Luận văn đánh giá hiện trạng quản lý và chất lượng nước thải chế biến miến dong tại xã Sơn Bình, Tam Đường

Nghiên cứu đánh giá hiện trạng quản lý và chất lượng nước thải chế biến miến dong tại xã Sơn Bình, Tam Đường, Lai Châu cùng các giải pháp xử lý.

• Tác giả: Nguyễn Lê Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Vi Thùy Linh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng quản lý và chất lượng nước thải tại các cơ sở chế biến miến Dong trên địa bàn xã Sơn Bình, huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan chất lượng nước thải chế biến miến dong tại Sơn Bình

Xã Sơn Bình thuộc huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu sở hữu điều kiện tự nhiên thuận lợi cho cây dong riềng. Nghề sản xuất miến dong tại đây phát triển mạnh mẽ qua nhiều năm. Hoạt động này tạo nguồn thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ dân địa phương. Quy mô sản xuất chủ yếu là các cơ sở hộ gia đình nhỏ lẻ kết hợp xưởng bán công nghiệp. Tổng sản lượng miến và tinh bột dong hàng tháng đạt hàng nghìn tấn. Tuy nhiên, sự gia tăng sản lượng kéo theo áp lực lớn đối với môi trường sinh thái. Lượng nước tiêu thụ cho các công đoạn ngâm, rửa và lắng lọc bột rất lớn. Mỗi tấn nguyên liệu củ tươi đòi hỏi nhiều mét khối nước sạch. Nước thải sau sản xuất chứa hàm lượng hữu cơ cao và nhiều cặn bẩn khó phân hủy. Các cơ sở chế biến phân bố rải rác tại các bản làng trong xã. Vị trí phân tán này gây trở ngại lớn cho việc thu gom nước thải tập trung. Hệ thống thoát nước tại địa phương chưa được đầu tư đồng bộ. Đa số nước thải xả thẳng ra rãnh thoát nước tự nhiên hoặc sông suối lân cận. Tình trạng ô nhiễm nguồn nước mặt diễn ra cục bộ trong mùa vụ cao điểm.

1.1. Hoạt động chế biến miến dong tại xã Sơn Bình

Xã Sơn Bình có hàng chục hộ gia đình tham gia sản xuất miến dong và chế biến tinh bột. Quy mô các cơ sở phân chia thành hai nhóm chính: quy mô nhỏ dưới hai tấn sản phẩm mỗi mẻ và quy mô lớn trên hai tấn. Các cơ sở lớn đầu tư máy nghiền củ, máy vắt ly tâm hiện đại. Diện tích nhà xưởng dao động từ 85 đến 420 mét vuông. Thời gian sản xuất tập trung từ tháng mười đến tháng hai năm sau. Khối lượng nguyên liệu tiêu thụ trong vụ mùa rất lớn. Hoạt động chế biến giải quyết việc làm cho nhiều lao động nông thôn. Tuy nhiên, việc sản xuất mang tính thời vụ khiến hạ tầng xử lý chất thải chưa được đầu tư bài bản.

1.2. Nguồn phát sinh nước thải trong quy trình sản xuất

Nước thải chế biến miến dong phát sinh chủ yếu từ hai công đoạn chính: rửa củ và tinh chế bột. Công đoạn rửa củ loại bỏ đất cát, vỏ lụa và tạp chất bám ngoài rễ. Dòng nước thải này chứa nhiều chất rắn lơ lửng và cặn vô cơ. Công đoạn nghiền, ngâm chiết và lắng lọc bột phát sinh dòng nước thải thứ hai. Nước thải tinh chế có nồng độ chất hữu cơ hòa tan cực kỳ cao. Ngoài ra, nước vệ sinh máy móc, dụng cụ tráng bánh và nước sinh hoạt của công nhân cũng đóng góp vào tổng lượng thải. Quá trình lên men tự nhiên diễn ra nhanh chóng ngay trong đường ống dẫn. Dòng thải bốc mùi chua nồng và nhanh chóng làm biến màu nguồn nước tiếp nhận.

II. Đánh giá hiện trạng ô nhiễm nước thải miến dong huyện Tam Đường

Kết quả khảo sát thực tế tại các cơ sở chế biến miến dong xã Sơn Bình cho thấy mức độ ô nhiễm nước thải ở mức báo động. Nước thải từ công đoạn rửa củ có chỉ số COD khoảng 1.500 mg/l, BOD5 đạt 800 mg/l và hàm lượng SS lên tới 1.200 mg/l. Nghiêm trọng hơn, nước thải từ quá trình ngâm lọc và tinh chế bột có chỉ số COD vượt 10.000 mg/l. Nhu cầu oxy sinh hóa BOD5 trong dòng thải này chạm ngưỡng 7.000 mg/l. Các giá trị này đều vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp gấp nhiều lần. Độ pH của nước thải tinh chế dao động từ 5,7 đến 6,0 do quá trình lên men axit tự nhiên. Lượng tinh bột sót lại và dịch bào củ dong phân hủy nhanh trong môi trường kỵ khí. Quá trình này sản sinh khí H2S và CH4 gây mùi hôi thối nồng nặc. Nguồn nước tiếp nhận quanh các khu dân cư bị suy giảm oxy hòa tan nghiêm trọng. Hệ thủy sinh địa phương đối mặt nguy cơ suy kiệt. Đất canh tác quanh khu vực xả thải có dấu hiệu chua hóa và thoái hóa cấu trúc.

2.1. Phân tích các thông số ô nhiễm nước thải đặc trưng

Hàm lượng hữu cơ trong nước thải chế biến miến dong rất đậm đặc. Tỷ lệ BOD5 trên COD đạt mức cao xấp xỉ 0,6 đến 0,7. Tỷ lệ này cho thấy nước thải có khả năng phân hủy sinh học rất thuận lợi. Tuy nhiên, nếu xả trực tiếp ra tự nhiên không qua xử lý, lượng oxy hòa tan trong nước mặt sẽ cạn kiệt nhanh chóng. Hiện tượng phú dưỡng hóa xảy ra làm chết các loài thủy sản bản địa. Nồng độ chất rắn lơ lửng cao gây bồi lắng lòng suối và làm đục nguồn nước tưới. Bùn cặn hữu cơ tích tụ lâu ngày dưới đáy kênh mương tạo lớp trầm tích yếm khí đen ngòm và phát tán mùi khó chịu.

2.2. Hạn chế trong công tác quản lý và hạ tầng xử lý

Công tác quản lý môi trường tại các cơ sở chế biến miến dong Sơn Bình còn nhiều bất cập. Phần lớn hộ gia đình thiếu mặt bằng để xây dựng hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn. Nhận thức của chủ cơ sở về trách nhiệm bảo vệ môi trường chưa đồng đều. Các biện pháp xử lý hiện tại chỉ dừng ở mức lắng cặn đơn sơ qua hố đào thủ công. Việc kiểm tra và giám sát từ chính quyền cơ sở chưa diễn ra thường xuyên do thiếu nhân lực chuyên trách. Chế tài xử phạt vi phạm xả thải chưa đủ sức răn đe. Nguồn kinh phí hỗ trợ làng nghề chuyển đổi công nghệ xanh còn hạn hẹp. Sự thiếu liên kết giữa các hộ gây khó khăn cho việc xây trạm xử lý nước thải chung.

III. Giải pháp quản lý nước thải chế biến miến dong xã Sơn Bình

Để khắc phục triệt để ô nhiễm, địa phương cần áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ và quản lý. Tách riêng hai dòng nước thải rửa củ và nước thải ngâm lọc bột là bước đi tiên quyết. Dòng nước rửa củ chứa nhiều đất cát cần qua song chắn rác và bể lắng cát trước khi tái sử dụng cho khâu rửa thô. Dòng nước thải ngâm bột giàu hữu cơ phải được xử lý qua hệ thống kỵ khí kết hợp hiếu khí. Mô hình bể Biogas cải tiến hoặc bể phản ứng sinh học kỵ khí UASB mang lại hiệu suất phân hủy COD trên 80%. Năng lượng khí sinh học thu hồi từ Biogas có thể làm chất đốt cấp nhiệt cho lò sấy miến. Nước thải sau xử lý kỵ khí tiếp tục chuyển qua hồ sinh học hiếu khí trồng thực vật thủy sinh như bèo tây, sậy. Thực vật thủy sinh hấp thụ triệt để nitơ và phốt pho dư thừa. Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, chính quyền xã cần quy hoạch cụm sản xuất tập trung. Việc đưa các xưởng sản xuất ra xa khu dân cư giúp thu gom nước thải dễ dàng hơn.

3.1. Ứng dụng công nghệ xử lý sinh học kết hợp

Công nghệ xử lý sinh học là lựa chọn tối ưu cho nước thải chế biến miến dong. Nước thải sau khi tách bã xơ đi vào bể điều hòa để ổn định lưu lượng và độ pH. Tiếp theo, dòng thải dẫn vào bể kỵ khí UASB có gắn lớp đệm vi sinh. Vi sinh vật kỵ khí phân giải tinh bột dư thừa và hợp chất hữu cơ thành khí sinh học. Nước đầu ra từ bể kỵ khí chảy qua bãi lọc ngầm trồng sậy hoặc bể hiếu khí nhân tạo. Hệ thống này giúp giảm nồng độ BOD5 và COD xuống dưới ngưỡng quy chuẩn cho phép. Chi phí xây dựng phù hợp điều kiện kinh tế hộ sản xuất nông thôn.

3.2. Nâng cao hiệu lực quản lý và quy hoạch môi trường

Ủy ban nhân dân xã Sơn Bình cần tăng cường công tác thanh tra môi trường định kỳ. Địa phương cần ban hành quy chế bảo vệ môi trường làng nghề gắn với hương ước thôn bản. Các hộ sản xuất bắt buộc phải ký cam kết xả thải đúng quy định. Chính quyền hỗ trợ kỹ thuật và tạo điều kiện vay vốn ưu đãi để các hộ xây bể Biogas. Đồng thời, quy hoạch vùng sản xuất tập trung xa khu dân cư là chiến lược lâu dài. Mô hình hợp tác xã miến dong cần được củng cố để thống nhất quy trình sản xuất sạch. Cơ chế thu phí xả thải cần được thiết lập nhằm duy trì kinh phí vận hành hạ tầng môi trường chung.

IV. Kết luận về quản lý chất lượng nước thải miến dong Lai Châu

Đánh giá hiện trạng quản lý và chất lượng nước thải tại xã Sơn Bình mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu khẳng định tính cấp thiết của việc bảo vệ nguồn nước trong chế biến nông sản. Ô nhiễm nước thải tinh bột dong có đặc trưng nồng độ chất hữu cơ cao và tính chất thời vụ. Việc giải quyết bài toán môi trường đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và hộ sản xuất. Áp dụng công nghệ sinh học kỵ khí kết hợp bãi lọc trồng cây là hướng đi phù hợp điều kiện miền núi. Giải pháp này vừa giảm thiểu ô nhiễm vừa tận dụng nguồn năng lượng tái tạo từ khí sinh học. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho công tác quản lý tài nguyên tại huyện Tam Đường. Mô hình xử lý đề xuất có thể nhân rộng tại nhiều địa phương chế biến nông sản khác trên toàn tỉnh Lai Châu. Phát triển kinh tế làng nghề phải gắn liền với mục tiêu bảo vệ môi trường nông thôn bền vững.

4.1. Đánh giá hiệu quả bảo vệ môi trường nông thôn

Việc triển khai các giải pháp xử lý nước thải mang lại lợi ích to lớn cho cộng đồng dân cư. Môi trường không khí và chất lượng nước mặt được phục hồi rõ rệt. Tình trạng phát tán mùi hôi thối trong vụ chế biến miến dong giảm thiểu tối đa. Sức khỏe người dân địa phương được bảo vệ trước các nguy cơ bệnh ngoài da và đường hô hấp. Nguồn nước tưới tiêu cho các cánh đồng lúa và hoa màu được đảm bảo vệ sinh. Cảnh quan nông thôn mới tại xã Sơn Bình được cải thiện theo hướng xanh sạch. Đời sống sinh hoạt của các hộ dân lân cận không còn bị xáo trộn.

4.2. Khả năng nhân rộng mô hình tại tỉnh Lai Châu

Mô hình xử lý nước thải sinh học kết hợp thu hồi khí Biogas có tính ứng dụng cao trên toàn tỉnh Lai Châu. Các địa phương có nghề làm miến như xã Bình Lư hay các xã lân cận đều có thể áp dụng tương tự. Chi phí vận hành thấp và kỹ thuật đơn giản giúp người dân dễ dàng tiếp cận làm chủ. Hệ thống tận dụng tối đa nguyên vật liệu sẵn có tại địa phương để giảm giá thành thi công. Việc nhân rộng mô hình này là giải pháp trọng tâm để hoàn thành tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới nâng cao. Sự đồng thuận của người dân là yếu tố quyết định thành công.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động chế biến nông sản tại vùng cao Tây Bắc đang ghi nhận những bước chuyển mình mạnh mẽ, trong đó nghề sản xuất miến dong tại xã Sơn Bình, huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu là điểm sáng kinh tế với tổng doanh thu đạt khoảng 81 tỷ đồng trong năm 2022. Toàn xã có 275 hộ gia đình trực tiếp tham gia sản xuất miến dong và tinh bột, phân bố tập trung tại ba bản trọng điểm là Tân Hợp, Nậm Dê và Chu Va 6. Diện tích trồng cây dong riềng nguyên liệu trên địa bàn đạt 15,6 ha với sản lượng thu hoạch 889,2 tấn củ tươi năm 2022, cung ứng nguồn nguyên liệu tại chỗ để các xưởng chế biến xuất xưởng đều đặn từ 8 đến 10 tấn miến thành phẩm mỗi ngày. Tuy nhiên, sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng đang tạo ra áp lực nặng nề lên môi trường sinh thái địa phương. Quy trình chế biến tinh bột và miến dong tiêu tốn lượng nước rất lớn, dao động từ 25 đến 40 m3 cho mỗi tấn sản phẩm, và phát sinh lượng nước thải tương đương chiếm 80% đến 90% tổng lượng nước cấp. Phần lớn lượng nước thải giàu hữu cơ này bị xả thẳng ra các mương thoát nước và suối Nậm Dê mà không qua xử lý đạt chuẩn. Thực trạng trên làm nước mặt bị ô nhiễm nghiêm trọng, bốc mùi hôi thối và đe dọa trực tiếp đến đời sống dân sinh. Nghiên cứu này được tiến hành từ tháng 11 năm 2022 đến tháng 6 năm 2023 nhằm đánh giá hiện trạng quản lý và chất lượng nước thải tại các cơ sở trên địa bàn. Luận văn hướng đến mục tiêu xác định mức độ ô nhiễm, nhận diện các bất cập trong quản trị môi trường và đề xuất giải pháp khả thi, tạo tiền đề để xã Sơn Bình hoàn thành tiêu chí môi trường số 17 nhằm sớm được công nhận là làng nghề truyền thống theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết Quản lý môi trường làng nghề, Lý thuyết Sản xuất sạch hơn và Lý thuyết Phát triển bền vững trong kinh tế nông nghiệp nông thôn. Khung phân tích được thiết lập dựa trên mô hình Đầu vào - Quy trình - Phát thải - Quản lý nhằm xem xét toàn diện vòng đời sản phẩm miến dong từ khâu tiêu thụ tài nguyên đến khi xả thải ra môi trường tiếp nhận.

Bốn khái niệm cốt lõi được định hình và sử dụng xuyên suốt nghiên cứu: Thứ nhất, nước thải chế biến nông sản thực phẩm là nguồn nước thải công nghệ phát sinh từ công đoạn rửa củ dong, tách bã và ngâm lắng tinh bột, mang đặc tính chung là giàu cặn lắng và chất hữu cơ dễ phân hủy sinh học. Thứ hai, tải lượng ô nhiễm hữu cơ được đo lường qua hai thông số tiêu chuẩn là nhu cầu oxy sinh học BOD5 và nhu cầu oxy hóa học COD. Thứ ba, tiêu chí môi trường làng nghề được xác định dựa trên Điều 5 Nghị định 52/2018/NĐ-CP và Luật Bảo vệ Môi trường 2020, quy định tỷ lệ tối thiểu 20% số hộ tham gia sản xuất và phải có phương án thu gom, xử lý nước thải đạt quy chuẩn kỹ thuật. Thứ tư, phương pháp đánh giá ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức giúp nhận diện năng lực tổ chức quản lý môi trường cấp xã.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp từ Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tam Đường cùng phương pháp khảo sát thực địa sơ cấp. Cỡ mẫu xã hội học gồm 30 hộ gia đình chế biến miến dong tại ba bản Tân Hợp, Nậm Dê và Chu Va 6, kết hợp phỏng vấn sâu 5 cán bộ chuyên môn phụ trách lĩnh vực môi trường cấp huyện, cán bộ địa chính xã và 3 trưởng bản. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện, phân chia thành hai nhóm: quy mô nhỏ dưới 2 tấn sản phẩm mỗi mẻ và quy mô lớn trên 2 tấn sản phẩm mỗi mẻ. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan sự khác biệt về lượng nước sử dụng và công nghệ xả thải giữa các hộ gia đình.

Về phương pháp phân tích chất lượng nước, tác giả cùng cán bộ Trung tâm Quan trắc Tài nguyên và Môi trường tỉnh Lai Châu tiến hành 4 đợt lấy mẫu thực địa từ tháng 11 năm 2022 đến tháng 6 năm 2023. Hệ thống quan trắc gồm 4 điểm nước thải đại diện từ bể ngâm, bể lắng yếm khí đến kênh xả chung và 3 điểm nước mặt tiếp nhận tại suối Nậm Dê cùng ao sinh thái. Quy trình lấy mẫu và bảo quản tuân thủ nghiêm ngặt TCVN 6663-1:2011 và TCVN 5999:1995. Các chỉ tiêu gồm pH xác định theo TCVN 6492:2011, COD đo theo SMEWW 5220, oxy hòa tan DO đo bằng phương pháp Winkler và tổng chất rắn lơ lửng TSS đo theo TCVN 6625:2000. Dữ liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm Excel và đối chiếu trực tiếp với QCVN 40:2011/BTNMT cột B và QCVN 08-MT:2015/BTNMT cột B1.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế tại xã Sơn Bình chỉ ra bốn phát hiện kỹ thuật quan trọng:

Thứ nhất, quy mô sản xuất lớn tạo ra lưu lượng xả thải khổng lồ. Với 275 hộ chế biến, xã cung cấp ra thị trường khoảng 1.473,05 tấn miến mỗi tháng và 672 tấn tinh bột mỗi tháng. Do mỗi tấn thành phẩm đòi hỏi lượng nước cấp từ 25 đến 40 m3, lượng nước thải công nghệ phát sinh hàng ngày lên đến hàng trăm mét khối và thoát trực tiếp ra hệ thống mương thủy lợi.

Thứ hai, mức độ ô nhiễm hữu cơ và chất rắn lơ lửng trong dòng thải ở mức báo động. Nước thải từ công đoạn tinh chế lắng bột có chỉ số COD trung bình đạt 10.000 mg/l, BOD5 đạt 7.000 mg/l và TSS đạt khoảng 3.000 mg/l. Ngay cả dòng nước rửa củ sơ bộ cũng có nồng độ COD lên tới 1.500 mg/l và TSS đạt 1.200 mg/l. Các chỉ số này vượt quy chuẩn xả thải công nghiệp QCVN 40:2011/BTNMT từ hàng chục đến hàng trăm lần. Môi trường nước thải có độ pH thấp, dao động từ 5,7 đến 6,0, kích thích mạnh mẽ quá trình lên men chua.

Thứ ba, phụ phẩm chất thải rắn phát sinh với khối lượng lớn nhưng chưa có quy trình thu gom hợp lý. Trung bình 1 tấn củ dong tươi tạo ra 0,45 tấn chất thải rắn, gồm 5% vỏ củ tạp chất và 15% đến 20% bã xơ. Bã dong chứa lượng nước nội tại cao tới 88,9%, làm cho quá trình phân hủy kỵ khí diễn ra nhanh chóng, giải phóng các khí độc gây mùi hôi như hydro sunfua H2S, metan CH4 và amoniac NH3.

Thứ tư, nguồn nước mặt tiếp nhận tại suối Nậm Dê bị suy thoái chất lượng rõ rệt. So với mẫu nước tại vị trí thượng lưu cách điểm xả thải 100 mét, mẫu nước tại vùng tiếp nhận ghi nhận nồng độ oxy hòa tan DO giảm sâu xuống dưới 3 mg/l, trong khi nồng độ COD và TSS tăng đột biến, làm mất đi khả năng tự làm sạch tự nhiên của dòng suối.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng ô nhiễm xuất phát từ việc các cơ sở sản xuất có mặt bằng hạn chế, diện tích nhà xưởng chỉ từ 85 đến 420 m2 và nằm xen kẽ hoàn toàn trong các khu dân cư. Có tới 100% cơ sở chưa trang bị công trình xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn mà chỉ sử dụng các hố lắng thô sơ hoặc xả tràn cùng nước thải sinh hoạt. Khi đối chiếu với các nghiên cứu tương tự tại làng nghề Minh Hồng huyện Ba Vì hoặc làng nghề Dương Liễu thành phố Hà Nội, đặc tính nước thải miến dong Sơn Bình có sự tương đồng lớn về tải lượng hữu cơ cực cao và sự hiện diện của hợp chất pectin cản trở quá trình lắng cặn cơ học.

Các kết quả phân tích trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một biểu đồ cột so sánh nồng độ COD, BOD5 và TSS giữa hai dòng thải rửa củ và lọc bột với ngưỡng giới hạn quy chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT. Đồng thời, một bảng cân bằng vật chất thể hiện tỷ lệ chuyển đổi từ 1 tấn củ dong tươi sang dòng chất thải rắn và lỏng sẽ phản ánh rõ ràng mức độ thất thoát nguyên liệu, cung cấp cơ sở vững chắc cho việc thiết kế các công trình xử lý sinh học.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở phân tích thực trạng, luận văn kiến nghị hệ thống bốn giải pháp can thiệp đồng bộ:

Giải pháp một: Củng cố bộ máy quản lý và thiết lập quy chế bảo vệ môi trường làng nghề. Ủy ban nhân dân xã Sơn Bình cần thành lập Tổ tự quản bảo vệ môi trường trong quý II năm 2024 nhằm tăng cường kiểm tra các cơ sở, bảo đảm 100% cơ sở sản xuất ký cam kết không xả thải trực tiếp chưa qua lắng lọc trước mùa vụ chế biến cuối năm 2024.

Giải pháp hai: Ứng dụng kỹ thuật xử lý sinh học kết hợp hầm ủ Biogas. Các hộ gia đình cần đầu tư cụm công trình gồm bể lắng sơ cấp, hầm Biogas yếm khí và bể lọc sinh học bổ sung chế phẩm vi sinh bản địa. Mục tiêu kỹ thuật đặt ra là cắt giảm từ 70% đến 80% chỉ số COD và BOD5 trước khi xả thải ra môi trường tự nhiên, triển khai từng bước trong giai đoạn 2024 đến 2025 dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của cơ quan chức năng.

Giải pháp ba: Tận dụng và tái chế toàn bộ lượng bã thải dong riềng. Hợp tác xã và các hộ dân cần áp dụng quy trình ủ men vi sinh chuyển đổi 100% lượng bã dong thành phân bón hữu cơ sinh học để bón lại cho 15,6 ha diện tích trồng dong riềng của địa phương. Giải pháp này giúp cắt giảm 85% mùi hôi phát tán và mang lại lợi ích kinh tế tuần hoàn.

Giải pháp bốn: Tạo lập nguồn quỹ tài chính và tổ chức quan trắc chất lượng nước định kỳ. Chính quyền địa phương cần huy động mức đóng góp từ 1% đến 2% lợi nhuận của các cơ sở sản xuất quy mô lớn để lập quỹ bảo vệ môi trường, dùng cho việc nạo vét mương rãnh. Đồng thời, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tam Đường cần tiến hành quan trắc nước thải định kỳ 2 lần mỗi năm bắt đầu từ quý III năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

Nhóm cán bộ quản lý môi trường cấp huyện và xã: Cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tam Đường cùng Ủy ban nhân dân xã Sơn Bình có thể sử dụng các số liệu thực chứng của luận văn để xây dựng quy hoạch làng nghề, đánh giá tiêu chí số 17 về môi trường và hoàn thiện hồ sơ công nhận làng nghề truyền thống theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP.

Nhóm các chủ cơ sở và hợp tác xã sản xuất miến dong: Hơn 275 hộ gia đình sản xuất tại địa phương có thể tra cứu các định mức tiêu hao nước để tối ưu hóa quy trình rửa củ từ mức 40 m3 xuống ngưỡng hợp lý, đồng thời tiếp cận quy trình ủ phân hữu cơ từ bã thải nhằm gia tăng thu nhập phụ trợ.

Nhóm các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Luận văn là nguồn tư liệu học thuật giá trị cho chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường nhờ khung phương pháp luận kết hợp chặt chẽ giữa điều tra xã hội học với phân tích hóa lý hiện trường.

Nhóm các chuyên gia phát triển nông thôn và tư vấn sản phẩm OCOP: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn về chuỗi cung ứng nông sản bền vững, giúp các chuyên gia thiết kế các dự án can thiệp sinh kế gắn liền với tiêu chuẩn sản xuất xanh cho sản phẩm miến dong vùng Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Nước thải chế biến miến dong tại Sơn Bình chứa những chất gây ô nhiễm chính nào? Nước thải phát sinh mang tính axit với pH từ 5,7 đến 6,0, chứa tải lượng hữu cơ cực cao với COD lên tới 10.000 mg/l, BOD5 đạt 7.000 mg/l và tổng chất rắn lơ lửng TSS khoảng 3.000 mg/l. Dòng thải còn chứa nhiều tinh bột mịn và hợp chất pectin hòa tan, gây hiện tượng lên men chua và phát sinh mùi hôi nồng nặc.

Tại sao nồng độ COD và BOD5 trong nước thải miến dong lại cao gấp hàng chục lần quy chuẩn? Nguyên nhân do quá trình nghiền, ép và tinh lọc củ dong riềng đã giải phóng một lượng lớn tinh bột tự do cùng các hợp chất đường hòa tan vào dòng nước. Các hợp chất cacbohydrat này có khả năng phân hủy sinh học rất mạnh, tiêu hao phần lớn oxy hòa tan trong nước và làm gia tăng đột biến các chỉ số ô nhiễm hữu cơ.

Khối lượng bã thải dong riềng phát sinh ảnh hưởng như thế nào đến môi trường địa phương? Cứ mỗi tấn củ dong tươi đưa vào sản xuất sẽ thải ra khoảng 0,45 tấn chất thải rắn với độ ẩm tự nhiên của bã dong lên tới 88,9%. Lượng bã thải hữu cơ khổng lồ này khi tồn ứ ngoài trời sẽ nhanh chóng phân hủy yếm khí, bốc mùi hôi thối chứa khí H2S và làm phát sinh các vi sinh vật gây hại.

Luận văn đã sử dụng phương pháp nào để bảo đảm tính chuẩn xác của các số liệu phân tích? Tác giả đã phối hợp cùng Trung tâm Quan trắc Tài nguyên và Môi trường tỉnh Lai Châu lấy mẫu theo TCVN 6663-1:2011 và TCVN 5999:1995. Quá trình thí nghiệm tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn quốc gia gồm SMEWW 5220 để đo COD, phương pháp Winkler xác định DO và TCVN 6625:2000 phân tích TSS nhằm bảo đảm độ tin cậy tuyệt đối.

Xã Sơn Bình cần thỏa mãn những tiêu chí môi trường nào để được công nhận làng nghề? Căn cứ Điều 5 Nghị định 52/2018/NĐ-CP, xã phải có tối thiểu 20% tổng số hộ tham gia làm nghề, duy trì hoạt động ổn định trên 2 năm và đáp ứng đầy đủ điều kiện bảo vệ môi trường. Các cơ sở bắt buộc phải có phương án thu gom, xử lý nước thải đạt chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT và xử lý triệt để chất thải rắn.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng phát sinh chất thải tại 275 hộ chế biến miến dong tại xã Sơn Bình, nơi đóng góp giá trị kinh tế trên 81 tỷ đồng trong năm 2022.
• Nghiên cứu định lượng chính xác tải lượng ô nhiễm hữu cơ nghiêm trọng trong nước thải với chỉ số COD đạt 10.000 mg/l, BOD5 đạt 7.000 mg/l và tỷ lệ phát sinh chất thải rắn lên tới 0,45 tấn trên mỗi tấn củ nguyên liệu.
• Đề tài phân tích rõ những rào cản trong công tác quản lý môi trường tại chỗ do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, nhà xưởng phân tán trong khu dân cư và sự thiếu vắng hạ tầng thoát nước riêng biệt.
• Kết quả khảo sát thực nghiệm tại 4 điểm nước thải và 3 điểm nước mặt cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học khẳng định sự suy giảm nghiêm trọng của chất lượng nước suối Nậm Dê.
• Luận văn đề xuất lộ trình 4 giải pháp đồng bộ về thể chế, tài chính và công nghệ sinh học xử lý nước thải, ủ phân vi sinh cho giai đoạn 2024 đến 2025.

Chính quyền địa phương và các chủ cơ sở sản xuất cần nhanh chóng ứng dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn quản lý nhằm tháo gỡ điểm nghẽn môi trường, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững thương hiệu miến dong Sơn Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và 02 Phụ lục, gồm 3 chƣơng chính: Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Đối tƣợng, phạm vi, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận 4 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về quản lý và chất lƣợng nƣớc thải tại làng nghề, cơ sở chế biến 1. Một số khái niệm liên quan 1.

Khái niệm về quản lý Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hƣớng, có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tƣợng quản lý để chỉ huy, điều khiển, liên kết các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một chỉnh thể thống nhất, điều hoà hoạt động của các khâu một cách hợp quy luật nhằm đạt đến mục tiêu xác định trong điều kiện biến động của môi trƣờng. Quản lý nhằm tạo ra sự thống nhất ý chí trong tổ chức giữa những ngƣời quản lý và ngƣời bị quản lý; giữa những ngƣời bị quản lý với nhau; Định hƣớng sự phát triển của tổ chức trên cơ sở xác định mục tiêu chung và hƣớng mọi nỗ lực của các đối tƣợng quản lý vào mục tiêu đó; Tổ chức, điều hoà, phối hợp và hƣớng dẫn hoạt động của các cá nhân, tổ chức, giảm độ bất định nhằm đạt đƣợc mục tiêu quản lý; Tạo động lực cho mọi cá nhân trong tổ chức bằng cách kích thích, động viên; uốn nắn lệch lạc, sai sót nhằm giảm bớt thất thoát, sai lệch trong quá trình quản lý; Tạo môi trƣờng và điều kiện cho sự phát triển của mọi cá nhân và tổ chức, đảm bảo phát triển ổn định, bền vững và có hiệu quả. Khái niệm về nước thải Nƣớc thải (Wastewater) là các vật chất xâm nhập vào dung môi nƣớc. Có thể đƣợc hiểu là loại nƣớc đƣợc thải ra sau khi đã qua quá trình sử dụng, hoặc đƣợc tạo ra từ một quá trình sản xuất công nghệ và không còn có giá trị sử dụng đối với quá trình đó.

Nƣớc thải bắt nguồn từ các hoạt động sinh hoạt, công nghiệp, thƣơng mại, nông nghiệp, nƣớc mƣa bão, dòng vào cống ngầm, nƣớc chảy tràn bề mặt hay nƣớc thẩm thấu qua. Hiện nay, ngƣời ta dựa vào nguồn gốc phát sinh để phân loại nƣớc thải. Một số loại nƣớc thải phổ biến: Nƣớc thải sinh hoạt: Là loại nƣớc phát sinh từ những hoạt động của các hộ gia đình, khu dân cƣ, trƣờng học, cao ốc văn phòng, khách sạn, chợ… Loại nƣớc này đƣợc thải ra trong nhu cầu sinh hoạt hằng ngày: tắm, giặt, nấu nƣớng, dọn dẹp nhà cửa, bếp, ăn uống, …” Nƣớc thải công nghiệp: Nguồn nƣớc thải ra từ các hoạt động sản xuất, thƣơng mại, kinh doanh, khai thác và chế biến lƣơng thực, thực phẩm nông nghiệp. Lƣợng 5 nƣớc này đƣợc phát sinh chủ yếu từ những khu công nghiệp, một phần khác nữa là từ các cơ sở sản xuất, các xí nghiệp vừa và nhỏ.

Ngoài ra, tất cả nƣớc thải sinh hoạt không xác định đều đƣợc coi là nƣớc thải công nghiệp.” Nƣớc thải thẩm thấu: Lƣợng nƣớc thải thấm vào các hệ thống cống thoát nƣớc thông qua nhiều cách khác nhau (qua các khớp nối bị hở, các đƣờng ống bị lỗi kỹ thuật hoặc thẩm thấu qua đƣờng kênh mƣơng, hố gas, …” Nƣớc thải tự nhiên: Đây là loại nƣớc thải do tự nhiên sinh ra (nƣớc mƣa, nƣớc ao hồ sông suối), nhƣng khi đi qua các chất thải chúng biến thành nƣớc thải.” Nƣớc thải đô thị: Một thuật ngữ chung cho loại nƣớc thải tổng hợp (hỗn hợp của các loại chất thải) trong hệ thống cống thoát của thành phố, thị xã [4]. Khái niệm Hiện nay, có thể dễ dàng nhận thấy tại Việt Nam làng nghề truyền thống có ở khắp mọi nơi trên mọi vùng, miền tổ quốc; những làng nghề này có từ rất lâu đời và phát triển, tồn tại truyền từ đời này sang đời khác những ngành nghề phổ biến mang đặc trƣng của ông, cha để lại; một mặt việc duy trì làng nghề truyền giống sẽ giúp giải quyết vấn đề việc làm của ngƣời dân vùng miền đó là một mục tiêu, nguồn sống để họ duy trì và phát triển. Mặt khác việc duy trì làng nghề thể hiện lƣu giữ những kỷ niệm, danh tiếng, đặc trƣng riêng của các thế hệ đi trƣớc đã cố xây dựng và gìn giữ. Làng nghề là một đơn vị hành chính cổ xƣa mà cũng có nghĩa là một nơi quần cƣ đông ngƣời, sinh hoạt có tổ chức, có kỷ cƣơng tập quán riêng theo nghĩa rộng.

Làng nghề không những là một làng sống chuyên nghề mà cũng có hàm ý là những ngƣời cùng nghề sống hợp quần thể để phát triển công ăn việc làm. Cơ sở vững chắc của các làng nghề là sự vừa làm ăn tập thể, vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các cá biệt của địa phƣơng. Truyền thống là những tập tục, thói quen và nói chung là những kinh nghiệm xã hội đƣợc hình thành từ lâu đời trong nối sống và nếp nghĩ của con ngƣời, đƣợc truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên không phải tất cả các truyền thống đều phải đƣợc giữ gìn và phát huy; Chỉ những thói quen, tập tục tốt đẹp của gia đình, dòng họ mới cần phải phát huy và đồng thời chúng ta cần gạt bỏ đi những gì lạc hậu, kém tiến bộ, không phù hợp với thời đại để chọn lạc lƣu giữ những truyền thống tốt đẹp cho gia đình, dòng họ và cho cả dân tộc Việt Nam.

Từ những phân tích trên ta có thể hiểu rõ ràng “Làng nghề truyền thống” là: Một địa phƣơng, một khu vực lãnh thổ mà tại đó đa số ngƣời dân kiếm sống bằng 6 một ngành nghề đặc trƣng đƣợc truyền từ đời này sang đời khác mang bản sắc văn hóa, dân tộc đƣợc nhiều ngƣời thừa nhận. Các tiêu chí công nhận làng nghề Theo Điều 5, Nghị định 52/2018/NĐ-CP quy định về tiêu chí công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống nhƣ sau: - Tiêu chí công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống áp dụng đối với các đối tƣợng đƣợc quy định tại khoản 2 Điều 2 có hoạt động trong lĩnh vực ngành nghề nông thôn đƣợc quy định tại Điều 4 Nghị định này và các tổ chức, cá nhân có liên quan. - Tiêu chí công nhận nghề truyền thống “Nghề đƣợc công nhận là nghề truyền thống phải đạt cả 03 tiêu chí sau: Nghề đã xuất hiện tại địa phƣơng từ trên 50 năm và hiện đang tiếp tục phát triển tính đến thời điểm đề nghị công nhận; Nghề tạo ra những sản phẩm mang bản sắc văn hóa dân tộc; Nghề gắn với tên tuổi của một hay nhiều nghệ nhân hoặc tên tuổi của làng nghề”. - Tiêu chí công nhận làng nghề, làng nghề đƣợc công nhận phải đạt cả 03 tiêu chí sau: Có tối thiểu 20% tổng số hộ trên địa bàn tham gia một trong các hoạt động hoặc các hoạt động ngành nghề nông thôn quy định tại Điều 4 Nghị định này; Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 02 năm liên tục tính đến thời điểm đề nghị công nhận; Đáp ứng các điều kiện bảo vệ môi trƣờng làng nghề theo quy định của pháp luật hiện hành.

- Tiêu chí công nhận làng nghề truyền thống: Làng nghề truyền thống phải đạt tiêu chí làng nghề quy định tại khoản 3 Điều này và có ít nhất một nghề truyền thống theo quy định tại khoản 2 Điều này [2]. Khái quát về nghề chế biến nông sản, thực phẩm 1. Giới thiệu chung về nghề chế biến nông sản thực phẩm tại các làng quê Việt Nam Ở Việt Nam, các làng nghề đã tồn tại từ lâu đời và đóng góp quan trọng vào đời sống và nền kinh tế của đất nƣớc. Các sản phẩm từ các làng nghề truyền thống thƣờng mang trong mình giá trị văn hóa sâu sắc và thể hiện nét đẹp độc đáo của dân tộc.

Chúng là những tác phẩm thủ công tinh tế đƣợc làm bằng tay, thể hiện tâm huyết và sự tài năng của các nghệ nhân. Những sản phẩm này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn mang đến nét đẹp văn hóa và truyền thống của Việt Nam. Các làng nghề đã hình thành, tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội, của đời sống cộng đồng và dần dần đƣợc quy về cùng các khái niệm nhƣ nghề truyền thống, nghề cổ truyền, 7 nghề gia truyền, nghề phụ, nghề thủ công. Những khái niệm này tuy có khác nhau ở khía cạnh này, góc độ khác song vẫn có những đặc điểm giống nhau cơ bản, đặc biệt xét từ góc độ văn hóa, chúng ta có thể sử dụng chung khái niệm làng nghề.

Làng nghề Việt Nam có thể hiểu là làng nghề nông thôn Việt Nam có nhiều ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, phi nông nghiệp chiếm ƣu thế về số lao động và thu nhập so với nghề nông”. Làng nghề Việt Nam là một nét đặc sắc trong nền văn hóa dân tộc, mang theo những giá trị truyền thống của con ngƣời Việt Nam. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, tính từ ngày 31/12/2014, cả nƣớc có 5.096 làng nghề và làng có nghề. Số làng nghề đƣợc công nhận theo tiêu chí làng nghề hiện nay của Chính phủ là 1.748 thu hút khoảng 10 triệu lao động (trong đó riêng Hà Nội có 1.350 làng nghề và làng có nghề với 286 làng nghề đã đƣợc UBND thành phố công nhận là làng nghề truyền thống).

Có nhiều làng tồn tại từ 500 đến 1.000 năm lại đây, trở thành những làng nghề tiêu biểu đƣợc cả nƣớc và thế giới biết đến nhƣ: làng nghề gốm Bát Tràng (Hà Nội) có gần 500 năm tồn tại, nghề chạm bạc ở Đồng Xâm (Thái Bình) hay làng đúc đồng Đại Bái (Bắc Ninh) với hơn 900 năm phát triển… [3]. Nguyên vật liệu phục vụ cho phát triển các làng nghề chủ yếu là nguồn nguyên liệu đƣợc khai thác tại địa phƣơng. Các làng nghề mới và các cụm làng nghề không ngừng đƣợc khuyến khích nhằm tạo sự tăng trƣởng tạo công ăn việc làm thu nhập ổn định cho ngƣời nông dân. Do ảnh hƣởng của các yếu tố khác nhau nhƣ vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên, mật độ phân bố dân cƣ, điều kiện kinh tế xã hội và truyền thống lịch sử, sự phân bố và phát triển làng nghề giữa các vùng miền nƣớc ta là không đồng đều.

Các làng nghề truyền thống hầu hết tập trung ở các vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng nhƣ: Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Thái Bình. và một số ít rải rác ở vùng cao, châu thổ miền Trung miền Nam. Theo thống kê của hiệp hội làng nghề Việt Nam năm 2009.