Nghiên cứu ứng dụng viễn thám và GIS trong đánh giá nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ứng dụng viễn thám và GIS trong đánh giá nguy cơ sốt rét tại tỉnh Đắk Nông, mang lại giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Thị Bảo Hoa
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Ứng Dụng Viễn Thám, Hệ Thống Thông Tin Địa Lý Và Các Thuật Toán Tối Ƣu Trong Đánh Giá Nguy Cơ Sốt Rét Tại Tỉnh Đắk Nông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Xác định đối tượng nghiên cứu
• 1.2. Bệnh sốt rét
• 1.3. Các nghiên cứu liên quan
• 1.4. Đặc điểm dịch tễ học sốt rét
• 1.5. Nguồn gốc bệnh và phương thức truyền bệnh
• 1.6. Đặc điểm bệnh và dịch sốt rét
• 1.7. Yếu tố ảnh hưởng đến dịch bệnh sốt rét
• 1.8. Phân vùng sốt rét cụ thể
• 1.9. Quan điểm nghiên cứu
• 1.10. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, dịch tễ học sốt rét ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền của bệnh sốt rét ở tỉnh Đắk Nông
• 1.10.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.10.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.10.3. Đặc điểm cụ thể dịch tễ học sốt rét ở Đắk Nông
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Mạng thần kinh nhân tạo (ANN - Artificial Neural Networks)
• 2.2.2. Tối ưu hóa dựa trên khái niệm địa lý sinh học (BBO - Biogeography-based optimization)
• 2.2.3. Các tham số hiệu năng (Performance parameters)
• 2.2.4. Mô phỏng mạng neurons bằng các hàm trong MATLAB
• 2.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.3.1. Công cụ xử lý dữ liệu (phần mềm ArcGIS và ENVI)
• 2.3.2. Xây dựng cơ sở dữ liệu chạy mô hình
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ MÔ HÌNH, ĐÁNH GIÁ VÀ KẾT LUẬN LUẬN
• 3.1. Chạy mô hình
• 3.2. Đánh giá kết quả
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông

Đắk Nông là một tỉnh miền Trung - Tây Nguyên của Việt Nam, nơi có điều kiện tự nhiên và xã hội đặc thù. Sốt rét là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến tại đây, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Việc đánh giá nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông thông qua công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) là cần thiết để có những biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.1. Đặc điểm dịch tễ học sốt rét tại Đắk Nông

Sốt rét tại Đắk Nông chủ yếu do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, lây truyền qua muỗi Anopheles. Tình hình dịch bệnh có sự biến động theo mùa, với tỷ lệ mắc bệnh cao vào mùa mưa. Các yếu tố như khí hậu, địa hình và điều kiện kinh tế - xã hội đều ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền của bệnh.

1.2. Tình hình sốt rét trên thế giới và tại Việt Nam

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sốt rét vẫn là một vấn đề sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng. Tại Việt Nam, sốt rét đã được kiểm soát tốt trong những năm gần đây, nhưng vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là ở các tỉnh miền núi như Đắk Nông.

II. Vấn đề và thách thức trong việc đánh giá nguy cơ sốt rét

Việc đánh giá nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông gặp nhiều thách thức do sự phức tạp của các yếu tố môi trường và xã hội. Các phương pháp truyền thống thường không đủ chính xác để dự đoán sự bùng phát của dịch bệnh. Do đó, cần áp dụng các công nghệ hiện đại để cải thiện độ chính xác trong việc đánh giá nguy cơ.

2.1. Những khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu về sốt rét tại Đắk Nông gặp khó khăn do thiếu hụt thông tin và sự không đồng nhất trong các nguồn dữ liệu. Điều này ảnh hưởng đến khả năng phân tích và dự đoán nguy cơ sốt rét.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến dịch sốt rét

Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi môi trường sống của muỗi Anopheles, từ đó ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền của bệnh sốt rét. Việc đánh giá tác động này là rất quan trọng để có những biện pháp phòng ngừa kịp thời.

III. Phương pháp ứng dụng viễn thám trong đánh giá nguy cơ sốt rét

Việc ứng dụng công nghệ viễn thám và GIS trong đánh giá nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông giúp cung cấp thông tin chính xác và kịp thời. Các phương pháp này cho phép phân tích các yếu tố môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, và độ phủ thực vật, từ đó xác định các khu vực có nguy cơ cao.

3.1. Công nghệ viễn thám và GIS trong nghiên cứu

Công nghệ viễn thám cho phép thu thập dữ liệu từ xa, trong khi GIS giúp phân tích và trực quan hóa dữ liệu. Sự kết hợp này tạo ra một công cụ mạnh mẽ trong việc đánh giá nguy cơ sốt rét.

3.2. Mô hình hóa dữ liệu và phân tích

Sử dụng các mô hình toán học và thuật toán tối ưu, như BBO và ANN, giúp cải thiện độ chính xác trong việc dự đoán nguy cơ sốt rét. Các mô hình này có thể xử lý nhiều biến số cùng lúc, từ đó đưa ra những dự đoán chính xác hơn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc ứng dụng viễn thám và GIS đã giúp xác định các khu vực có nguy cơ sốt rét cao tại Đắk Nông. Những bản đồ nguy cơ được xây dựng từ nghiên cứu này có thể được sử dụng để lập kế hoạch phòng ngừa và ứng phó với dịch bệnh.

4.1. Bản đồ nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông

Bản đồ nguy cơ sốt rét được xây dựng từ dữ liệu viễn thám và GIS cho thấy rõ các khu vực có nguy cơ cao, từ đó giúp các cơ quan chức năng có kế hoạch phòng ngừa hiệu quả.

4.2. Đề xuất giải pháp phòng ngừa dịch bệnh

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp phòng ngừa như tăng cường giám sát, cải thiện điều kiện sống và nâng cao nhận thức cộng đồng về sốt rét được đề xuất nhằm giảm thiểu nguy cơ lây lan của bệnh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong nghiên cứu sốt rét

Nghiên cứu về đánh giá nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông thông qua viễn thám và GIS đã mở ra hướng đi mới trong việc phòng chống dịch bệnh. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các công nghệ mới để nâng cao hiệu quả trong công tác phòng ngừa và kiểm soát sốt rét.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên ngành

Nghiên cứu sốt rét cần sự kết hợp giữa các lĩnh vực như y học, địa lý, và công nghệ thông tin để có cái nhìn toàn diện và hiệu quả hơn trong việc phòng chống dịch bệnh.

5.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu và ứng dụng

Cần tiếp tục phát triển các mô hình dự đoán và ứng dụng công nghệ mới trong nghiên cứu sốt rét, nhằm nâng cao khả năng dự đoán và phòng ngừa dịch bệnh trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh sốt rét là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, thuộc nhóm B theo Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm, có khả năng lây lan nhanh và gây tử vong. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khoảng 40% dân số thế giới hiện đang sống trong vùng có nguy cơ mắc sốt rét, với hơn 214 triệu trường hợp mắc và 438.000 ca tử vong vào năm 2015, trong đó 78% là trẻ em dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, sốt rét vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, đặc biệt tại các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên, trong đó tỉnh Đắk Nông có tỷ lệ lưu hành sốt rét cao do đặc điểm địa lý, điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự phát sinh và lan truyền bệnh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là ứng dụng công nghệ viễn thám, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và các thuật toán tối ưu nhằm đánh giá nguy cơ sốt rét trên địa bàn tỉnh Đắk Nông, từ đó đề xuất các giải pháp dự phòng và ứng phó hiệu quả với dịch bệnh. Nghiên cứu tập trung vào phân tích đặc điểm dịch tễ học sốt rét, đánh giá các điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền bệnh, thử nghiệm mô hình dự báo nguy cơ sốt rét dựa trên mạng thần kinh nhân tạo (ANN) kết hợp thuật toán tối ưu địa lý sinh học (BBO).

Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ địa bàn tỉnh Đắk Nông, với dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2010-2017, sử dụng các chỉ số khí hậu, địa hình, thảm thực vật, mạng lưới thủy văn, cùng số liệu dịch tễ học sốt rét từ Trung tâm y tế dự phòng tỉnh. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc góp phần nâng cao độ chính xác trong dự báo nguy cơ sốt rét, hỗ trợ công tác phòng chống dịch bệnh hiệu quả, đồng thời mở rộng ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại trong lĩnh vực quản lý tài nguyên và môi trường y tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết địa lý y học và mô hình mạng thần kinh nhân tạo (ANN) kết hợp thuật toán tối ưu địa lý sinh học (BBO).

• Lý thuyết địa lý y học tập trung vào mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và sự phát sinh, lan truyền bệnh sốt rét. Các khái niệm chính bao gồm: véc-tơ truyền bệnh (muỗi Anopheles), ký sinh trùng Plasmodium, môi trường sinh thái của véc-tơ, và các yếu tố ảnh hưởng như nhiệt độ, độ ẩm, thảm thực vật, địa hình, mạng lưới thủy văn, điều kiện kinh tế xã hội, tập quán sinh sống.

• Mạng thần kinh nhân tạo (ANN) là mô hình khai phá dữ liệu phi tuyến tính, mô phỏng quá trình học tập và xử lý thông tin của hệ thần kinh sinh học, giúp dự báo nguy cơ sốt rét dựa trên các biến đầu vào phức tạp.

• Thuật toán tối ưu địa lý sinh học (BBO) được sử dụng để tối ưu hóa trọng số và cấu trúc mạng ANN, giảm thiểu tính chủ quan trong đánh giá và nâng cao độ chính xác của mô hình dự báo.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng gồm: Ký sinh trùng sốt rét (KSTSR), véc-tơ truyền bệnh Anopheles, chỉ số RMSE (Root Mean Square Error), đường cong ROC (Receiver Operating Characteristic), chỉ số NDVI (Normalized Difference Vegetation Index), DEM (Digital Elevation Model).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Dữ liệu viễn thám: ảnh vệ tinh Landsat, bản đồ hiện trạng sử dụng đất, mô hình số độ cao DEM.
• Dữ liệu khí hậu: nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, số giờ nắng trung bình từ năm 2010 đến 2016.
• Dữ liệu dịch tễ học sốt rét: số liệu khảo sát và thống kê bệnh sốt rét năm 2017 tại tỉnh Đắk Nông.
• Dữ liệu kinh tế - xã hội: điều kiện dân cư, tập quán sinh sống, cơ sở hạ tầng y tế.

Phương pháp phân tích gồm:

• Xây dựng các lớp thông tin đầu vào trong môi trường GIS và phần mềm viễn thám ENVI, ArcGIS.
• Áp dụng mô hình mạng thần kinh nhân tạo (ANN) để dự báo nguy cơ sốt rét, với thuật toán tối ưu BBO nhằm tối ưu hóa tham số mô hình.
• Kiểm định mô hình bằng các tham số hiệu năng như RMSE, AUC (Area Under Curve) của đường cong ROC.
• Thời gian nghiên cứu kéo dài trong 2 năm, từ 2017 đến 2018, với cỡ mẫu gồm các điểm lấy mẫu dịch tễ học và dữ liệu môi trường trên toàn tỉnh Đắk Nông.

Lý do lựa chọn phương pháp ANN kết hợp BBO là do khả năng xử lý các mối quan hệ phi tuyến tính phức tạp giữa các yếu tố môi trường và dịch tễ, đồng thời giảm thiểu sai số và tăng độ tin cậy của dự báo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mô hình dự báo nguy cơ sốt rét đạt độ chính xác cao: Sau 300 lần lặp, mô hình ANN kết hợp BBO đạt giá trị RMSE thấp, thể hiện sai số tiêu chuẩn nhỏ, đồng thời đường cong ROC có AUC trên 0.85, cho thấy mô hình có khả năng phân biệt tốt các khu vực nguy cơ cao và thấp.

2. Phân bố nguy cơ sốt rét không đồng đều trên địa bàn tỉnh: Bản đồ nguy cơ sốt rét cho thấy các khu vực có nguy cơ rất cao tập trung tại các huyện Đắk Mil, Cư Jút, và Đắk Song, chiếm khoảng 25% diện tích toàn tỉnh, tương ứng với các vùng có địa hình thấp, độ ẩm cao và thảm thực vật rậm rạp.

3. Yếu tố môi trường ảnh hưởng mạnh đến nguy cơ sốt rét: Nhiệt độ trung bình từ 20,7 đến 26,1°C, độ ẩm không khí trung bình 84%, lượng mưa trung bình năm gần 2.000 mm là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Anopheles. Độ che phủ thực vật và các vùng nước đọng cũng có mối tương quan tích cực với mật độ muỗi và nguy cơ sốt rét.

4. Ảnh hưởng của điều kiện kinh tế - xã hội: Tỷ lệ dân làm nông nghiệp chiếm 70%, tập quán đi rừng, ngủ rẫy làm tăng nguy cơ tiếp xúc với véc-tơ truyền bệnh. Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2017 của Đắk Nông đứng cuối cả nước, phản ánh điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và phòng chống dịch.

Thảo luận kết quả

Kết quả mô hình dự báo phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước, khẳng định tính ưu việt của việc kết hợp viễn thám, GIS và thuật toán tối ưu trong dự báo dịch bệnh sốt rét. Việc sử dụng ANN giúp xử lý các mối quan hệ phi tuyến tính giữa các yếu tố môi trường và dịch tễ, trong khi BBO giảm thiểu sai số và tăng độ tin cậy của mô hình.

Sự phân bố nguy cơ sốt rét tập trung ở các vùng có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho muỗi Anopheles phát triển, đồng thời chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố kinh tế - xã hội như tập quán sinh sống và điều kiện y tế. So sánh với các nghiên cứu trước đây, mô hình mới cho phép xây dựng bản đồ nguy cơ với độ phân giải cao hơn, hỗ trợ công tác phòng chống dịch hiệu quả hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa trung bình hàng tháng, bản đồ phân bố nguy cơ sốt rét theo từng huyện, biểu đồ ROC và bảng thống kê tham số hiệu năng mô hình để minh họa tính chính xác và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và dự báo dịch sốt rét: Áp dụng mô hình ANN kết hợp BBO trong hệ thống giám sát dịch tễ tại tỉnh Đắk Nông, cập nhật dữ liệu thường xuyên để dự báo chính xác nguy cơ sốt rét theo mùa. Thời gian thực hiện: ngay trong 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Sở Y tế, Trung tâm y tế dự phòng tỉnh.

2. Phát triển các biện pháp phòng chống véc-tơ truyền bệnh: Tập trung xử lý các vùng nước đọng, tăng cường phun thuốc diệt muỗi tại các khu vực nguy cơ cao, đặc biệt trong mùa mưa. Thời gian: triển khai hàng năm theo mùa mưa. Chủ thể: Ban chỉ đạo phòng chống dịch bệnh tỉnh, chính quyền địa phương.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng và cải thiện điều kiện kinh tế xã hội: Tổ chức các chương trình tuyên truyền về phòng chống sốt rét, thay đổi tập quán sinh sống, tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế. Thời gian: liên tục, ưu tiên 3 năm đầu. Chủ thể: Sở Y tế, các tổ chức xã hội, cộng đồng dân cư.

4. Đầu tư phát triển hạ tầng y tế và nghiên cứu khoa học: Củng cố mạng lưới y tế cơ sở, trang bị thiết bị chẩn đoán sớm, hỗ trợ nghiên cứu ứng dụng công nghệ mới trong dự báo và phòng chống dịch. Thời gian: kế hoạch 5 năm. Chủ thể: UBND tỉnh, Bộ Y tế, các viện nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý y tế và phòng chống dịch: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch giám sát, dự báo và phòng chống sốt rét hiệu quả tại địa phương.

2. Nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành quản lý tài nguyên môi trường, địa lý y học: Tham khảo phương pháp ứng dụng viễn thám, GIS và mô hình ANN-BBO trong nghiên cứu dịch tễ học.

3. Chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Áp dụng các giải pháp dự phòng dựa trên bản đồ nguy cơ để triển khai các chương trình can thiệp phù hợp.

4. Cộng đồng dân cư tại vùng nguy cơ cao: Nâng cao nhận thức về phòng chống sốt rét, thay đổi tập quán sinh hoạt để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình ANN-BBO có ưu điểm gì so với các mô hình truyền thống?
   Mô hình ANN-BBO xử lý tốt các mối quan hệ phi tuyến tính phức tạp giữa các yếu tố môi trường và dịch tễ, đồng thời thuật toán BBO tối ưu hóa tham số mô hình, giảm sai số và tăng độ chính xác dự báo, vượt trội hơn các mô hình thống kê tuyến tính.

2. Dữ liệu viễn thám và GIS được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   Dữ liệu viễn thám cung cấp các lớp thông tin về thảm thực vật, địa hình, vùng nước đọng; GIS tích hợp và phân tích không gian các yếu tố này cùng dữ liệu dịch tễ để xây dựng bản đồ nguy cơ sốt rét chi tiết.

3. Yếu tố tự nhiên nào ảnh hưởng mạnh nhất đến nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông?
   Nhiệt độ trung bình từ 20,7 đến 26,1°C, độ ẩm không khí trung bình 84%, lượng mưa gần 2.000 mm/năm và độ che phủ thực vật dày đặc là các yếu tố môi trường thuận lợi cho muỗi Anopheles phát triển, làm tăng nguy cơ sốt rét.

4. Làm thế nào để cộng đồng dân cư giảm thiểu nguy cơ mắc sốt rét?
   Cộng đồng cần nâng cao nhận thức về phòng chống sốt rét, sử dụng màn chống muỗi, hạn chế đi rừng vào ban đêm, vệ sinh môi trường loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, đồng thời tiếp cận kịp thời các dịch vụ y tế.

5. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các tỉnh khác không?
   Phương pháp nghiên cứu và mô hình dự báo có thể áp dụng cho các tỉnh có điều kiện tự nhiên và dịch tễ tương tự, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên và miền Trung, tuy nhiên cần điều chỉnh dữ liệu đầu vào phù hợp với đặc điểm địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã thành công trong việc ứng dụng viễn thám, GIS và mô hình ANN kết hợp thuật toán tối ưu BBO để đánh giá nguy cơ sốt rét tại tỉnh Đắk Nông với độ chính xác cao.
• Phân tích các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội cho thấy môi trường sinh thái và tập quán sinh sống là nhân tố quyết định sự phát sinh và lan truyền sốt rét.
• Bản đồ nguy cơ sốt rét được xây dựng giúp xác định các khu vực trọng điểm cần tập trung phòng chống.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường giám sát, phòng chống véc-tơ, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển hạ tầng y tế.
• Nghiên cứu mở ra hướng ứng dụng công nghệ hiện đại trong quản lý dịch bệnh, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững tại địa phương.

Cán bộ y tế và các nhà quản lý cần triển khai áp dụng mô hình dự báo trong công tác giám sát dịch tễ, đồng thời phối hợp với cộng đồng thực hiện các biện pháp phòng chống hiệu quả nhằm giảm thiểu nguy cơ sốt rét tại Đắk Nông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan Chương 2. Phƣơng pháp và dữ liệu nghiên cứu Chương 3. Kết quả mô hình, đánh giá và kết luận 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 - TỔNG QUAN Nội dung của chƣơng 1 trình bày tổng quan tình hình bệnh và dịch bệnh sốt rét, đƣa ra các nghiên cứu liên quan trên Thế giới và ở Việt Nam, cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu.

Ngoài ra, trong chƣơng 1, tác giả đã thực hiện đánh giá, xem xét mối quan hệ giữa các điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu ảnh hƣởng trực tiếp hay gián tiếp tới sự phát sinh và lan truyền của dịch bệnh cụ thể nhƣ thế nào? Sẽ đƣợc trình bày trong Chƣơng 1. Xác định đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là bệnh sốt rét và mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội ảnh hƣởng trực tiếp và gián tiếp tới sự phát sinh và lan truyền của dịch bệnh. Sốt rét vẫn còn là vấn đề nghiêm trọng đối với sức khoẻ cộng đồng ngày nay. Trong các nghiên cứu y học, bệnh sốt rét gây ra bởi ký sinh trùng protozoa thuộc chi Plasmodium (thƣờng đƣợc gọi chung là ký sinh trùng sốt rét).

Ký sinh trùng này lây truyền phổ biến nhất là giữa ngƣời này với ngƣời khác khi những ngƣời này bị muỗi đốt (muỗi là vật chủ chung gian mang ký sinh trùng - cụ thể là muỗi Anopheles cái). Ngoài cách thức lây truyền phổ biến trên, bệnh có thể lây truyền do truyền máu, truyền qua nhau thai, dùng chung dụng cụ chích ngừa (nhƣng những cách thức này không phổ biến và chiếm tỷ lệ rất ít). Các hoạt động lây truyền này tạo thành vec-tơ truyền bệnh, véc-tơ này có mối liên hệ trực tiếp với sự xuất hiện muỗi anopheles mang ký sinh trùng trong môi trƣờng sống. Do đó, điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội đƣợc dự đoán chính là các tham số đầu vào quan trọng cần nghiên cứu để hỗ trợ giải quyết bài toán khống chế véc-tơ truyền bệnh.

Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu bao gồm các điều kiện địa hình, khí hậu, lƣợng mƣa, lƣợng nhiệt, mạng lƣới thủy văn của vùng, 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trình độ dân trí, tập tục canh tác - sinh hoạt và đời sống vật chất của ngƣời dân sinh sống trên địa bàn. Thu thập số liệu, nghiên cứu sự thay đổi cụ thể của từng yếu tố trên chính là cơ sở để xem xét mối quan hệ giữa các yếu tố với các điểm xuất hiện ngƣời bị bệnh nhƣ thế nào? 1. Bệnh sốt rét 1. Sự ảnh hưởng của sốt rét: Trên thế giới Theo số liệu thống kê của Tổ chức y tế thế giới WHO (TCYTTG) năm 2016 thì đến năm 2015, bệnh sốt rét còn đang lƣu hành ở 97 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Ghi nhận 214 triệu trƣờng hợp mắc sốt rét, trong đó 438.000 ca tử vong có liên quan đến sốt rét, đặc biệt có 78% số ca tử vong là trẻ em dƣới 5 tuổi. Có khoảng 3,2 tỷ ngƣời, tƣơng đƣơng 1/2 dân số thế giới có nguy cơ mắc sốt rét. Tập trung tại các quốc gia châu Phi, Tây Thái Bình Dƣơng. Ở Việt Nam Bệnh sốt rét xuất hiện ở nƣớc ta khá sớm, gắn liền với nhiều giai đoạn lịch sử, chiến tranh, phát triển đời sống - kinh tế của ngƣời dân.

Trƣớc năm 1945, sốt rét lƣu hành rộng rãi không chỉ ở các tỉnh miền núi nhƣ Lào Cai, Yên Bái. mà còn theo những ngƣời làm đƣờng xe lửa về miền đồng bằng gây nên những vụ dịch ở các tỉnh châu thổ sông Hồng nhƣ Hà Đông (1905) và một số tỉnh khác nhƣ Bắc Ninh, Nam Định, Hà Nam, Thái Bình, v. Trong giai đoạn 1946-1954, cả nƣớc kháng chiến chống Thực dân Pháp xâm lƣợc đã có những cuộc hành quân tham gia kháng chiến từ đồng bằng lên miền núi Việt Bắc, hoàn cảnh và điều kiện chiến đấu lúc bấy giờ làm cho công tác phòng chống sốt rét càng gặp nhiều khó khăn. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Từ giai đoạn 1958-1980, chúng ta đã thực hiện những chiến dịch tiêu diệt bệnh sốt rét và đã thu lại đƣợc kết quả tốt, khi số lƣợng tỷ lệ KSTSR giảm đáng kể, số vụ mắc sốt rét giảm, số ngƣời tử vong vì bệnh sốt rét giảm khá nhiều.

Tuy nhiên, trong những năm 80 và đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trƣớc (đặc biệt giai đoạn 1985-1992) đất nƣớc ta gặp khó khăn khủng hoảng kinh tế, nguồn lực cho phòng, chống sốt rét cạn kiệt, cơ sở y tế vừa yếu lại thiếu, đây là những điều kiện để dịch sốt rét quay trở lại. Bệnh sốt rét đặc biệt hoành hành ở hầu khắp các khu vực miền núi và nông thôn. Từ năm 1992-2000, nƣớc ta chuyển sang thực hiện chiến lƣợc phòng chống sốt rét, kết quả bệnh nhân sốt rét và KSTSR có đã thuyên giảm. Hiện nay, tình hình sốt rét ở nƣớc ta có nhiều kết quả tiến triển tốt, số ca mắc sốt rét liên tục giảm.

Tuy vậy, công tác phòng chống sốt rét không thể chủ quan khi trên thế giới bắt đầu xuất hiện những chủng loại ký sinh trùng kháng thuốc nên dễ dàng gây tác động tới các khu vực có điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội thuận lợi phát triển thành dịch trở nên khó kiểm soát. Phân vùng dịch tễ sốt rét: Trên thế giới Trên thế giới đã có các phân vùng dịch tễ sốt rét khác nhau thƣờng theo giai đoạn hay theo sự hiểu biết của con ngƣời hay theo tỷ lệ lách sƣng ở trẻ em - hay còn gọi là chỉ số lách (WHO) đây cũng chính là giai đoạn Tiêu diệt sốt rét. Đến năm 1979 chuyển sang chiến lƣợc phòng chống sốt rét, WHO đã quan tâm hơn đến các yếu tố có vài trò tác động, cụ thể phân vùng dịch tễ sốt rét đƣợc chia thành các loại hình sốt rét theo các yếu tố ảnh hƣởng tới phát sinh và phát triển của muỗi anopheles (bìa rừng, kinh tế khai hoang, kinh tế du canh/du cƣ vùng rừng núi, vùng chính trị - xã hội bất ổn, biến động dân số, v. Ở Việt Nam 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong quá trình phòng chống sốt rét, chúng ta đã có 4 lần phân vùng dịch tễ sốt rét và 1 lần điều chỉnh phân vùng cho các tỉnh phía Nam để phục vụ cho chiến lƣợc tiêu diệt, phòng chống sốt rét trong từng giai đoạn: Giai đoạn 1931-1936: Các tác giả ngƣời Pháp cũng phân chia thành 06 vùng (theo đặc điểm địa lý từ vùng 0 đến vùng 5) nhƣ vùng ven biển nƣớc lợ; Vùng đồng bằng nƣớc ngọt; Vùng đồi đồi thấp, đồng cỏ hoặc rừng thƣa, ở một số nơi có sốt rét lƣu hành (SRLH) nhẹ; Vùng đồi cao, núi đá thấp nhiều hoặc ít rừng độ cao từ 200- 500m trên mặt biển, nƣớc chảy, sốt rét lƣu hành nặng; Vùng núi rừng Tây Nguyên; Vùng cao từ 1100-1200m trên mặt nƣớc biển.

Giai đoạn Tiêu diệt sốt rét (1958-1964) Đặng Văn Ngữ phân vùng dịch tễ học bệnh sốt rét theo đặc trƣng sinh cảnh [25], [8]: Vùng đồng bằng có độ cao từ 0- 50m so với mực nƣớc biển, không có SRLH, song có khả năng xảy ra dịch nếu có nguồn bệnh mang từ nơi khác tới; Vùng nƣớc chảy núi đồi thấp, có độ cao 100- 200m so với mực nƣớc biển, có SRLH nhẹ; Vùng nƣớc chảy, núi đồi có độ cao từ 200-400m so với mực nƣớc biển, đây là vùng có SRLH vừa; Vùng nƣớc chảy, núi rừng có độ cao 400-800m so với mực nƣớc biển, có nhiều khe suối, là vùng SRLH nặng; Vùng cao nguyên, địa hình tƣơng đối bằng phẳng, có khe suối, khí hậu lạnh, SRLH ở mức độ vừa và nhẹ; Vùng núi cao trên 800-1000m, khe suối ít, nƣớc chảy thành thác, khí hậu lạnh quanh năm, không có SRLH, nhƣng dân cƣ có thể bị sốt rét do bị lây khi xuống núi. Sau năm 1975, đất nƣớc hoàn toàn thống nhất, Vũ Thị Phan cùng cộng sự đã phân vùng dịch tễ sốt rét trên cả nƣớc thành 5 vùng dịch tễ và thực hành (vùng A, B, C, D, E) kế thừa sự phân vùng của Đặng Văn Ngữ và dựa vào các yếu tố nhƣ: tự nhiên, về muỗi truyền bệnh sốt rét, về mầm bệnh (KSTSR), về kinh tế - xã hội, về mạng lƣới y tế và chuyên khoa sốt rét. Từ năm 1992 đến nay, thực hiện chiến lƣợc phòng chống sốt rét của Quốc gia, trong vùng 4, chúng ta thêm các tiểu vùng: 4a: Nƣớc chảy núi rừng Miền Bắc; 4b: Nƣớc chảy núi rừng Miền Trung và Tây Nguyên; 4c: Miền Đông Nam Bộ. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Do đặc điểm địa hình, sinh cảnh, điều kiện kinh tế - xã hội và mạng lƣới y tế cơ sở, tình hình phát triển bệnh sốt rét khu vực Miền Trung - Tây Nguyên đƣợc chia theo 5 vùng dịch tễ sốt rét can thiệp là: Vùng không có sốt rét lƣu hành; Vùng có nguy cơ sốt rét quay lại; Vùng có sốt rét lƣu hành nhẹ; Vùng có sốt rét lƣu hành vừa; Vùng có sốt rét lƣu hành nặng.

Qua lịch sử về phân vùng sốt rét có thể thấy các nhà nghiên cứu và TCYTTG đều dần lựa chọn phân vùng theo các yếu tố về môi trƣờng, xã hội có ảnh hƣởng trực tiếp tới sự phát sinh và phát triển của đối tƣợng véc-tơ truyền bệnh (muỗi anopheles). Công tác phòng, chống dịch bệnh sốt rét: Trên thế giới Từ năm 1955, chiến lƣợc tiêu diệt bệnh sốt rét trên toàn cầu bắt đầu với 4 giai đoạn: Chuẩn bị, tấn công, củng cố và bảo vệ thành quả. Trong quá trình thực hiện cũng gặp nhiều khó khăn nhƣ một số loài Anopheles kháng thuốc hoặc trú ẩn ngoài nhà; một số nơi đi vào giai đoạn củng cố thì các yếu tố khác gây ảnh hƣởng nhƣ biến động dân cƣ tăng, y tế yếu kém, nguồn kinh phí hạn hẹp đã tác động tới công cuộc bảo vệ thành quả. Nên trong quá trình thực hiện, năm 1969 Đại Hội đồng Y tế thế giới (khoá họp thứ 22) đã ra quyết định: Mục tiêu cuối cùng vẫn là tiêu diệt sốt rét, song cần có chủ trƣơng phù hợp với mỗi nƣớc theo các tình huống cụ thể.

Trong giai đoạn 1970-1978, một số nƣớc phải bỏ dở chƣơng trình Tiêu diệt sốt rét và quay lại phòng chống sốt rét. Do tình hình bệnh sốt rét trên thế giới rất nghiêm trọng và diễn biến ngày càng xấu, Hội nghị Bộ trƣởng các nƣớc có tình hình sốt rét nặng do WHO triệu tập (Amsterdam, tháng 10/1992) đã ra Tuyên bố thế giới phòng chống sốt rét.