Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT 1. Cơ sở khoa học của việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông, lâm nghiệp 1. Khái niệm về đất đai và đất nông, lâm nghiệp Đất đai đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội, là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế được trong các hoạt động, cho đến nay đã có rất nhiều công trình khoa học, nghiên cứu liên quan đến những khái niệm, những định nghĩa về đất. Một quan điểm đầu tiên và khá hoàn chỉnh của Docutraiep (năm 1879) cho rằng: “ Đất là vật thể thiên nhiên cấu tạo độc lập lâu đời do kết quả của quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố hình thành bao gồm: Đá, thực vật, động vật, khí hậu, địa hình và thời gian.” Tuy nhiên khái niệm này chưa đề cập đến các yếu tố khác tồn tại trong môi trường xung quanh, sau này đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều quan điểm bổ sung như: nước của đất, nước ngầm, và vai trò của con người để hoàn thiện khái niệm nêu trên.
Một số quan điểm sau này của các nhà nghiên cứu: Học giả người Anh là V.R William đã đưa thêm khái niệm về đất như sau: “Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng tạo ra sản phẩm cho cây”, E.Mitchulich(1923) cho rằng: “ đất chỉ là giá đỡ, cái kho cung cấp chất dinh dưỡng” và “ Đất là khối hỗn hợp gồm các phần tử nhỏ cứng rắn, nước, không khí cần thiết cho thực vật”. về vấn đề này Karmax đã viết “Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, điều kiện không thể thiếu được của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt các thế hệ loài người kế tiếp nhau”. [17] Khái niệm về đất đai có thể được hiểu tương đối hoàn chỉnh như sau: Đất đai là một khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng gồm: 6 lớp đất bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, mặt nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất theo chiều nằm ngang - trên bề mặt đất (là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thuỷ văn, thảm thực vật, cùng với các thành phần khác) giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động sản xuất và cuộc sống của xã hội loài người.[30] Khoa học về đánh giá đất đai hình thành và phát triển cùng với quá trình phát triển của sản xuất nông nghiệp, khoa học về nông nghiệp và nhiều lĩnh vực khác. Đánh giá đất có thể được hiểu là là một phần quan trọng nhất của việc đánh giá nguồn tài nguyên, thiên nhiên và đây chính là cơ sở để có định hướng sử dụng đất đai hợp lý, bền vững.
Từ lâu Đánh giá đất đã được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm, nghiên cứu, cụ thể qua các kết quả của các tổ chức như: FAO-Unesco và đây cũng là một quy trình cơ bản nhất, hiệu quả trong công tác đánh giá đất. Về đất nông lâm nghiệp theo quan điểm của các nhà nghiên cứu trong nước và thế giới cho rằng: Đất nông nghiệp là toàn bộ diện tích đất được xác định chủ yếu để sử dụng và sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản và nghiên cứu trong khoa học về nông nghiệp.[26] Đất lâm nghiệp là đất được xác định chủ yếu để sử dụng vào mục đích sản xuất lâm nghiệp, bao gồm; đất có rừng tự nhiên, rừng trồng, đất sử dụng vào mục đích sản xuất lâm nghiệp và các loại đất phi nông nghiệp, đất nuôi trồng thuỷ sản. [99] Qua thực tiễn cho thấy diện tích đất tốt, thích hợp cho sản xuất nông lâm nghiệp chỉ chiếm khoảng 9,07% tổng diện tích đất tự nhiên trên toàn cầu, đây là một yếu tố quan trọng hàng đầu cho sự tồn tại và phát triển của loài người, tuy nhiên loại đất này đang giảm mạnh về cả số lượng và chất lượng. Nước ta với diện tích đất nông nghiệp khoảng 3,3 triệu ha, bình quân diện tích thuộc hàng thấp trên thế giới, đồng thời diện tích đất trên phân bố không đồng đều 7 giữa các vùng, miền, với các hạn chế như vậy, tình trạng diện tích đất hẹp, lao động dư thừa đây là một vấn đề luôn được đặc biệt quan tâm.
Vai trò của đất đai trong sản xuất nông, lâm nghiệp Đất đai đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất. Karmax nhấn mạnh rằng: “ lao động là cha, đất đai là mẹ của mọi của cải vật chất xã hội”. Luật đất đai các năm 1993, 1998, 2003 đã khẳng định: “ Đất đai là tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần rất quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế văn hoá, xã hội, an ninh quốc phòng” [33] Đặc biệt trong sản xuất nông lâm nghiệp đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng với các đặc điểm cơ bản như sau: Đất đai là đối tượng lao động, vừa là tư liệu lao động trong quá trình sản xuất, nó là nơi con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng, vật nuôi để tạo ra sản phẩm. [8] Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt trong sản xuất nông lâm nghiệp, xuất hiện trước lao động, là điều kiện tự nhiên của lao động, là nơi các hoạt động sản xuất diễn ra, tạo ra các sản phẩm phục vụ cho nhu cầu đời sống của con người.
Đất đai có vị trí cố định và chất lượng không đồng đều giữa các khu vực.2 Những vấn đề cơ bản về hiệu quả sử dụng đất nông, lâm nghiệp Theo từ điển ngôn ngữ Việt Nam, hiệu quả chính là kết quả như yêu cầu của việc làm mang lại. Do tính chất mâu thuẫn giữa nguồn tài nguyên hữu hạn với nhu cầu ngày càng tăng của con người mà ta phải xem xét kết quả được tạo ra như thế nào? Chi phí bỏ ra để tạo ra kết quả đó là bao nhiêu? Có đưa lại kết quả hữu ích hay không? Chính vì thế khi đánh giá hoạt động sản xuất không chỉ dừng 8 lại ở việc đánh giá kết quả mà còn phải đánh giá chất lượng các hoạt động sản xuất kinh doanh tạo ra sản phẩm đó. Đánh giá chất lượng của hoạt động sản xuất kinh doanh là nội dung đánh giá hiệu quả. Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn trong khi đó nhu cầu của con người về các sản phẩm được lấy từ đất ngày càng tăng.
Mặt khác đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do bị trưng dụng sang các mục đích khác. Vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp ở nước ta cần hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội trên cơ sở đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm, tăng cường nguyên liệu cho công nghiệp và hướng tới xuất khẩu. Sử dụng đất nông nghiệp trong sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở cân nhắc những mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, tận dụng được tối đa lợi thế so sánh về điều kiện sinh thái và không làm ảnh hưởng xấu đến môi trường là những nguyên tắc cơ bản và cần thiết để đảm bảo cho khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên đất đai. Do đó đất nông nghiệp cần được sử dụng theo nguyên tắc “đầy đủ và hợp lý”.
Sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp là một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn của nông dân, những người trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp. Căn cứ vào nhu cầu của thị trường, thực hiện đa dạng hoá cây trồng, vật nuôi trên cơ sở lựa chọn các sản phẩm có ưu thế ở từng địa phương. Từ đó nghiên cứu áp dụng công nghệ mới nhằm làm cho sản phẩm có tính cạnh tranh cao. Đó là một trong những điều kiện tiên quyết để phát triển nền nông nghiệp hướng về xuất khẩu có tính ổn định và bền vững.
Lịch sử phát triển của loài người cũng chính là lịch sử biến đổi của quá trình sử dụng đất. Khi con người sống bằng các phương thức săn bắn, hái 9 lượm, dựa vào tự nhiên và thích ứng với tự nhiên để tồn tại, vấn đề sử dụng đất hầu như chưa được hình thành, khi xã hội phát triển, hình thức trồng trọt ra đời với những công cụ sản xuất thô sơ lúc này diện tích đất đai được sử dụng tăng lên nhanh chóng, cùng với nó là sức sản xuất và tầm quan trọng của đất đai trong đời sống xã hội, tuy nhiên trình độ sử dụng đất còn có những hạn chế, mang lại thu nhập thấp trong khi xã hội phát triển, cùng với sự gia tăng dân số, sự phát triển của kinh tế, khoa học kỹ thuật, các ngành nghề trong sản xuất nông, lâm nghiệp cũng phát triển đa dạng do đó phạm vi sử dụng đất ngày càng được mở rộng, yêu cầu sử dụng đất có hiệu quả cao thông qua các hình thức đầu tư, bố trí hệ thống cây trồng, vật nuôi phù hợp, nhằm đảm bảo nhu cầu về lương thực của hầu hết các nước trên thế giới. [6] Ngày nay nhiều nhà khoa học cho rằng: xác định đúng khái niệm, bản chất của hiệu quả phải xuất phát từ luận điểm của Triết học Mác và những nhận thức lý luận của lý thuyết hệ thống, hiệu quả phải được xem xét trên 3 mặt: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả về môi trường. Hiệu quả kinh tế Trong các hoạt động sản xuất của xã hội thường nhắc đến: “ sản xuất có hiệu quả”, “sản xuất không có hiệu quả” sản xuất có hiệu quả là một phương hướng phát triển cho mọi nền sản xuất, đến nay nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều quan điểm về hiệu quả kinh tế, tuy nhiên có thể hiểu về hiệu quả kinh tế như sau: Hiệu quả kinh tế là một phạm trù về kinh tế xã hội phản ánh mặt chất lượng của hoạt động kinh tế và các đặc trưng của mọi hình thái kinh tế, xã hội.