Đặt vấn đề Mơ được coi là một trong những loại trái cây ngon nhất của các vùng ôn đới (Faust & cs. Cây mơ được trồng chủ yếu ở miền Bắc nước ta do có điều kiện khí hậu phù hợp. Ngoài ra, mơ có được đặc trưng riêng tùy vào điều kiện thổ nhưỡng từng vùng. Một số giống mơ bản địa có thể kể đến như: mơ má đào ở vùng Tây Bắc, mơ Yên Tử, mơ Vàng Bắc Kạn, mơ bồ hóng và nổi bật phải kể đến mơ Hương Tích (mơ chùa Hương) được trồng tại vùng thổ nhưỡng đặc biệt của vùng núi đá vôi nên quả to, hạt nhỏ, cùi dày và mọng nước, vị chua nhẹ thanh mà không gắt.
Trước đây, tại Hương Sơn có rừng mơ Hương Tích rất nổi tiếng với nhiều cây mơ hàng trăm tuổi vẫn cho thu hoạch sản lượng cao. Tuy nhiên, diện tích trồng mơ ngày nay đang bị thu hẹp nên chỉ thấy lác đác vài cây mơ Hương Tích tập trung ở vùng núi Tuyết Sơn thuộc thôn Phú Yên. Giá bán của mơ tại Hương Sơn khoảng 80 – 100 nghìn đồng/kg, dù cao hơn hẳn các loại mơ ở vùng khác nhưng sản lượng không đáp ứng được với cầu. Bên cạnh đó, chất lượng quả cũng đang bị giảm sút và suy thoái dần.
Mơ vẫn chưa được khai thác một cách hiệu quả để xứng với tiềm năng và cơ hội mà khu vực đang có. Vẫn chưa có nghiên cứu đánh giá một cách hệ thống về các đặc điểm nông sinh học cây mơ Hương Tích so với một số giống mơ khác tại miền Bắc, dẫn đến việc lẫn giống và làm giảm sút thương hiệu mơ chùa Hương. Do vậy, đề tài “Điều tra hiện trạng và đánh giá đặc điểm hình thái của một số mẫu giống mơ trồng tại Mỹ Đức, Hà Nội” được thực hiện nhằm phục vụ công tác bảo tồn, khai thác, phân loại, góp phần vào sự phát triển bền vững sản phẩm mơ chùa Hương. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1.
Mục đích Điều tra hiện trạng sản xuất, cơ cấu giống và kỹ thuật canh tác cây mơ; đánh giá đặc điểm hình thái của một số mẫu giống mơ trồng tại xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội; phục vụ công tác bảo tồn, khai thác, phát triển của mơ chùa Hương, làm cơ sở cho những nghiên cứu sau này. Yêu cầu • Điều tra hiện trạng của các giống mơ trồng tại xã Hương Sơn. • Đánh giá đặc điểm hình thái của các giống mơ trồng tại Hương Sơn. • Theo dõi sinh trưởng phát triển của các giống mơ trồng tại Hương Sơn.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Mơ có đặc tính là một cây ăn quả ôn đới nên các tỉnh trung du và miền núi rất có tiềm năng phát triển cho loại cây này. Các tỉnh như Bắc Kạn, Yên Bái, Sơn La,…có điều kiện sinh thái thuận lợi và tiềm năng mở rộng diện tích sản xuất tương đối lớn, phù hợp để cây mơ sinh trưởng phát triển cho năng suất cao. Mặc dù cây mơ phù hợp với điều kiện tự nhiên tại đó nhưng vẫn còn nhiều hạn chế đang tồn tại như: Về giống: nhiều cây giống đang sử dụng không có nguồn gốc rõ ràng, nhiều giống được nhân bằng hạt gây nên sự lẫn tạp, suy thoái giống, kéo theo sự đồng đều về chất lượng và năng suất bị giảm sut nghiêm trọng.
Về vườn trồng và kĩ thuật chăm sóc: nhiều cây được trồng tự do, không có khoảng cách; kĩ thuật tỉa cành chưa được sử dụng nhiều gây khó khăn cho các khâu sản xuất khác và năng suất giảm; các kĩ thuật về bón phân và sử dụng thuốc BVTV chưa được kiểm soát và sử dụng không đúng, không đồng bộ làm sản phẩm có chất lượng không đều. Ngoài ra, một số khu vực có địa hình khá dốc, có hiện tượng xói mòn, rửa trôi đất làm đất bạc màu và canh tác kém. Với đặc điểm địa hình, khí hậu thuận lợi và thổ nhưỡng đặc biệt vùng núi đá vôi nên mơ tại Hương Sơn có những đặc trưng riêng và là một đặc sản có giá bán cao hơn các loại mơ khác. Hương Sơn cho danh lam thắng cảnh Chùa Hương thu hút khách du lịch - một thị trường tiêu thụ mơ lớn.
Tuy nhiên sản xuất tại đây lại chưa xứng với tiềm năng của vùng. Với những hạn chế mà vùng cũng đang gặp phải như trên thì năng suất, chất lượng của loại mơ đặc sản Hương Sơn này đang giảm sút và suy thoái. Chưa có những nghiên cứu đánh giá về đặc điểm hình thái mơ Hương Sơn một cách hệ thống nên dễ gây ra tình trạng lẫn giống, giảm sút thương hiệu và phát triển không bền vững. 3 Xuất phát từ những cơ sở nêu trên, đề tài “Điều tra hiện trạng và đánh giá đặc điểm hình thái của một số mẫu giống mơ trồng tại Mỹ Đức, Hà Nội” được triển khai thực hiện trong thời gian qua.
Tổng quan chung về cây mơ 2. Vị trí phân loại, nguồn gốc, phân bố Mơ, mơ ta, mơ Đông Á, mơ mai hay mai (danh pháp hai phần: Prunus mume) là một loài thuộc chi Mận mơ (Prunus), họ Hoa hồng (Rosaceae) Trong các ngôn ngữ Phương Tây, loài này thường được gọi là mơ Nhật Bản (Japanese apricot). Đây là một loài cây ăn quả rụng lá quan trọng về mặt văn hóa ở Đông Á (Chu, 1999). Prunus mume có nguồn gốc ở Trung Quốc và được thuần hóa hàng nghìn năm (Chu, 1999).
Loài cây này sau lan sang Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam, được trồng chủ yếu lấy quả, hoa. Mơ ta là loài cận chủng với mơ tây (Apricot - Prunus armeniaca) thường được trồng nhiều ở các nước ôn đới. Đặc điểm thực vật học Prunus mume là loài cây thân gỗ nhỏ rụng lá với hệ rễ ăn nông và rộng. Lá hình oval nhọn mũi hoặc bầu dục, mép lá có răng cưa.
Hoa có 5 cánh, đường kính từ 1 – 3 cm, chủ yếu có màu trắng, một số giống có màu hồng. Quả tròn có màu xanh khi chưa chín và có màu vàng khi chín, đôi khi hơi đỏ. Quả có đường soi kéo dài từ cuống tới chóp quả. Thịt quả màu vàng.
Theo Mehlenbacher et al. (1990) quả mơ có hình tròn đến hình trứng, kích thước nhỏ đến trung bình (3 – 60g), vỏ quả có màu vàng đến xanh và có nhiều acid. Yêu cầu về điều kiện sinh thái của mơ 2. Nhiệt độ Cây mơ có nguồn gốc từ phía tây nam Trung Quốc nên có khả năng chịu lạnh tốt.
Ở nhiệt độ thấp gần 00C cây vẫn có khả năng ra hoa. Đang lạnh mà nhiệt độ tăng đột ngột sẽ làm cây ra hoa sớm hơn. Nhưng vào giai đoạn hoa nở, nhiệt độ giảm xuống 00C làm cho hoa mơ bị táp và quả non bị rụng. Theo Vũ Công Hậu (1982), nhiệt độ là yếu tố quyết định đến năng suất và sản lượng mơ.
Ở miền Bắc Việt Nam, cây ra hoa vào tháng 12 và tháng 1, do vậy tháng 12 có rét hay không ảnh hưởng lớn đến sự ra hoa đậu quả của cây mơ. Nhìn chung, nhiệt độ thuận lợi cho sự ra hoa đậu quả của cây mơ trong tháng 12 là 150C. Ngoài ra việc kích thích sự hình thành sắc tố trên vỏ làm cho quả đẹp còn do sự chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm lớn, tăng khả năng tích lũy vận chuyển đường bột trong quả, cây phát triển mạnh. Nước Cây mơ trồng trên đất dốc sẽ có tuổi thọ cao hơn so với cây trồng trên đất bằng vì đây là cây ưa ẩm nhưng lại chịu ngập úng kém.
Ở các vùng sản xuất của Việt Nam có lượng mưa từ 1400 – 2500 mm/năm, có thể cao hơn so với nhu cầu nước của cây. Tuy nhiên lượng mưa phân bố không đồng đều giữa các tháng trong năm gây ảnh hưởng tới các giai đoạn của cây như các giai đoạn: bật mầm hoa, ra hoa, phát triển quả. Cần chú ý tưới nước bổ sung đảm bảo cho cây sinh trưởng, phát triển tốt. Dinh dưỡng cho cây mơ Theo Vũ Công Hậu (1982), bón phân khoáng cho mơ như sau: với mật độ là 200 cây/ha; khi cây còn nhỏ bón 90 – 100 kg N + 60 – 80 kg P2O5; khi cây đã ra quả, muốn đạt sản lượng 20 tấn/ha thì phải bón 160 kg N + 60 kg P 2O5 + 200 kg K2O.
Ngoài ra cần bổ sung phân vi lượng có chứa Bo, Zn. Lưu Vinh Quang (1992) cho rằng phải bón phân cho cây mơ sớm và dùng phân dễ tiêu để đảm bảo cho cây mơ sinh trưởng, phát triển bình thường. Tỷ lệ bón phân theo công thức N:P:K là 1:0,8:1; lượng phân bón cho thời kì kinh doanh là 25 – 30 kg phân hữu cơ, 250 kg đạm ure. Ngoài ra, trồng cây phân xanh cho cây mơ ở giai đoạn kiến thiết cơ bản không chỉ cải tạo đất, hạn chế xói mòn mà còn làm phân bón tại chỗ cho cây trồng.
Đất Cây mơ có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau, đặc biệt là trên đất đá vôi cây sinh trưởng và phát triển tốt. Độ pH của đất từ 5,5 – 6,5; hàm lượng mùn từ 2 – 2. ), hàm lượng các chất dinh dưỡng N, P, K, Ca, Mg… đạt từ trung bình khá trở lên (N: 0,1% - 0,15%; P2O5: 5 - 7mg/100g đất; K2O: 7 - 10mg/100g đất; Ca, Mg: 3 - 4mg/100g đất). Đất thoát nước tốt, địa hình trồng hơi dốc từ 3 – 80.
Giá trị của cây mơ Mơ là một loại dược liệu được sử dụng từ thời xưa, là thực phẩm được sử dụng rộng rãi vì những tác dụng tốt của nó với sức khỏe con người.mume đã được dùng để giảm một số loại bệnh về tiêu hóa, rối loạn thể chất, kích thích ăn ngon miệng. Ngoài ra còn chế biến thành thực phẩm như là món ăn nhẹ, nước giải khát hay là một món gia vị. Các bộ phận khác nhau của cây như quả, hạt, hoa,…được sử dụng làm thuốc thảo dược để giảm sốt, ho và rối loạn đường ruột ở Trung Quốc từ lâu (Matsuda và cộng sự, 2003). Thành phần dinh dưỡng có trong 100g thịt quả mơ Thành phần Đơn vị Hàm lượng Thành phần dinh dưỡng Đơn vị Hàm lượng dinh dưỡng Nước g 87.89 Năng lượng Kcal 48 Vitamin K µg 3.9 Beta – caroten µg 2554 Lipid g 0.1 Tổng số acid béo no g 0.03 Celluloza Tổng số acid béo không g 0.17 no 1 nối đôi Tro Tổng số acid béo không g 0.08 no nhiều nối đôi Đường tổng số g 9.24 Phytosterol mg 18 Calci mg 28 Lysin mg 20 Sắt mg 2.1 Methionin mg 4 Magie mg 10 Tryptophan mg 2 Mangan mg 0.08 Phenylalanin mg 11 Phospho mg 26 Threonin mg 14 Kali mg 259 Valin mg 15 Natri mg 1 Leucin mg 20 Kẽm mg 0.2 Isoleucin mg 12 Đồng µg 78 Arginin mg 9 Selen µg 0.