phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn được chia thành 3 chương: Chƣơng 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và hiện trạng môi trường xã Tân Thành, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn Chƣơng 3. Tình hình xây dựng nông thôn mới và đề xuất một số giải pháp môi trường tại xã Tân Thành, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học 1. Các khái niệm liên quan a. Khái niệm môi trường, ô nhiễm môi trường, bảo vệ môi trường - “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, ảnh hưởng đến đời sống sản xuất, sự tồn tại, sự phát triển của con người và sinh vật” [17].
- Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp vối tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật [14]. - Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong sạch, phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học [14]. Khái niệm về nông thôn Hiện nay, vẫn chưa có một khái niệm chuẩn và chung nhất về nông thôn trên thế giới. Vì vậy, với mỗi một quốc gia, một khu vực lãnh thổ hay với mỗi vùng miền khác nhau hoặc các tiêu chí khác nhau thì có những quan điểm khác nhau về nông thôn.
Nếu dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, có nghĩa vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị. Nếu dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trường, phát triển hàng hóa để xác định vùng nông thôn, nông thôn có trình độ sản xuất hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường so với đô thị là thấp hơn. Cũng có ý kiến nên dùng chỉ tiêu mật độ dân cư và số lượng dân trong vùng để xác định. Theo quan điểm này, vùng nông thôn thường có số dân và mật độ dân thấp hơn vùng thành thị.
Đối với người Việt, nông thôn đồng nghĩa với làng, xóm, thôn,… đó là một môi trường kinh tế sản xuất với nghề trồng lúa nước cổ truyền. Vùng nông thôn là 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của cư dân trong vùng là từ sản xuất nông nghiệp. Theo ý kiến phân tích của các nhà kinh tế và xã hội học cho rằng: “Nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa kém hơn”. Còn theo BNN&PTNT (2010): “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị, thị xã, thị trấn và được quản lý bởi các cấp hành chính là UBND xã” [2].
Khái niệm nông thôn chỉ có tính chất tương đối và luôn biến động theo thời gian để phản ánh biến đổi về kinh tế xã hội của mỗi quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện Việt Nam hiện nay, khái niệm về nông thôn được hiểu chung nhất đó là: “Nông thôn được xác định là tổng hợp của các làng - đơn vị cơ bản của nông thôn Việt Nam, là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác, phân biệt với đô thị”. [5] Mới đây, theo thông tư số 54/TT-NNPTNT ngày 21/08/2009 của BNN&PTNT, quy định: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn, được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã”.
Phát triển nông thôn Khác với phát triển và phát triển kinh tế, phát triển nông thôn là chỉ sự phát triển ở khu vực nông thôn. Có thể hiểu rằng phát triển nông thôn chỉ sự phát triển KT-XH trên phạm vi hẹp hơn phát triển và phát triển kinh tế. Sau đây là một số quan điểm về phát triển nông thôn: Phát triển nông thôn là một quá trình thay đổi có chủ ý về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường nhằm nâng cao chất lượng đời sống người dân địa phương. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngân hàng Thế giới (1975) đưa ra định nghĩa: “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn.
Phát triển nông thôn giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển” [5]. Ngoài ra, còn có rất nhiều các định nghĩa khác nhau về phát triển nông thôn. Tuy nhiên, trong điều kiện của Việt Nam, tổng hợp quan điểm từ các chiến lược: “Phát triển nông thôn là quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn. Quá trình này trước hết là do chính người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác” [5].
Nông thôn mới NTM trước tiên là nông thôn, không phải là thị tứ, thị trấn, thị xã, thành phố và khác với nông thôn truyền thống hiện nay, có thể khái quát gọn theo 05 nội dung cơ bản sau: (i) làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; (ii) sản xuất phải phát triển bền vững theo hướng kinh tế hàng hóa; (iii) đời sống về vật chất và tinh thần của dân nông thôn ngày càng được nâng cao; (iv) bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển; (v) xã hội nông thôn an ninh tốt, quản lý dân chủ [11]. Với mục tiêu “Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng KT-XH hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường”, NTM phải đảm bảo các chức năng chính sau: - Chức năng vốn có của nông thôn là sản xuất nông nghiệp có năng suất chất lượng cao, phát huy được bản sắc dân tộc của địa phương (đặc sản) đồng thời phát triển các ngành nghề truyền thống của địa phương, tăng thu nhập cho người dân nông thôn. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chức năng giữ gìn văn hóa bản sắc dân tộc: bản sắc văn hóa làng quê cũng đồng nghĩa với bản sắc từng dân tộc, giữ gìn nó là giữ gìn văn hóa truyền thống đa dạng của các dân tộc, của từng quốc gia. - Chức năng sinh thái: nếu như nền văn minh công nghiệp phá vỡ mối quan hệ hài hòa vốn có giữa con người và thiên nhiên, thì thuộc tính sản xuất nông nghiệp lại mang chức năng phục vụ hệ thống sinh thái.
Khi đó, để tăng năng suất và đảm bảo an ninh lương thực lại rất khó khăn. - Với việc xây dựng mô hình NTM là một chính sách về một mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn, nên vừa mang tính tổng hợp, bao quát nhiều lĩnh vực, vừa đi sâu giải quyết nhiều vấn đề cụ thể, đồng thời giải quyết các mối quan hệ với các chính sách khác, các lĩnh vực khác trong sự tính toán, cân đối mang tính tổng thể, khắc phục tình trạng rời rạc, hoặc duy ý chí [11]. Nói tóm lại, có thể quan niệm: “Mô hình NTM là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính tiên tiến về mọi mặt”. Sự cần thiết phải tiến hành xây dựng nông thôn mới Sau 25 năm thực hiện đường lối đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt nhiều thành tựu to lớn.
Tuy nhiên, nhiều thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế: nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, sức cạnh tranh thấp, chuyển giao khoa học - công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực còn hạn chế. Nông nghiệp, nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng như giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế, cấp nước…còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm. Đời sống vật chất, tinh thần của người nông dân còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị còn lớn phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc. Hội nghị lần thứ 7, BCH TW Đảng cộng sản Việt Nam khóa X đã ban hành Nghị quyết (NQ) về nông nghiệp, nông thôn và nông dân với mục tiêu xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng KT-XH hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch, xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, hệ thống chính trị ở nông thôn được tăng cường.
Đến nay, quá trình xây dựng NTM của Việt Nam đang bước đầu được triển khai thực hiện. Chính phủ đã có chương trình hành động nhằm thực hiện Nghị quyết của BCH TW Đảng về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. BNN&PTNT được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan xây dựng chương trình MTQG xây dựng NTM. Quá trình xây dựng NTM là quá trình triển khai, quán triệt, thực hiện chương trình xây dựng NTM, được làm đồng bộ, quyết liệt nhưng không nóng vội.
Theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ đến năm 2020, sẽ có 50% xã đạt chuẩn và trong 5 năm chỉ là 20% xã đạt chuẩn… Vì vậy, đây là một quá trình dài và triển khai từng bước và đồng bộ.