I. Toàn cảnh xây dựng nông thôn mới tại xã Lê Lợi 2012 2017
Giai đoạn 2012-2017 đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng của xã Lê Lợi, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh trong việc thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia nông thôn mới. Đây là một chương trình tổng thể, tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội, với mục tiêu cốt lõi là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Xã Lê Lợi, với xuất phát điểm là một xã thuần nông, đã đối mặt với nhiều thách thức trong việc hoàn thành bộ tiêu chí quốc gia về NTM. Tuy nhiên, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự đồng lòng của người dân, xã đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Chương trình được triển khai dựa trên các văn bản chỉ đạo từ trung ương đến địa phương, đặc biệt là Nghị quyết 26/TƯ về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Quyết định 1980/QĐ-TTg. Báo cáo này sẽ đánh giá chi tiết kết quả thực hiện 19 tiêu chí nông thôn mới, phân tích những thuận lợi, khó khăn và đề xuất giải pháp để xã Lê Lợi không chỉ hoàn thành mục tiêu mà còn phát triển bền vững, hướng tới nông thôn mới nâng cao trong tương lai.
1.1. Bối cảnh chương trình mục tiêu quốc gia nông thôn mới
Chương trình được khởi xướng từ Nghị quyết số 26-NQ/TƯ ngày 5/8/2008 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X, đặt nền móng cho một cuộc cách mạng trong phát triển nông thôn Việt Nam. Mục tiêu là xây dựng nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao. Tại tỉnh Quảng Ninh, chương trình được cụ thể hóa bằng các nghị quyết của Tỉnh ủy và HĐND, tạo hành lang pháp lý và nguồn lực cho các địa phương như huyện Hoành Bồ triển khai. Hiệu quả chương trình NTM Quảng Ninh được xem là một trong những điểm sáng của cả nước, trong đó có sự đóng góp của các xã như Lê Lợi. Việc triển khai chương trình không chỉ là xây dựng cơ sở hạ tầng mà còn là quá trình thay đổi tư duy sản xuất, phát huy dân chủ cơ sở và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.
1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội xã Lê Lợi trước giai đoạn 2012
Trước năm 2012, Lê Lợi là một xã thuần nông, kinh tế phát triển chưa đồng bộ. Sản xuất nông nghiệp còn manh mún, nhỏ lẻ, năng suất cây trồng thấp và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Cơ sở hạ tầng nông thôn như giao thông, thủy lợi, điện còn yếu kém và thiếu đồng bộ. Tỷ lệ đường giao thông được cứng hóa thấp, nhiều công trình thủy lợi xuống cấp. Thu nhập bình quân đầu người ở mức thấp, và tỷ lệ hộ nghèo huyện Hoành Bồ tại xã vẫn còn là một thách thức lớn. Lao động nông nghiệp chiếm tỷ trọng cao, nhưng chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đây là những thách thức ban đầu mà chương trình xây dựng NTM tại xã Lê Lợi phải đối mặt và tìm cách vượt qua trong suốt giai đoạn 2012-2017.
II. Phân tích thách thức trong thực hiện 19 tiêu chí NTM tại Lê Lợi
Quá trình xây dựng nông thôn mới tại xã Lê Lợi bên cạnh những thuận lợi cũng đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Thách thức lớn nhất là việc huy động nguồn lực, đặc biệt là nguồn vốn huy động xây dựng NTM. Mặc dù có sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, nhưng nhu cầu đầu tư cho hạ tầng là rất lớn, đòi hỏi sự chung tay đóng góp của người dân và doanh nghiệp. Vấn đề quy hoạch nông thôn cũng gặp trở ngại do hiện trạng dân cư phân bố rải rác, việc giải phóng mặt bằng để xây dựng các công trình công cộng gặp khó khăn. Sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ, thiếu liên kết và chưa có thương hiệu khiến việc nâng cao thu nhập bình quân đầu người một cách bền vững trở nên khó khăn. Hơn nữa, việc duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí đã đạt cũng là một thách thức, đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng từ chính quyền và người dân địa phương. Đặc biệt, việc giải quyết các vấn đề môi trường phát sinh từ sản xuất công nghiệp và sinh hoạt là một bài toán cần lời giải đồng bộ.
2.1. Khó khăn trong huy động nguồn vốn và lồng ghép chính sách
Nhu cầu vốn để hoàn thiện cơ sở hạ tầng nông thôn theo chuẩn NTM là rất lớn, bao gồm đường giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế và nhà văn hóa. Trong khi ngân sách nhà nước có hạn, việc huy động vốn từ cộng đồng dân cư và doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn do đời sống người dân còn eo hẹp. Cơ chế lồng ghép các nguồn vốn từ các chương trình, dự án khác đôi khi chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến đầu tư dàn trải. Theo báo cáo tổng kết xây dựng NTM, nhiều hạng mục công trình phải thực hiện theo từng giai đoạn, kéo dài thời gian hoàn thành mục tiêu. Việc kêu gọi doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn còn hạn chế do thiếu các chính sách ưu đãi đủ mạnh.
2.2. Vấn đề quy hoạch nông thôn và hiện trạng cơ sở hạ tầng
Mặc dù xã Lê Lợi đã hoàn thành tiêu chí quy hoạch từ năm 2012, việc triển khai thực hiện quy hoạch gặp nhiều vướng mắc. Hiện trạng sử dụng đất phức tạp, dân cư phân bố không tập trung gây khó khăn cho việc xây dựng các công trình hạ tầng đồng bộ. Một số khu vực sản xuất công nghiệp gây ô nhiễm, ngập úng, ảnh hưởng đến đời sống người dân. Tiêu chí giao thông và cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn là hai trong số các tiêu chí khó đạt nhất. Hệ thống đường trục chính nội đồng và đường ngõ xóm cần một nguồn lực khổng lồ để cứng hóa toàn bộ. Xã cũng chưa có chợ đạt chuẩn, gây khó khăn cho việc giao thương, tiêu thụ sản phẩm của nông dân.
III. Kết quả thực hiện nhóm tiêu chí hạ tầng kinh tế xã hội tại Lê Lợi
Nhóm tiêu chí về hạ tầng kinh tế - xã hội là nhóm chiếm số lượng nhiều nhất và đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn nhất trong bộ tiêu chí quốc gia về NTM. Trong giai đoạn 2012-2017, xã Lê Lợi đã tập trung nguồn lực đáng kể để cải thiện và hoàn thiện nhóm tiêu chí này. Nhiều công trình trọng điểm đã được xây mới và nâng cấp. Hệ thống điện, trường học, thủy lợi, thông tin và truyền thông, nhà ở dân cư là những điểm sáng, đạt chuẩn từ rất sớm. Cụ thể, 100% hộ dân được sử dụng điện lưới quốc gia an toàn, cả 3 cấp trường học đều đạt chuẩn quốc gia. Hệ thống thủy lợi được kiên cố hóa trên 90%, đảm bảo tưới tiêu chủ động. Tuy nhiên, tiêu chí Giao thông (số 2) và Cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn (số 7) vẫn là hai điểm nghẽn lớn mà xã chưa thể hoàn thành tính đến cuối năm 2017. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy việc xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn đồng bộ là một quá trình lâu dài và cần sự đầu tư bền bỉ.
3.1. Hiện trạng và nỗ lực hoàn thiện tiêu chí giao thông thủy lợi
Tiêu chí Giao thông là một trong hai tiêu chí chưa đạt của xã Lê Lợi. Tính đến năm 2017, tỷ lệ đường xã và đường từ trung tâm xã đến huyện đã được nhựa hóa, bê tông hóa đạt 100%. Tuy nhiên, tỷ lệ đường ngõ xóm không lầy lội mới đạt 87.2% và đặc biệt, tỷ lệ đường trục chính nội đồng được cứng hóa chỉ đạt 33.72%. Ngược lại, tiêu chí Thủy lợi đã đạt chuẩn từ năm 2012. Xã đã đầu tư nâng cấp, sửa chữa nhiều hồ chứa, cống và kiên cố hóa 90% kênh mương do xã quản lý, đảm bảo yêu cầu sản xuất và dân sinh, góp phần phòng chống thiên tai tại chỗ. Những con số này cho thấy sự ưu tiên đầu tư có chọn lọc của địa phương.
3.2. Thành tựu trong nâng cấp hệ thống điện và trường học
Đây là hai trong số những thành tựu xây dựng NTM nổi bật nhất của xã. Về Điện, năm 2017 xã đã chính thức đạt tiêu chí sau nhiều năm nỗ lực nâng cấp hệ thống. Nhiều trạm biến áp được xây mới và nâng công suất, cải tạo hàng chục km đường dây, đảm bảo 100% hộ dân sử dụng điện an toàn. Về Trường học, xã đã đạt tiêu chí từ năm 2012. Cả ba trường Mầm non, Tiểu học và THCS đều được đầu tư xây dựng khang trang, cơ sở vật chất và thiết bị dạy học đạt chuẩn quốc gia, góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng giáo dục tại địa phương.
3.3. Hoàn thiện cơ sở vật chất văn hóa y tế và nhà ở dân cư
Đến năm 2017, xã Lê Lợi đã đạt các tiêu chí về Cơ sở vật chất văn hóa, Y tế và Nhà ở. Xã đã có nhà văn hóa đa năng và 6/7 thôn có nhà văn hóa đạt chuẩn. Về y tế, trạm y tế xã đạt chuẩn quốc gia, và tỷ lệ người dân tham gia BHYT đạt 100% vào năm 2017, một con số ấn tượng. Đặc biệt, tiêu chí Nhà ở dân cư được duy trì tốt, không còn nhà tạm, dột nát, và tỷ lệ nhà ở đạt tiêu chuẩn của Bộ Xây dựng lên tới 98.4%. Các khu tái định cư được quy hoạch và xây dựng đồng bộ, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn một cách rõ rệt.
IV. Cách nâng cao thu nhập đời sống người dân theo tiêu chí NTM
Mục tiêu cuối cùng của xây dựng NTM là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Tại xã Lê Lợi, việc thực hiện nhóm tiêu chí về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường đã mang lại những kết quả tích cực, thể hiện rõ nét hiệu quả chương trình NTM Quảng Ninh. Thu nhập bình quân đầu người đã tăng trưởng ấn tượng, từ 24 triệu đồng/năm (2012) lên 37 triệu đồng/năm (2017). Tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh, chỉ còn 1.22% vào cuối giai đoạn. Xã đã tập trung vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển các mô hình sản xuất hàng hóa có giá trị cao như trồng hoa, rau màu và nuôi trồng thủy sản. Các hình thức tổ chức sản xuất mới như hợp tác xã, trang trại được hình thành và hoạt động hiệu quả. Bên cạnh đó, các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa được quan tâm đầu tư, môi trường sống được cải thiện, góp phần tạo nên một diện mạo nông thôn mới văn minh, giàu đẹp.
4.1. Tăng trưởng thu nhập và giảm tỷ lệ hộ nghèo bền vững
Tiêu chí Thu nhập và Hộ nghèo là thước đo quan trọng nhất cho sự thành công của chương trình. Tại Lê Lợi, thu nhập bình quân đầu người đã tăng hơn 1.5 lần trong vòng 6 năm. Để đạt được kết quả này, xã đã định hướng người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển các sản phẩm thế mạnh. Song song đó, tỷ lệ hộ nghèo huyện Hoành Bồ tại xã đã giảm từ 2.76% (2012) xuống chỉ còn 1.22% (2017), thấp hơn nhiều so với quy định. Các chính sách hỗ trợ sản xuất, tạo việc làm, tín dụng ưu đãi đã phát huy hiệu quả, giúp các hộ thoát nghèo một cách bền vững.
4.2. Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất hiệu quả
Năm 2014, xã Lê Lợi đã đạt tiêu chí về Hình thức tổ chức sản xuất. Xã đã thành công trong việc thành lập các hợp tác xã hoạt động theo đúng luật, như HTX chăn nuôi tổng hợp và HTX sản xuất nhựa thông. Bên cạnh đó, nhiều mô hình kinh tế trang trại chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản đã được cấp giấy chứng nhận, hoạt động ổn định và hiệu quả. Các mô hình này không chỉ tạo ra giá trị kinh tế cao mà còn thúc đẩy liên kết sản xuất, gắn với tiêu thụ nông sản, giải quyết việc làm cho nhiều lao động địa phương, góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội xã Lê Lợi.
4.3. Cải thiện môi trường và xây dựng đời sống văn hóa mới
Tiêu chí Môi trường và Văn hóa cũng được xã chú trọng. Đến năm 2017, xã đã đạt tiêu chí Môi trường và an toàn thực phẩm. 100% hộ dân được sử dụng nước hợp vệ sinh, các cơ sở sản xuất kinh doanh dần đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, rác thải được thu gom và xử lý theo quy định. Về văn hóa, xã đã đạt tiêu chí từ năm 2012. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” phát triển mạnh mẽ, 5/7 thôn đạt danh hiệu thôn văn hóa cấp huyện. Các giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn, đời sống tinh thần của nhân dân ngày càng phong phú.
V. Báo cáo tổng kết 17 19 tiêu chí xây dựng NTM xã Lê Lợi đã đạt
Qua 6 năm triển khai, báo cáo tổng kết xây dựng NTM của xã Lê Lợi đã ghi nhận những kết quả toàn diện. Tính đến hết năm 2017, xã đã hoàn thành 17 trên tổng số 19 tiêu chí nông thôn mới. Đây là một nỗ lực vượt bậc, phản ánh sự chỉ đạo quyết liệt của cấp ủy, chính quyền và sự hưởng ứng tích cực của người dân. Các tiêu chí đã đạt trải đều trên cả 5 nhóm: Quy hoạch, Hạ tầng kinh tế-xã hội, Kinh tế và tổ chức sản xuất, Văn hóa-Xã hội-Môi trường, và Hệ thống chính trị. Những tiêu chí về hệ thống chính trị vững mạnh, an ninh trật tự được đảm bảo đã tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển. Kết quả này đã đưa Lê Lợi trở thành một trong những điểm sáng trong phong trào xây dựng NTM của huyện Hoành Bồ, tạo tiền đề vững chắc để xã hoàn thành mục tiêu xã đạt chuẩn nông thôn mới và hướng tới các tiêu chuẩn cao hơn.
5.1. Phân tích chi tiết các tiêu chí nông thôn mới đã hoàn thành
Trong 17 tiêu chí đã đạt, nhiều tiêu chí được hoàn thành với chất lượng cao và bền vững. Nhóm tiêu chí về Hệ thống chính trị (số 18) và An ninh trật tự (số 19) được duy trì vững chắc trong suốt giai đoạn, là tiền đề cho sự ổn định và phát triển. Đội ngũ cán bộ xã đạt chuẩn, Đảng bộ và chính quyền xã liên tục đạt danh hiệu "trong sạch, vững mạnh". Nhóm Văn hóa – Xã hội – Môi trường cũng đạt được những kết quả ấn tượng với các tiêu chí Giáo dục, Y tế, Văn hóa, Môi trường đều đạt và vượt chỉ tiêu. Những kết quả này cho thấy chương trình NTM đã thực sự đi vào chiều sâu, cải thiện toàn diện chất lượng sống của người dân.
5.2. Đánh giá 2 tiêu chí chưa đạt Giao thông và Thương mại
Hai tiêu chí còn lại là Giao thông (số 2) và Cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn (số 7). Đây là hai tiêu chí đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn. Mặc dù đã có nhiều cố gắng, việc cứng hóa toàn bộ đường ngõ xóm và đường nội đồng vẫn chưa thể hoàn thành. Đối với tiêu chí thương mại, xã chưa xây dựng được chợ nông thôn theo quy hoạch, điều này ảnh hưởng đến khả năng giao thương và tiêu thụ sản phẩm cho người nông dân. Đây chính là những nhiệm vụ trọng tâm mà xã Lê Lợi cần tập trung giải quyết trong giai đoạn tiếp theo để về đích NTM.
5.3. Vai trò của Văn phòng điều phối nông thôn mới trong giám sát
Thành công trong việc thực hiện 17/19 tiêu chí có sự đóng góp không nhỏ của công tác chỉ đạo, điều hành. Ban chỉ đạo, Ban quản lý xây dựng NTM của xã, dưới sự hướng dẫn của Văn phòng điều phối nông thôn mới cấp huyện và tỉnh, đã bám sát các văn bản chỉ đạo, xây dựng kế hoạch chi tiết và tổ chức thực hiện hiệu quả. Công tác tuyên truyền được triển khai sâu rộng, tạo sự đồng thuận cao trong nhân dân. Việc giám sát, đánh giá tiến độ thường xuyên đã giúp kịp thời phát hiện khó khăn, vướng mắc và đề ra giải pháp tháo gỡ, đảm bảo chương trình đi đúng hướng và đạt hiệu quả cao.
VI. Kinh nghiệm và định hướng nông thôn mới nâng cao tại Lê Lợi
Giai đoạn 2012-2017 đã để lại nhiều kinh nghiệm thực hiện NTM quý báu cho xã Lê Lợi. Bài học lớn nhất là phát huy vai trò chủ thể của người dân, thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở với phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra". Sự thành công của chương trình cũng đến từ sự chỉ đạo thống nhất, quyết liệt của cả hệ thống chính trị. Nhìn về tương lai, sau khi hoàn thành 19/19 tiêu chí, mục tiêu của Lê Lợi là xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Định hướng này đòi hỏi xã phải tiếp tục nâng cao chất lượng các tiêu chí, đặc biệt là thu nhập, môi trường và văn hóa. Hơn nữa, với việc huyện Hoành Bồ sáp nhập vào Hạ Long, Lê Lợi có thêm cơ hội và thách thức mới trong quá trình phát triển, đòi hỏi một tầm nhìn xa hơn để trở thành một vùng nông thôn văn minh, hiện đại và đáng sống.
6.1. Những bài học kinh nghiệm thực tiễn từ xây dựng NTM
Thực tiễn tại Lê Lợi cho thấy một số bài học quan trọng. Thứ nhất, công tác tuyên truyền phải đi trước một bước để thay đổi nhận thức, biến người dân từ đối tượng thụ hưởng thành chủ thể hành động. Thứ hai, phải có quy hoạch tốt và quản lý quy hoạch chặt chẽ làm cơ sở cho việc đầu tư xây dựng. Thứ ba, cần có cơ chế huy động và lồng ghép nguồn lực linh hoạt, hiệu quả, ưu tiên cho các công trình thiết yếu, tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Cuối cùng, vai trò lãnh đạo của cấp ủy Đảng, sự điều hành của chính quyền và sự giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể là yếu tố quyết định thành công.
6.2. Hướng tới mục tiêu xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao
Sau khi hoàn thành mục tiêu xã đạt chuẩn nông thôn mới, Lê Lợi không dừng lại mà tiếp tục hướng đến các tiêu chuẩn cao hơn. Mục tiêu xây dựng nông thôn mới nâng cao tập trung vào việc nâng cao vượt bậc chất lượng đời sống của người dân. Các tiêu chí sẽ khắt khe hơn, ví dụ như thu nhập bình quân đầu người phải cao hơn mức chuẩn chung, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ cao hơn, cảnh quan môi trường phải xanh – sạch – đẹp và bền vững. Xã cần xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, phát triển du lịch sinh thái và dịch vụ để tạo ra động lực tăng trưởng mới.
6.3. Tầm nhìn phát triển sau khi huyện Hoành Bồ sáp nhập vào Hạ Long
Việc huyện Hoành Bồ sáp nhập vào Hạ Long mở ra một chương mới cho xã Lê Lợi. Trở thành một phần của thành phố du lịch hàng đầu cả nước, Lê Lợi có cơ hội tiếp cận thị trường lớn hơn, thu hút đầu tư và phát triển các loại hình dịch vụ, du lịch. Tuy nhiên, thách thức đi kèm là áp lực về đô thị hóa, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa nông thôn. Do đó, quy hoạch nông thôn trong giai đoạn mới cần phải có tầm nhìn dài hạn, gắn kết hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn các giá trị bền vững, biến Lê Lợi thành một vùng ven đô đáng sống của thành phố Hạ Long.
