MỞ ĐẦU Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới. Theo tài liệu thống kê, Việt Nam được xếp thứ 16 về mức độ đa dạng sinh học (chiếm 6,5% số loài có trên thế giới), dự tính có thể có tới 20.000 loài thực vật. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà đa dạng sinh học của các hệ sinh thái nước ta bị suy thoái theo thời gian qua. Ý thức được điều đó, ngay từ năm 1962 việc điều tra khảo sát lựa chọn địa điểm và xây dựng các khu rừng đặc dụng đã được tiến hành.
Vườn quốc gia Cúc Phương là khu bảo tồn thiên nhiên đầu tiên được thành lập vào năm 1962. Đến năm 1998, đã có danh mục 105 khu bảo tồn thiên nhiên, chiếm diện tích 2.466 ha, trong đó có 10 vườn quốc gia, 61 khu dự trữ thiên nhiên, bảo vệ các hệ sinh thái và các loài và 34 khu di tích văn hoá và lịch sử. Đến năm 2008, hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam gồm 164 khu rừng đặc dụng (bao gồm 30 Vườn quốc gia, 69 khu dự trữ thiên nhiên, 45 khu bảo vệ cảnh quan, 20 khu nghiên cứu thực nghiệm khoa học) và 03 khu bảo tồn biển. Đây là những tài sản thiên nhiên quý báu không chỉ có giá trị trước mắt cho thế hệ hôm nay mà còn là di sản của nhân loại mãi mãi về sau.
7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam [39]. Từ đầu thế kỉ 20, Ba Vì đã là địa danh nổi tiếng nhờ sự đa dạng của các hệ sinh thái và có phong cảnh đẹp, khí hậu mát mẻ. Vườn quốc gia này nằm trong dãy núi cao chạy dọc theo hướng đông bắc – tây nam với đỉnh Tản Viên cao 1.296m, đỉnh Ngọc Hoa cao 1.
Rừng cấm Quốc gia Ba Vì được thành lập ngày 16/01/1991, theo quyết định số 17/CT của Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng (nay là Chính phủ). Đến ngày 18/12/1991 được đổi tên thành vườn Quốc gia Ba Vì (VQG Ba Vì) theo quyết định số 407/CT. Tháng 5 năm 2003 vườn được Chính phủ quyết định mở rộng sang tỉnh Hoà Bình. Hiện nay, tổng diện tích của Vườn 10.782ha thuộc địa giới hành chính của hai tỉnh thành là Thủ đô Hà Nội và tỉnh Hòa Bình thuộc 16 xã của 5 huyện: huyện Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc Thành phố Hà Nội; huyện Lương Sơn, Kỳ Sơn thuộc tỉnh Hòa Bình, VQG Ba Vì cách Sơn Tây 15 km, cách thủ đô Hà Nội 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 60 km về hướng tây, theo đường quốc lộ 21A và 87.
Tọa độ địa lý: 20o55' - 21o07' vĩ độ Bắc, 105o18' - 105o30' kinh độ Đông. VQG Ba Vì là một bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái, là nhu cầu, là đối tượng hoạt động trong các lĩnh vực kinh tế – xã hội… của nhân dân, các dân tộc sinh sống trong khu vực, đồng thời cũng là một trong những nguồn lực quan trọng cho quá trình tăng trưởng, phát triển kinh tế của tỉnh Hà Tây cũ, cũng như của thủ đô Hà Nội trước mắt và lâu dài. VQG Ba Vì không chỉ được mệnh danh là lá phổi của thủ đô Hà Nội mà còn là nơi sinh sống của hàng trăm loài động, thực vật hoang dã, có rất nhiều loài quý, hiếm có tên trong sách đỏ của Việt Nam. Những nghiên cứu về khu hệ thực vật ở đây đã được tiến hành từ lâu.
Tuy nhiên, với vị thế và tầm quan trọng của VQG duy nhất thủ đô Hà Nội, việc nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học về mặt thực vật ở VQG Ba Vì còn chưa đầy đủ và có hệ thống. Các kết quả chỉ mới đưa ra ở mức độ lập danh lục, hoặc điều tra số lượng các loài có công dụng nào đó, cho nên để góp phần đánh giá tính đa dạng sinh học của VQG, chúng tôi đã thực hiện đề tài “Góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc Vườn Quốc gia Ba Vì để định hướng cho việc bảo tồn và sử dụng có hiệu quả” vừa giúp cho việc hoàn thành nhiệm vụ học tập của bản thân vừa góp phần cung cấp những dữ liệu mới cho Vườn Quốc gia Ba Vì. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới Thế nào là đa dạng sinh học? Tùy theo các trường phái, quan điểm khác nhau mà người ta có các khái niệm khác nhau. Thuật ngữ Đa dạng sinh học (ĐDSH) là một thuật ngữ khá mới mẻ được dùng để chỉ tính phong phú của sự sống trên Trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật, là các gen trong các loài và những hệ sinh thái vô cùng phức tạp mà trong đó chúng sống. Có thể coi, thuật ngữ đa dạng sinh học lần đầu tiên được Norse và Mc Manus (1980) định nghĩa, bao hàm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần xã sinh vật). Đến nay có trên 25 định nghĩa cho thuật ngữ đa dạng sinh học.
Theo Công ước Đa dạng sinh học, khái niệm đa dạng sinh học (biodiversity, biological diversity) có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dương và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần., thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái. Tóm lại, đa dạng sinh học là khoa học nghiên cứu về tính đa dạng của vật sống trong thiên nhiên, từ các sinh vật phân cắt đến các động vật và thực vật (trên cạn cũng như dưới nước) và cả loài người chúng ta, từ mức độ phân tử đến các cơ thể, các loài và các quần xã mà chúng ta sống. Đa đạng sinh học gồm đa dạng về di truyền, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái [18]. Ở Việt Nam, thuật ngữ ĐDSH mới chỉ được đề cập đến trong những năm cuối của thập kỷ 80 của thế kỷ trước song các công trình nghiên cứu về ĐDSH đã 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com được tiến hành từ lâu.
Đó là những công trình nghiên cứu về giới thực vật và động vật, cùng với các giá trị của chúng. Thực chất, những nghiên cứu của con người về ĐDSH đã được tiến hành từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, những nghiên cứu đó không phải dựa trên quan điểm và học thuật ĐDSH như ngày nay. Ngày nay, đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành vấn đề thu hút sự quan tâm của toàn nhân loại.
Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh vật trên phạm vi toàn cầu. Năm 1948, Hiệp hội quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (IUCN) ra đời đưa ra Chiến lược bảo toàn thế giới, với mục tiêu “đạt được sự phát triển bền vững bằng cách bảo vệ tài nguyên sống”. Quỹ quốc tế về Bảo vệ thiên nhiên (WWF) được thành lập ngày 11/09/1961 tại Thụy Sỹ với các mục tiêu mong muốn giảm bớt sự tàn phá thiên nhiên toàn cầu để xây dựng một tương lai mà con người sống hòa hợp cùng thiên nhiên, bảo tồn sự đa dạng sinh học của thế giới, đảm bảo duy trì sử dụng các tài nguyên thiên nhiên có thể tái sinh, xúc tiến việc giảm bớt ô nhiễm môi trường và tiêu thụ lãng phí. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) được thành lập ngày 15/12/1972 theo Nghị quyết 2997 (XXVII) của Đại hội đồng Liên hợp quốc, đây là tổ chức duy nhất của hệ thống Liên hợp quốc được thành lập nhằm mục đích đưa ra những đường lối có tính chỉ đạo và các chương trình hành động toàn cầu nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống mà không gây tổn hại cho thế hệ tương lai.
Ngoài ra, còn có Viện Tài nguyên di truyền quốc tế (IPGRI) gắn liền với chương trình bảo tồn tài nguyên di truyền thực vật… Một điểm mốc quan trọng nữa đánh dấu sự chung tay của toàn thế giới trong việc bảo tồn đa dạng sinh học đó là Công ước Đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity viết tắt là CBD) được thông qua vào tháng 05/1992 tại Nairobi và được đưa ra để các nước ký kết trong Hội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janeiro vào ngày 05/06/1992. Công ước bắt đầu có hiệu lực từ ngày 29/12/1992. Mục tiêu chính của công ước là nhằm bảo tồn đa dạng sinh 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com học, sử dụng bền vững các thành phần của đa dạng sinh học, chia sẻ công bằng và hợp lý những lợi ích thu được từ việc sử dụng tài nguyên sinh học. Hiểu rõ được tầm quan trọng của Công ước đối với sự tồn tại và phát triển của từng quốc gia cũng như của Trái đất, ngày càng có nhiều quốc gia tham gia vào Công ước Đa dạng sinh học.
Tính đến ngày 20/08/2002 Công ước có 182 thành viên tham gia, đến tháng 05/2009 đã có 191 quốc gia là thành viên của công ước này và đến tháng 11/2010 đã có 193 nước tham gia. Bên cạnh đó, ngày 25/05 hằng năm được Liên hiệp quốc chọn làm ngày Đa dạng sinh học Thế giới. Và ngày 05/6 hàng năm là Ngày môi trường thế giới (ngày 05/6/1972 là ngày khai mạc Hội nghị Stockhom về môi trường). Từ năm 1959, Liên hợp quốc đã bắt đầu công bố lấy năm quốc tế theo những chủ đề khác nhau nhằm kêu gọi sự chú ý của cộng đồng thế giới vào những vấn đề quan trọng, cấp bách.
Chủ đề của những năm gần đây đã và đang xoay quanh các vấn đề về đa dạng sinh học và tài nguyên di truyền sinh vật như: 2002 - năm di sản về núi đồi đồng thời cũng là năm di sản văn hóa quốc tế, 2003 - năm quốc tế về nước sạch, 2004 - năm lúa gạo quốc tế, 2006 - năm sa mạc quốc tế., đặc biệt năm 2010 được chọn là năm Quốc tế về Đa dạng sinh học với chủ đề là “Đa dạng sinh học là sự sống của chúng ta”. Điều này cho thấy cộng đồng thế giới đang ngày càng quan tâm, đầu tư nhiều hơn cho đa dạng sinh học. Hiện nay, có khoảng 300 công ước quốc tế về bảo vệ môi trường.