Đặt vấn đề Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được của các ngành nông lâm – ngư nghiệp, là thành phần quan trọng của môi trường, là yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển xã hội, là địa bàn phân bố dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng [19]. Đất đai là nền tảng của mọi quá trình hoạt động của con người, nó không chỉ là đối tượng lao động mà còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế được. Đất là cơ sở của sản xuất nông nghiệp, là yếu tố đầu vào có tác động mạnh mẽ đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp, tạo ra lương thực, thực phẩm nuôi sống con người. Với sản xuất nông nghiệp, đất đai là tư liệu sản xuất không thể thay thế được, không có đất thì không có sản xuất nông nghiệp [2].
Việc sử dụng đất một cách có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và cho tương lai. Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về nhu cầu lương thực, thực phẩm, chỗ ở và các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con người đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm đáp ứng các nhu cầu ngày càng tăng đó. Như vậy đất đai, đặc biệt là đất sản xuất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích, nay lại đứng trước nguy cơ suy thoái do các tác động tự nhiên và sự thiếu ý thức của con người trong quá trình khai thác và sử dụng đất nông nghiệp.
Hiện nay vấn đề đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ làm suy giảm về diện tích đất nông nghiệp trong khi khả năng khai thác đất hoang lại rất hạn chế. Do vậy việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả kinh tế để sử dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái học và phát triển bền vững. Đối với một nước có nền nông nghiệp chủ yếu như Việt Nam thì việc nghiên cứu và đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết [16]. 2 Yên Thế là một thị trấn thuộc huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái, với diện tích đất tự nhiên là 1.
Yên Thế là một thị trấn mới thành lập (12/2/1987) nên điều kiện kinh tế- xã hội vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt là vấn đề sản xuất nông nghiệp [22]. Diện tích ngày càng bị thu hẹp do chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất ở, đất chuyên dùng khác đã có tác động lớn đến việc sản xuất nông nghiệp. Vì vậy làm thế nào để sử dụng hợp lý và hiệu quả vốn đất nông nghiệp hiện có đang là vấn đề được các cấp chính quyền quan tâm nghiên cứu để đưa ra các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng một cách hợp lý nhằm đạt hiệu quả kinh tế cao nhất. Xuất phát từ thực tế trên, được sự đồng ý của khoa Quản Lí Tài nguyên, dưới sự hướng dẫn của thầy giáo, tiến sĩ Hoàng Văn Hùng em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả và định hướng sử dụng đất nông nghiệp của thị trấn Yên Thế, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái’’.
Mục đích của đề tài nghiên cứu Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và đề xuất định hướng sử dụng đất có hiệu quả cho thị trấn Yên Thế, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái. Mục tiêu của đề tài nghiên cứu - Đánh giá hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của thị trấn Yên Thế, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái. - Nghiên cứu xác định loại hình sử dụng đất hiệu quả tại thị trấn Yên Thế, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái. - Đề xuất các hướng sử dụng đất có hiệu quả cao, phù hợp với điều kiện tự nhiên – kinh tế - xã hội của thị trấn.
Yêu cầu - Đánh giá được sự ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên đến việc sản xuất nông nghiệp. - Số liệu thu thập được phải chính xác. - Lựa chọn được loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. - Các đề nghị, kiến nghị phải có tính khả thi.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Củng cố được kiến thức đã học trên ghế nhà trường, và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại địa phương. - Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên. Ý nghĩa thực tiễn - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, đề xuất được các giải pháp sử dụng đất có hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm về đất và đất nông nghiệp 2. Khái niệm đất V. Đôcutraiep (1846-1903) người Nga là người đầu tiên đã xác định một cách khoa học về đất rằng: Đất là tầng ngoài của đá bị biến đổi một cách tự nhiên dưới tác động của nhiều yếu tố.
Theo Đôcutraiep: Đất trên bề mặt lục địa là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp cực kỳ phức tạp của 5 yếu tố: sinh vật, đá mẹ, địa hình, khí hậu và tuổi địa phương.Viliam ( 1863-1939) Viện sĩ thổ nhưỡng nông hóa Liên Xô (cũ) thì cho rằng đất là lớp tơi xốp của vỏ lục địa, có độ dày khác nhau, có thể sản xuất ra sản phẩm của cây trồng. Tiêu chuẩn cơ bản để phân biệt giữa “đá mẹ ’’ và đất chính là độ phì nhiêu, thực vật thượng đẳng chưa sống được thì chưa gọi là đất. Độ phì nhiêu là khả năng của đất có thể cung cấp nước, thức ăn và đảm bảo các điều kiện khác để cây trồng sinh trưởng, phát triển và cho năng suất. Như vậy độ phì không chỉ là số lượng chất dinh dưỡng tổng số trong đất mà là khả năng cung cấp chất dinh dưỡng cho cây nhiều hay ít.
Khả năng đó nhiều hay ít (tức độ phì cao hay thấp) là do các tính chất lý học, hóa học và sinh học của đất quyết định; ngoài ra còn phụ thuộc vào điều kiện thiên nhiên và tác động của con người. Độ phì là một chỉ tiêu rất tổng hợp, là sự phản ánh tất cả các tính chất của đất. Như vậy, nguồn gốc của đất là từ các loại “đá mẹ’’ nằm trong thiên nhiên lâu đời bị phá hủy dần dần dưới tác dụng của các yếu tố lý học, hóa học và sinh học, tạo ra độ phì nhiêu để cây trồng sinh trưởng, phát triển và cho năng suất [13]. Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp (ký hiệu là NNP) là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng.
Đất nông nghiệp bao gồm: đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác [19]. Phân loại đất nông nghiệp Theo luật đất đai 2003, nhóm đất nông nghiệp được phân thành các loại sau: + Đất trồng cây hàng năm: là loại đất dùng để trồng các loại cây ngắn ngày, có chu kỳ sinh trưởng không quá một năm. Đất trồng cây hàng năm gồm: * Đất 3 vụ là loại đất trồng và thu 3 vụ/năm với các công thức 3 vụ lúa hoặc 2 lúa -1 màu hoặc 1 lúa- 2 màu. * Đất 2 vụ với công thức 2 lúa ; 1 lúa- màu hoặc 2 màu.
* Đất 1 vụ là loại đất chỉ trồng và thu được 1 vụ lúa hoặc màu/năm. + Đất trồng cây lâu năm gồm đất dùng để trồng các loại cây có chu kỳ sinh trưởng kéo dài trong nhiều năm, phải trải qua thời kỳ kiến thiết cơ bản mới đưa vào kinh doanh, trồng một lần nhưng thu hoạch trong nhiều năm. Đất rừng sản xuất là diện tích đất được dùng để chuyên trồng các loại cây với mục đích sản xuất. + Đất rừng phòng hộ là diện tích đất được trồng các loại cây với mục đích phòng hộ.
+ Đất rừng đặc dụng là diện tích đất được Nhà nước quy hoạch, đưa vào sử dụng với mục đích riêng. + Đất nuôi trồng thủy sản là diện tích đất được dùng để nuôi trồng thủy sản như tôm, cua, cá… + Đất làm muối là diện tích đất được dùng để phục vụ cho quá trình sản xuất muối [19]. Vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp - Đất là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con người. - Trong nông nghiệp ngoài vai trò là không gian đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng.
+ Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất. + Tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước, muối khoáng, không khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng sinh trưởng và phát triển [8]. Sử dụng đất và quan điểm sử dụng đất bền vững 2. Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất 2.
Sử dụng đất là gì? Sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ giữa người với đất. Con người sử dụng đất đai phục vụ cho các nhu cầu sống của mình như đất làm nhà, đất giao thông, đất thủy lợi, đất phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, đất phát triển các ngành kinh tế. phải sử dụng đất làm sao đạt hiệu quả nhất và phù hợp với tiêu chí đảm bảo phát triển kinh tế- xã hội và bền vững về mặt môi trường. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất [9] - Yếu tố điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng rất lớn đến việc sử dụng đất, nó quyết định đến mục đích sử dụng đất của con người đặc biệt là trong sản xuất nông nghiệp.
Các yếu tố tự nhiên như lượng mưa, cường độ chiếu sáng, chế độ gió, thủy văn. đều có ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng đất. Các nhóm yếu tố này ảnh hưởng rất lớn, trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và điều kiện sinh hoạt của con người. Nhiệt độ cao hay thấp, sự sai khác về nhiệt độ theo thời gian,.
trực tiếp ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng và phát triển của cây trồng.