Bé gi¸o dôc ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp Hoµng §øc Doanh Nghiªn cøu §¸nh gi¸ kÕt qu¶ trång rõng c©y b¶n ®Þa l¸ réng trªn ®ÊT TRèNG §åI NóI TRäCtØnh Qu¶ng TrÞ LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y, 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bé gi¸o dôc ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp Hoµng §øc Doanh Nghiªn cøu §¸nh gi¸ kÕt qu¶ trång rõng c©y b¶n ®Þa l¸ réng trªn ®ÊT TRèNG §åI NóI TRäC tØnh Qu¶ng TrÞ Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ngêi híng dÉn khoa häc PGS. Ph¹m Xu©n Hoµn Hµ T©y, 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 §Æt vÊn ®Ò Trong nhiÒu n¨m qua, do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau nªn diÖn tÝch, tr÷ lîng rõng vµ tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña c¸c hÖ sinh th¸i rõng tù nhiªn bÞ suy gi¶m nghiªm träng, lµm ¶nh hëng lín ®Õn qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ m«i trêng sèng. Mét trong nh÷ng nhiÖm vô mµ §¶ng, Nhµ níc ®ang ®Æt ra hiÖn nay lµ ph¶i tËp trung b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng, thùc hiÖn trång rõng phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc, gi¶i quyÕt c«ng viÖc lµm cho n«ng d©n, t¹o vïng nguyªn liÖu cho ph¸t triÓn c«ng nghiÖp chÕ biÕn gç, gi¶i quyÕt nhu cÇu gç phôc vô cho ®êi sèng ngêi d©n vµ c¶i thiÖn m«i trêng sinh th¸i gãp phÇn ph¸t triÓn æn ®Þnh kinh tÕ - x· héi cña ®Êt níc. §Ó nh»m môc tiªu ®ã, Dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng cña ChÝnh phñ ®ang tËp trung vµo viÖc ®Çu t trång míi kh«i phôc l¹i rõng s¶n xuÊt, rõng phßng hé.
Th«ng qua viÖc trång rõng b»ng c¸c loµi c©y b¶n ®Þa nh»m tõng bíc t¸i t¹o l¹i hÖ sinh th¸i rõng tù nhiªn víi ®a d¹ng c¸c loµi c©y trång, ph¸t huy tèt chøc n¨ng phßng hé vµ gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ rõng, n©ng cao thu nhËp cho ngêi d©n tham gia lµm nghÒ rõng. Lµ mét TØnh bÞ chiÕn tranh tµn ph¸ nÆng nÒ, m«i trêng sinh th¸i bÞ huû ho¹i nghiªm träng, trong nh÷ng n¨m qua, b»ng nguån vèn ®Çu t trong vµ ngoµi níc, tØnh Qu¶ng TrÞ ®· tËp trung trång rõng, b¶o vÖ rõng, kh«i phôc l¹i mµu xanh trªn c¸c vïng ®Êt trèng nói träc. §é che phñ rõng trªn ®Þa bµn tØnh tõ 23% n¨m 1990 ®· t¨ng lªn ®¹t 41% vµo n¨m 2006. C«ng t¸c trång rõng b»ng c©y b¶n ®Þa l¸ réng ®· ®îc tiÕn hµnh tõ nh÷ng n¨m 1980, ®Æc biÖt trong vßng 10 n¨m trë l¹i ®©y c¸c ch¬ng tr×nh trång rõng nh 327, 661, ViÖt-§øc, JBIC ®· ®a nhiÒu loµi c©y b¶n ®Þa vµo trång rõng vµ bíc ®Çu mang l¹i kÕt qu¶ kh¶ quan.
NhiÒu m« h×nh trång c©y b¶n ®Þa l¸ réng nh Huûnh, Sao ®en, SÕn trung, Muång ®en, Giã trÇm sinh trëng vµ ph¸t triÓn tèt trªn vïng ®Êt ®åi nói träc tho¸i ho¸. C¸c ph¬ng thøc trång rõng kh¸c nhau ®· ®îc ¸p dông thùc hiÖn nh c©y b¶n ®Þa hçn giao víi c¸c loµi c©y phô trî, trång díi t¸n rõng, trång ®ång thêi trªn ®Êt trèng víi nhiÒu c«ng thøc trång rõng nh trång theo b¨ng, trång theo hµng, trång theo ®¸m, vv. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Qua thùc tiÔn, bªn c¹nh mét sè loµi vµ m« h×nh sinh trëng tèt, cã triÓn väng, cßn cã mét sè loµi vµ m« h×nh béc lé nh÷ng nhîc ®iÓm, mét sè loµi kh«ng phï hîp, c©y sinh trëng kÐm, bÞ s©u bÖnh, kh¶ n¨ng thµnh rõng thÊp. ViÖc ®¸nh gi¸ c«ng t¸c trång rõng b»ng c¸c loµi c©y b¶n ®Þa trªn ®Þa bµn tØnh Qu¶ng TrÞ chØ dùa trªn b¸o c¸o kh¸i qu¸t cña kÕt qu¶ nghiÖm thu trång rõng, ch¨m sãc vµ b¸o c¸o t×nh h×nh sinh trëng chung cña c¸c loµi c©y, m« h×nh trång tõ c¸c chñ rõng nh c¸c L©m trêng, c¸c Ban qu¶n lý dù ¸n,.
Nh÷ng nghiªn cøu ®¸nh gi¸ mét c¸ch khoa häc vÒ diÖn tÝch, tr÷ lîng, chÊt lîng rõng trång, t¨ng trëng cña rõng, kh¶ n¨ng phßng hé còng nh cung cÊp nguyªn liÖu trªn ®Þa bµn tØnh cho ®èi tîng rõng nµy, tíi nay vÉn cßn lµ mét kho¶ng trèng. §Ò tµi "Nghiªn cøu ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ trång rõng c©y b¶n ®Þa l¸ réng trªn ®Êt trèng ®åi nói träc tØnh Qu¶ng TrÞ” lµ mét nghiªn cøu gãp phÇn x¸c ®Þnh ®îc nguyªn nh©n, thµnh c«ng vµ nh÷ng h¹n chÕ cña c¸c m« h×nh trång rõng b»ng c©y b¶n ®Þa l¸ réng trong thêi gian qua, tõ ®ã ®Ò xuÊt c¸c m« h×nh cã triÓn väng ®¸p øng ®îc nhu cÇu cung cÊp nguyªn liÖu vµ phßng hé, phôc håi ®a d¹ng sinh häc, gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña ®Þa ph¬ng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Ch¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Trªn thÕ giíi: Do rừng trồng thuần loài dần dần bộc lộ nhiều nhược điểm nên nhiều nước trên thế giới đã quan tâm nghiên cứu nhằm tạo lập các lâm phần rừng trồng hỗn loài bằng nhiều loài cây khác nhau.
Các công trình nghiên cứu về rừng trồng hỗn loài đã được các nước Châu Âu tiến hành từ những năm đầu thế kỷ 20. Điển hình là một số công trình nghiên cứu trồng hỗn loài Quercus và Ulmus campestris với tên kiểu hỗn loài Donsk của tác giả Tikhanop (1872). Trong mô hình này do đặc điểm sinh trưởng nhanh hơn nên loài Ulmus campestris đã nhanh chóng lấn át Quercus. Để giải quyết sự cạnh tranh này, năm 1884 tác giả Dolianxki đã cải tiến kiểu hỗn loài Donsk song vẫn không thành công.
Một số tác giả khác Grixenlo, 1951; Kharitononis, 1950; Timofeev, 1951; Encova, 1960 và các cộng sự đã tiến hành phân tích nguyên nhân thất bại của kiểu Donsk và chỉ ra rằng các Phitonxit của loài Ulmus đã tác động xấu đến loài cây Quercus. Nghiên cứu về sự ảnh hưởng tương hỗ giữa các loài, các tác giả cho rằng sự cảm nhiễm tương hỗ là yếu tố quan trọng lý giải cơ chế cạnh tranh sinh học của thực vật nghiên cứu tạo rừng hỗn loài giữa Quercus và Fraxinus. Nghiên cứu của Malxev (1954) cho thấy sinh trưởng của Quercus khi trồng hỗn loài tốt hơn khi trồng thuần loài. Tiếp tục nghiên cứu rừng trồng hỗn loài giữa Quercus với các loài khác Malxev thấy rằng khi trồng Quercus theo băng hẹp (3-4 hàng) và hỗn loài với một hàng Fraxinus sinh trưởng của Quercus tốt hơn.
Kết quả nghiên cứu về rừng trồng hỗn loài của các tác giả trên đều cho rằng việc bố trí các loài cây trong một mô hình rừng trồng hỗn loài thường có ảnh hưởng của chúng tuỳ theo số lượng cá thể và cự ly trồng từng loài. Đặc biệt các đặc điểm hoạt hoá của các loài cây (kích thích, ức chế, kìm hãm quá trình sống) thông qua ảnh hưởng của Phitonxit là căn cứ để quyết định tỷ lệ tổ thành các loài cây trong lâm phần hỗn loài. Nghiên cứu về vấn đề này Kolesnitsenko (1977) đề nghị mật độ loài cây trồng chính trong mô hình trồng rừng hỗn loài không ít hơn 50 loài cây hoạt hoá không quá 30-40%, loài cây ức chế không quá 10-20% trong tổng các loài cây trong mô hình. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Năm 1995, các tác giả Ball, Wormald và Cusso đã nghiên cứu quá trình điều chỉnh các lâm phần rừng trồng hỗn loài theo quá trình sinh trưởng của mô hình thông qua việc giảm bớt sự cạnh tranh giữa các loài cây và tạo điều kiện để chúng cùng sinh trưởng và phát triển tốt.
Bermar Dupuy (1995) nghiên cứu cấu trúc tầng tán của lâm phần hỗn loài và thấy rằng kết cấu tầng tán phụ thuộc vào đặc tính sinh trưởng và tính hợp quần của loài cây. Việc tạo lập các loài cây hỗ trợ ban đầu cho cây trồng chính trước khi xây dựng các mô hình trồng rừng hỗn loài là rất cần thiết. Vì bản chất của khai thác phục hồi rừng bằng trồng cây bản địa là “trồng rừng dưới tán rừng”. Vì vậy, việc tạo lập môi trường rừng phải đi trước một bước bằng cách trồng một số loài cây mọc nhanh phù hợp với điều kiện lập địa ban đầu (loài cây đến trước - theo cách nói hiện nay).
Nghiên cứu về lĩnh vực này, điển hình có các tác giả Matthew (1995), ông đã nghiên cứu tạo lập mô hình rừng trồng hỗn loài giữa cây thân gỗ với cây họ đậu. Kết quả cho thấy cây họ đậu có tác dụng hỗ trợ rất tốt cho cây trồng chính. Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái của các loài cây cũng là vấn đề rất quan trọng khi xây dựng mô hình rừng trồng hỗn loài. Tuy nhiên, rất ít công trình nghiên cứu đầy đủ về vấn đề này.
Giai đoạn 1930 – 1960 các tác giả Rod Keenan, David Lamb, Gary Sexton đã gặp khó khăn khi nghiên cứu gây trồng các lâm phần hỗn loài do hiểu biết về yêu cầu sinh thái của các loài cây rừng mưa còn nghèo nàn. Vì vậy, việc bố trí kiểu rừng hỗn loài và điều chỉnh các mô hình này cũng rất khó khăn. Đặc điểm nổi bật hay mục đích chính của phục hồi rừng bằng cây bản địa chính là tạo ra rừng hỗn loài có kết cấu nhiều tầng tán vì thế nghiên cứu tạo rừng hỗn loài nhiều tầng đã được một số nước trên thế giới quan tâm. Năm 1999, dự án xây dựng rừng nhiều tầng ở Malaysia đã giới thiệu cách thiết lập mô hình trồng rừng hỗn loài trên 3 đối tượng: rừng tự nhiên, rừng Keo tai tượng (Acacia mangium) 10-15 tuổi và 2-3 tuổi.
Đối với rừng tự nhiên đã mở các băng chặt 30m và sử dụng 23 loài cây bản địa có giá trị để tạo rừng hỗn loài, mỗi băng trồng 6 hàng cây. Đối với rừng Keo tai tượng dự án chia thành 2 khu: khu chặt theo băng có các loại: băng 10m, trong mỗi băng trồng 3 hàng cây bản địa, băng 20m trồng 7 hàng, băng 40m trồng 15 hàng với 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 loài cây khác nhau. Khu chặt theo hàng gồm: chặt 1 hàng keo trồng 1 hàng cây bản địa. Chặt 2 hàng trồng 2 hàng, chặt 4 hàng trồng 4 hàng, chặt 6 hàng trồng 6 hàng và chặt 16 hàng trồng 16 hàng.
Sau khi chặt 5 năm đưa vào trồng 3 loài và sau khi chặt 7 năm trồng 7 loài cây bản địa. Trong các loài cây bản địa được trồng trong các băng có 3 loài cây gồm: S. lepsosula có sinh trưởng chiều cao và đường kính tốt nhất. Tỷ lệ sống giữa các công thức không khác biệt sinh trưởng chiều cao cây trồng trong băng 10m và 40m tốt hơn băng 20m.
Khu trồng theo hàng có tỉ lệ sống, sinh trưởng, chiều cao tốt nhất ở công thức trồng 6 hàng và 16 hàng. Dự án còn vạch ra kế hoạch điều chỉnh các công thức trồng theo tại thời điểm 2, 8, 12, 18, 28, 34, 41, 47 năm sau khi trồng.