Đặt vấn đề Đất là một bộ phận hợp thành quan trọng của môi trƣờng sống, không chỉ là tài nguyên thiên nhiên mà còn là nền tảng để định cƣ và tổ chức hoạt động kinh tế - xã hội; không chỉ là đối tƣợng của lao động mà còn là tƣ liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông - lâm nghiệp. Chính vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp là hợp thành của chiến lƣợc phát triển nông nghiệp bền vững và cân bằng sinh thái. Do sức ép của đô thị hóa và sự gia tăng dân số, đất nông nghiệp đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm về số lƣợng và chất lƣợng. Con ngƣời đã và đang khai thác quá mức mà chƣa có biện pháp hợp lý để bảo vệ đất đai.
Hiện nay, việc sử dụng đất đai hợp lý, xây dựng một nền nông nghiệp sạch, sản xuất ra nhiều sản phẩm chất lƣợng đảm bảo môi trƣờng sinh thái ổn định và phát triển bền vững đang là một vấn đề toàn cầu. Thực chất của vấn đề này chính là vừa đem lại hiệu quả kinh tế, vừa đem lại hiệu quả xã hội và môi trƣờng. Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực, thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng đó nhƣ là sản xuất nông nghiệp hiện nay để nâng cao năng suất thƣờng dẫn đến phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân hóa học bừa bãi làm ô nhiễm đất [2].
Đó còn chƣa kể đến sự suy giảm diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi khả năng khai hoang đất mới rất hạn chế. Do vậy việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả để sử dụng hợp lý 2 theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nƣớc có nền nông nghiệp chủ yếu nhƣ Việt Nam thì nghiên cứu và đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết [9]. Xã Đoài Khôn nằm ở phía Tây của thị trấn Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng, đây là một xã thuần nông với sản xuất nông nghiệp là chủ yếu.
Vì vậy, việc định hƣớng cho ngƣời dân trong xã khai thác, sử dụng hợp lý và có hiệu quả vốn đất nông nghiệp hiện có đang là vấn đề đƣợc các cấp chính quyền quan tâm nghiên cứu để đƣa ra các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng một cách hợp lý nhằm đƣa ra các giải pháp sử dụng đất nông nghiệp một cách tốt nhất, một cách hiệu quả nhất. Xuất phát từ thực tế trên, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã Đoài Khôn - huyện Quảng Uyên - tỉnh Cao Bằng”. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Trên cơ sở nghiên cứu các loại hình sử dụng đất trên địa bàn xã lựa chọn loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp phù hợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của xã Đoài Khôn, huyện Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng.
Mục tiêu cụ thể - Đánh giá hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã Đoài Khôn - huyện Quảng Uyên - tỉnh Cao Bằng. - Lựa chọn các loại hình sử dụng đất thích hợp có hiệu quả và các giải pháp sử dụng đất hợp lý. - Đề xuất đƣợc hƣớng sử dụng đất có hiệu quả cao trên cơ sở phù hợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của xã. Yêu cầu - Đánh giá đƣợc sự ảnh hƣởng của điều kiện tự nhiên đến việc sản xuất nông nghiệp.
- Số liệu thu thập đƣợc phải chính xác. - Lựa chọn đƣợc loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao phù hợp với điều kiện của địa phƣơng. - Các giải pháp đề xuất phải có tính khả thi, áp dụng đƣợc vào thực tế của địa phƣơng 1. Ý nghĩa của đề tài - Củng cố đƣợc kiến thức đã đƣợc tiếp thu trong nhà trƣờng và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở.
- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất của sản xuất nông nghiệp từ đó đề xuất đƣợc những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2.
Khái niệm về đất và đất nông nghiệp 2. Khái niệm đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dƣới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tƣơi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhƣỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.
Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thƣờng xuyên và cơ bản [10]. - Theo nguồn gốc tự phát sinh, tác giả Docutraep (Nga) coi đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố: khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất đƣợc xem nhƣ một thể sống, nó luôn vận động, biến đổi và phát triển [1]. - Theo Các Mác, “đất là tƣ liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu đƣợc của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài ngƣời kế tiếp nhau” [8].
- Theo quan điểm của các nhà kinh tế, thổ nhƣỡng và quy hoạch của Việt Nam lại cho rằng “Đất đai là phần trên mặt vỏ Trái Đất mà ở đó cây cối có thể mọc đƣợc và đất đai có thể hiểu theo nghĩa rộng nhƣ sau: Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trƣờng sinh thái ngay bên trên và bên dƣới bề mặt đó bao gồm: Khí hậu, thời tiết, thổ nhƣỡng, địa hình, mặt nƣớc (hồ, sông, suối…) các dạng trầm tích sát 5 bề mặt cùng với nƣớc ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cƣ của con ngƣời trong quá khứ và hiện tại để lại” [6]. Nhƣ vậy đã có rất nhiều định nghĩa và khái niệm khác nhau về đất nhƣng khái niệm chung nhất có thể hiểu là: “Đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con người. Đất là một khoảng không gian có giới hạn theo chiều thẳng đứng bao gồm: Lớp đất bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, mặt nước ngầm và khoáng sản trong long đất theo chiều nằm ngang - trên bề mặt đất, giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động sản xuất và của sống của xã hội loài người gắn liền với sự phát triển của đất” [4]. Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp đƣợc định nghĩa là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng.
Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác [11]. Khái niệm về loại hình sử dụng đất nông nghiệp (Land Use Type_LUT) Loại hình sử dụng đất: tùy theo mức độ và tên gọi khác nhau nhƣng trong nông nghiệp và loại hình sử dụng đất đƣợc khái quát là loại hình sử dụng đất để sản xuất một hoặc một nhóm cây trồng, vật nuôi một hay nhiều năm. Đơn vị đất đai là nền, còn loại hình sử dụng đất là đối tƣợng để đánh giá, phân hạng mức độ thích hợp của đất đai. Trên thế giới, lý thuyết về loại hình sử dụng đất đã đƣợc FAO định nghĩa nhƣ sau: “Loại hình sử dụng đất là bức tranh mô tả thúc trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện 6 kinh tế - xã hội và kỹ thuật được xác định.
Có thể hiểu theo nghĩa rộng là các loại hình sử dụng đất chính (Major type of land use) hoặc được mô tả chi tiết hơn với khái niệm là loại hình sử dụng đất (Land Use Type - LUT)” [12]. Loại hình sử dụng đất chính: là sự phân nhỏ của sự dụng đất trong khu vực hoặc vùng nông lâm nghiệp, chủ yếu dựa trên cơ sở sản xuất các cây trồng hàng năm, lâu năm, lúa, đồng cỏ và các cây trồng khác. Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp - Đất là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con ngƣời. Đất đai có tầm quan trọng nhƣ: Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, kho tàng cung cấp các tƣ liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cƣ là nền tảng của tập thể.
Đối với nông nghiệp: đất đai là yếu tố quan trọng để sản xuất vật chất đồng thời là đối tƣợng lao động luôn chịu tác động của con ngƣời trong quá trình sản xuất nhƣ: cày, bừa, xới, xóa… và công cụ lao động hay phƣơng tiện lao động sử dụng đất để trồng trọt, chăn nuôi. Thực tế cho thấy, trong quá trình phát triển loài ngƣời cũng nhƣ sự hình thành và phát triển của mọi nền văn minh, thành tựu của khoa học công nghệ đều đƣợc xây dựng trên nền tảng sử dụng đất. - Trong nông nghiệp ngoài vai trò là không gian đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng. + Một là: đối tƣợng chịu sự tác động trực tiếp của con ngƣời trong quá trình sản xuất.
+ Hai là: tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nƣớc, muối khoáng, không khí và các chất dinh dƣỡng cần thiết cho cây trồng sinh trƣởng và phát triển. Vì vậy, có thể nói đất nói chung và đất nông nghiệp nói riêng là một tƣ liệu sản xuất đặc biệt và chủ yếu trong nông nghiệp [5]. Sử dụng đất và quan điểm sử dụng đất bền vững 2.