CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA MÔ HÌNH CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan. Trên thế giới Trên thế giới, các nước không dùng khái niệm “cánh đồng mẫu lớn, hoặc cánh đồng lớn” mà có thể hiểu là các khu vực tập trung diện tích lớn, phát triển chuyên canh các loại cây trồng để đạt hiệu quả cao về kinh tế, xã hội, môi trường với việc áp dụng các công nghệ khoa học kỹ thuật hiện đại trong một hệ thống quản trị nhất định. Tiếp cận về cánh đồng lớn trên thế giới thường được thực hiện bắt đầu bằng xác định các tiêu chí mà thị trường yêu cầu hoặc chính phủ áp đặt như về chất lượng sản phẩm, môi trường, kỹ thuật canh tác, kế hoạch sản xuất, hệ thống quản trị…để làm cơ sở xây dựng hành động tập thể của liên kết ngang và liên kết dọc.
Những cánh đồng lớn có thể ở một khu vực, vùng nhỏ, hoặc cả một lưu vực cho một sản phẩm chuyên môn hóa cao. Một số mô hình cánh đồng mẫu lớn đã được thực hiện tại các nước trên thế giới và đã đạt được những thành công nhất định như: mô hình sản xuất rượu nho ở Pháp, mô hình trồng rau ở Philipines, mô hình sản xuất lúa ở Malaysia. Mô hình sản xuất rượu nho ở Pháp Mô hình sản xuất rượu nho ở Pháp, tiêu biểu là vùng Bordeaux và một số vùng khác được xây dựng như sau: Các nhà sản xuất và các tổ chức sản xuất của người dân (HTX, hiệp hội) đều thống nhất thực hiện hoạt động tập thể chung về quy hoạch vùng sản xuất, quy trình sản xuất (giống, kỹ thuật sản xuất…), quy trình thu hoạch, quy trình chế biến, đóng gói thương hiệu trên thị trường. Những quy hoạch đó, sau khi được tổ chức của nông dân thống nhất, đề xuất lên các cơ quan nhà nước, được công nhận, sẽ trở thành công cụ có tính pháp lý để kiểm soát các hành động tập thể của nông dân, doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm kiểm tra, giám sát theo các cam kết của nông dân; 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khuyên khích các tổ chức nông dân áp dụng các tiêu chuẩn môi trường, sinh thái., đây cũng là cách thức để áp dụng chính sách mới trong sản xuất nông nghiệp của Pháp. Mô hình trồng rau ở Philipines Mô hình trồng rau này được thực hiện bởi một tổ chức có tên gọi Normin Veggies. Đây là tổ chức của nông dân thành lập với mong muốn là nơi người nông dân có thể cất lên tiếng nói của mình, là nơi chia sẻ mối quan tâm, cơ hội cũng như hiểu biết về ngành sản xuất rau để có cơ hội gia tăng thu nhập và cũng là nơi đại diện để đối thoại với chính phủ và những tổ chức khác. Normin Veggies là tổ chức phi lợi nhuận, cung cấp dịch vụ cho những thành viên là những nông dân độc lập, hộ nông dân nhỏ, các quỹ phát triển, các trang trại, người cung cấp đầu vào và cung cấp dịch vụ, đơn vị thuộc chính quyền địa phương.
Normin Veggies lập ra các nhóm làm thương mại cho từng sản phẩm (tổng cộng có 12 nhóm). Mỗi nhóm bao gồm khoảng 5-10 người, đứng đầu là một nông dân giỏi, có trách nhiệm lập kế hoạch marketing cho sản phẩm của khoảng 18 nông dân độc lập và 60 hộ nông dân nhỏ. Sự gắn kết của nông dân thể hiện ở cam kết cung cấp sản phẩm và thỏa thuận về khối lượng cung cấp, kế hoạch phân phối, tuân thủ theo chất lượng chung, thực hành sản xuất, quản lý thu hoạch và sau thu hoạch. Việc xây dựng các nhóm nhỏ nhằm mục tiêu xây dựng hệ thống quản lý chặt chẽ trong đó yêu cầu các thành viên bảo vệ uy tín của nhóm trên thị trường để đưa ra chiến lược giúp nông dân phản ứng nhanh nhạy với thị trường và tiếp cận với thị trường có giá trị cao hơn, mang lại lợi ích như đạt tính kinh tế theo quy mô và khả nằng cung cấp sản phẩm với số lượng lớn và chi phí giao dịch nhỏ hơn; tiếp cận thị trường tốt, giao dịch với nhà cung cấp dịch vụ, liên kết có hiệu quả với chính phủ và tổ chức tư nhân.
Các nhóm này được điều phối chung bởi Normincorp, một đơn vị có trách nhiệm kết nối các nhóm với thị trường. Normicorp thu phí tính trên giá trị sản phẩm được giao dịch để duy trì hoạt động. Normicorp tham gia giám sát để đảm bảo kế 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạch sản xuất đáp ứng được kế hoạch marketing, giám sát chất lượng sản phẩm, quản lý sau thu hoạch, và giám sát hoạt động phân loại, vận chuyển, thu gom… Trong mô hình này, chính phủ và các nhà tài trợ tư nhân hỗ trợ về tập huấn, công nghệ và phát triển sản phẩm, thị trường, cung cấp khoản tín dụng cho đầu tư vào công nghệ của Normin Veggies, cũng như các hỗ trợ nhằm duy trì khả năng đáp ứng thị trường nông dân và giữ vị thế trên thị trường. Bài học thành công của Normin Veggies là: - Hoạt động như một tổ chức hỗ trợ thành viên tiếp cận với những nguồn lực mà chỉ thành viên mới có được như đào tạo, nâng cấp kỹ thuật và hỗ trợ tiếp cận thị trường - Giao dịch minh bạch củng cố niềm tin, sự tin tưởng giữa các thành viên.
- Sự chia sẻ giữa các thành viên về công nghệ, kiến thức, đóng gói và các kỹ năng khác để tham gia thị trường. - Khả năng thích ứng của Normin Veggies và Normincorp trước sự biến động của thị trường một cách khá linh hoạt. Đó là do sự liên lạc cởi mở và minh bạch giữa các thành viên. - Năng lực lãnh đạo của các cán bộ là nòng cốt trong việc xây dựng mô hình c.
Mô hình sản xuất lúa ở Malaysia Xuất phát từ tình trạng đất nông nghiệp nhỏ lẻ, manh mún (bình quân từ 0,1- 0,5ha/hộ), Malaysia đã tiến hành những cải cách mới trong nông nghiệp đặc biệt là trong sản xuất lúa gạo để nhằm tăng năng suất. Cụ thể: Chính phủ đã tích cực đẩy mạnh trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ quá trình cơ giới hóa sản xuất nông nghiệp và dồn điền đổi thửa bao gồm xây dựng hệ thống kênh mương thủy lợi, đường cho máy móc vào ruộng, đường giao thông cho đi lại và và vận chuyển sản phẩm; áp dụng khoa học kỹ thuật, sử dụng máy móc trong sản xuất lúa; xây dựng các nhà máy gần khu sản xuất lúa… Malaysia đã áp dụng ba hình thức để tăng quy mô diện tích của các đơn vị sản xuất lúa đó là: Doanh nghiệp thuê những mảnh đất nhỏ của nông dân và làm tất cả các khâu; các Hợp tác xã và tổ chức của nông dân đứng ra tổ chức canh tác trên 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mảnh ruộng lớn; doanh nghiệp thương mại phát triển và quản lý các cánh đồng rộng có nhiều mảnh lớn hoặc mảnh liền thửa. Xu hướng dồn ruộng đất thành mảnh lớn ở Malaysia ngoài những lý do về giảm chi phí và tăng năng suất lúa, còn lý do khác là áp lực về lao động nông nghiệp ngày càng ít đi, trong khi đất lúa bị chuyển mục đích sử dụng sang cây trồng có lợi nhuận lớn hơn. Mô hình tiêu biểu sản xuất lúa trên quy mô lớn của Malaysia là ở Seberang Perak được quản lý bởi Cơ quan Phục hồi và Củng cố đất liên bang (Federal Land Consolidation and Rehabilitation Authority - FELCRA) trong khuôn khổ một dự án của chính phủ với Ngân hàng thế giới.
Trong vùng sản xuất này, mỗi hộ được nhận một diện tích như nhau là 1,2ha trồng lúa và 1,2 ha trồng cọ. Các hoạt động đều được làm bằng máy và được thuê từ bên ngoài. Các hoạt động được điều phối bởi FELCRA nhằm đảm bảo tính thống nhất và kịp thời vụ. Nông dân tham gia với tư cách là người lao động và được chia lợi tức.
Mô hình ở Seberang Perak được nhân rộng ra nhiều vùng khác nhau do công ty tư nhân thực hiện. Từ kinh nghiệm của Malaysia có thể rút ra một số bài học: - Chính phủ đứng ra quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng cho “cánh đồng mẫu lớn”. Cơ sở hạ tầng luôn luôn được cải thiện và nâng cấp để đáp ứng những thay đổi trong sản xuất. - Áp dụng công nghệ và máy móc hiện đại để nâng cao năng suất lao động, năng suất sản phẩm và giảm chi phí.
- Hoạt động sản xuất do một cơ quan quản lý nhằm đảm bảo tính thống nhất và kịp thời vụ. - Dồn ruộng đất để tăng quy mô sản xuất và tổ chức lại thành ô thửa thuận tiện cho sử dụng máy móc. Đánh giá chung về mô hình cánh đồng mẫu lớn của các nước trên thế giới Những kinh nghiệm thành công của các nước dựa trên các nguyên tắc cơ bản sau: - Quy hoạch vùng ổn định cho sản phẩm: Nhà nước phải quy hoạch, minh bạch rõ ràng vùng sản xuất cho sản phẩm nào đó, mang tính lâu dài. Nhiều nước, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nông dân chỉ được cấp giấy phép sản xuất sản phẩm nào đó theo quy hoạch, nếu sản xuất sai quy hoạch có thể bị phạt hoặc thu hồi giấy phép sản xuất.
Tại các vùng quy hoạch đó, chỉ những doanh nghiệp chế biến sản phẩm đó mới được cấp phép xây dựng và vận hành. Toàn bộ hạ tầng, khoa học công nghệ sẽ đầu tư theo quy hoạch. Sự kết hợp tổng lực đó, sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh, không những về điều kiện tự nhiên, mà còn về chi phí sản xuất, chi phí giao dịch thương mại, áp dụng Khoa học công nghệ, giảm rủi ro, không có sự cạnh tranh lộn xộn giữa các doanh nghiệp, nông dân và doanh nghiệp phải tôn trọng hợp đồng đã ký, nếu không sẽ bị phạt hoặc thu hồi giấy phép sản xuất kinh doanh… - Xác định và xây dựng các yếu tố liên kết nông dân, liên kết nông dân và doanh nghiệp: như quy trình sản xuất, quy trình chế biến đóng gói, kế hoạch phân phối theo yêu cầu thị trường, các nguyên tắc quản trị sự liên kết nông dân. Trên cơ sở thông tin thị trường, tiếp cận thị trường xây dựng quy trình quản lý chất lượng dựa trên thị trường mà sản phẩm đó được bán, mang tính kỹ thuật và chú ý đến quản trị các quy trình kỹ thuật trong sản xuất, thương mại toàn chuỗi sản phẩm.
Những quy trình này, khi được nhà nước công nhận sẽ là công cụ để quản trị chuỗi sản phẩm và kiểm soát nhà nước.