán bộ cơ sở, nâng cao trình độ quản lý hành chính và kinh tế, đào tạo nâng cao năng lực cộng đồng. - Hỗ trợ các dịch vụ, cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân, trợ giúp pháp lý để nâng cao nhận thức pháp luật.
Cơ sở thực tiễn 1. Khái quát về chương trình 135 trên cả nước Ngày 08 tháng 10 năm 2012 Thủ tướng Chính phủ đã kí quyết định số 551QĐ-TTg phê duyệt CT 135 về hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng, hỗ trợ phát triển sản xuất cho các xã đặc biệt khó khăn, xã biên giới, xã an toàn khu, các thôn, bản đặc biệt khó khăn, là dự án thành phần của Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững (gọi tắt là Chương trình 135) giai đoạn III (2012-2015) Mục tiêu của giai đoạn 2012-2015 là : - Giảm tỷ lệ hộ nghèo 4%/năm - Thu nhập bình quân đầu người đạt 50% mức bình quân chung khu vực nông thôn của cả nước - Đến năm 2015, 85% số thôn có đường cho xe cơ giới, trong đó có 35% số xã và 50% thôn có đường giao thông đạt chuẩn - Đến năm 2015, 95% trung tâm xã và trên 60% thôn có điện - Đến năm 2015, các công trình thủy lợi nhỏ được đầu tư đáp ứng 50% nhu cầu tưới tiêu cho diện tích cây hàng năm - Đến năm 2015, các công trình hạ tầng giáo dục, văn hóa… được quan tâm đầu tư để đạt các mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững Về nội dung thực hiện : 8 Chương trình 135 giai đoạn 2012-2015 thực hiện hai nội dung chính sau Dự án hỗ trợ phát triển sản xuất - Bổ sung và nâng cao kiến thức cho hộ gia đình, ấp dụng các tiến bộ khoa học vào sản xuất, tiếp cận tín dụng, thông tin thị trường, sử dụng đất đai hiệu quả - Hỗ trợ giống phân bón, vật tư phục vụ chuyển đổi giống cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế - Hỗ trợ làm chuồng trại chăn nuôi, cải tạo diện tích nuôi trồng thủy sản - Hỗ trợ vắc xin tiêm phòng các dịch bệnh nguy hiểm cho gia súc, gia cầm - Hỗ trợ xây dựng mô hình phát triển sản xuất, tạo điều kiện cho người dân tham quan, học tập, nhân rộng mô hình - Hỗ trợ nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ chỉ đạo hỗ trợ phát triển sản xuất, cán bộ khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư, dịch vụ bảo vệ thực vật, thú y, vệ sinh an toàn thực phẩm Dự án hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng - Hoàn thiện hê thống đường giao thông nông thôn phục vụ sản xuất, kinh doanh và dân sinh - Hoàn thiện hệ thống các công trình bảo đảm cung cấp điện phục vụ sinh hoạt và sản xuất, kinh doanh - Hoàn thiện hệ thống các công trình phục vụ nhu cầu về hoạt động văn hóa trên địa bàn xã gồm: Trạm chuyển tiếp phát thanh xã, nhà văn hóa, nhà sinh hoạt cộng đồng ở xã, thôn, bản - Hoàn thiện các công trình để đảm bảo chuẩn hóa trạm y tế - Hoàn thiện hệ thống các công trình để bảo đảm chuẩn hóa giáo dục trên địa bàn xã, xây dựng lớp tiểu học, mẫu giáo, nhà trẻ, nhà ở giáo viên, trang bị bàn ghế, điện, nước sinh hoạt, công trình phụ trên địa bàn thôn bản - Cải tạo, xây dựng mới hệ thống thủy lợi trên địa bàn xã, thôn, bản 9 - Các công trình hạ tầng quy mô nhỏ khác do cộng đồng đề xuất phù hợp với phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số - Trùng tu, bảo dưỡng các công trình hạ tầng cơ sở Nguồn vốn của Chương trình 135 Nguồn vốn do ngân sách trung ương hỗ trợ để thực hiện các nội dung Chương trình 135 và được bố trí trong dự toán ngân sách nhà nước hàng năm của địa phương Nguồn vốn từ ngân sách địa phương Nguồn vốn được huy động đóng góp từ doanh nghiêp, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước 1. Khái quát về chương trình 135 trên địa bàn nghiên cứu Hà Giang là một tỉnh thuộc khu vực triển khai Chương trình 135 của Chính phủ và được triển khai bắt đầu từ giai đoạn I năm 1998 với những dự án được triển khai đầu tiên đó là dự án xây dựng cơ sở hạ tầng, vật chất kĩ thuật của địa phương và được triển khai tới các huyện thuộc đối tượng thực hiện chương trình. Kết thúc CT 135 Giai đoạn I, II cuộc sống của đại đa số đồng bào các dân tộc trong huyện vẫn còn nhiều khó khăn.
Giao thông chắp vá, địa hình bị chia cắt bởi núi cao, vực sâu; dân cư thưa thớt, trình độ dân trí không đồng đều; là địa phương thuần nông, nền kinh tế tự cấp, tự túc vẫn còn in đậm trong một bộ phận đồng bào. Và tỉ lệ hộ đói nghèo vẫn ở mức cao (trên 60%).