Luận văn thạc sĩ về đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật tại trạm nghiên cứu Mê Linh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh, cung cấp cơ sở khoa học cho bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

• Tác giả: Phan Thị Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Thụy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Tại Trạm Nghiên Cứu Mê Linh
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật
• 1.2. Khái quát các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật trên thế giới
• 1.2.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 1.2.2. Nghiên cứu thảm thực vật
• 1.3. Khái quát các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật ở Việt Nam
• 1.3.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa
• 2.2.2. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.2.3. Phương pháp đánh giá tính đa dạng hệ thực vật
• 2.2.4. Phương pháp đánh giá tính đa dạng các kiểu quan xã của thảm thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tính đa dạng sinh học hệ thực vật
• 3.1.1. Đa dạng loài thực vật
• 3.1.2. Đa dạng cấu trúc hệ thống thực vật
• 3.1.3. Đa dạng dạng sống hệ thực vật
• 3.1.4. Đa dạng các yếu tố địa lý hệ thực vật
• 3.1.5. Giá trị đa dạng sinh học thực vật trạm
• 3.2. Tính đa dạng thảm thực vật
• 3.2.1. Định hướng bảo tồn và sử dụng hợp lý đa dạng sinh học khu vực trạm
• 3.2.2. Định hướng chung
• 3.2.3. Một số giải pháp cụ thể
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh

Đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại trạm nghiên cứu Mê Linh là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nơi lưu giữ nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc nghiên cứu và đánh giá sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học thực vật

Đa dạng sinh học thực vật đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Nó cung cấp thực phẩm, thuốc men và nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ bảo vệ các loài mà còn bảo vệ các hệ sinh thái mà chúng sống.

1.2. Đặc điểm sinh thái của trạm nghiên cứu Mê Linh

Trạm nghiên cứu Mê Linh nằm trong vùng đệm của vườn quốc gia Tam Đảo, có điều kiện tự nhiên phong phú. Đặc điểm khí hậu, thổ nhưỡng và địa hình đa dạng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật khác nhau.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu đa dạng sinh học

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc nghiên cứu đa dạng sinh học tại Mê Linh cũng gặp phải nhiều thách thức. Tình trạng khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Cần có các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định làm giảm khả năng sinh trưởng và phát triển của nhiều loài, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng.

2.2. Khai thác tài nguyên thiên nhiên và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Khai thác gỗ, đất đai và các nguồn tài nguyên khác đang diễn ra mạnh mẽ tại khu vực Mê Linh. Điều này không chỉ làm suy giảm đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng đến các dịch vụ sinh thái mà hệ sinh thái cung cấp.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh

Để đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại trạm nghiên cứu Mê Linh, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, phân tích mẫu và đánh giá cấu trúc hệ thực vật. Những kết quả thu được sẽ giúp định hướng cho các hoạt động bảo tồn.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Phương pháp điều tra thực địa giúp thu thập dữ liệu về sự phân bố và số lượng các loài thực vật. Các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành khảo sát tại nhiều khu vực khác nhau để có cái nhìn tổng quát về đa dạng sinh học.

3.2. Phân tích mẫu và đánh giá cấu trúc hệ thực vật

Phân tích mẫu thực vật giúp xác định các loài ưu thế và cấu trúc sinh thái của thảm thực vật. Việc này không chỉ cung cấp thông tin về sự phong phú của các loài mà còn giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh đã chỉ ra sự phong phú của hệ thực vật với nhiều loài đặc hữu. Những thông tin này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể được ứng dụng trong các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật

Kết quả đánh giá cho thấy khu vực Mê Linh có khoảng 500 loài thực vật khác nhau, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và y học cao. Việc bảo tồn những loài này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học.

4.2. Định hướng bảo tồn và sử dụng hợp lý

Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật. Cần có các chính sách và chương trình cụ thể để bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái tại Mê Linh.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu đa dạng sinh học

Nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật tại trạm nghiên cứu Mê Linh không chỉ mang lại những hiểu biết quý giá về hệ sinh thái mà còn góp phần vào công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Tương lai của nghiên cứu này cần được tiếp tục phát triển để đáp ứng các thách thức hiện tại.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong bảo tồn

Nghiên cứu đa dạng sinh học là một phần không thể thiếu trong công tác bảo tồn. Nó giúp xác định các loài cần được bảo vệ và phát triển các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu về đa dạng sinh học tại Mê Linh, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên. Các nghiên cứu này sẽ giúp nâng cao nhận thức và hành động bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đa dạng sinh học thực vật đóng vai trò thiết yếu trong duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững của các hệ sinh thái. Khu vực Trạm Nghiên cứu Đa dạng Sinh học Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc, nằm trong vùng đệm của Vườn Quốc gia Tam Đảo, là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học thực vật ở miền Bắc Việt Nam với hơn 1.299 loài thực vật bậc cao có mạch được ghi nhận. Tuy nhiên, do tác động của khai thác quá mức và biến đổi khí hậu, tính đa dạng sinh học tại đây đang chịu nhiều áp lực, đòi hỏi các nghiên cứu đánh giá chi tiết để làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thực vật.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định đặc điểm hệ thực vật, các quần xã thực vật, đánh giá tính đa dạng sinh học và tiềm năng tái sinh của chúng tại khu vực Trạm Mê Linh. Nghiên cứu cũng nhằm đề xuất các định hướng bảo tồn và sử dụng hợp lý đa dạng sinh học thực vật trong giai đoạn 2015-2015. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ diện tích 170,3 ha của Trạm, với điều kiện tự nhiên đa dạng từ địa hình đồi núi thấp đến các thảm thực vật rừng thường xanh nhiệt đới.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học chính xác về thành phần loài, cấu trúc hệ thực vật và các yếu tố sinh thái liên quan, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại khu vực, đồng thời hỗ trợ các chính sách bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế sinh thái địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại đa dạng sinh học thực vật, bao gồm:

• Lý thuyết phân loại thảm thực vật của UNESCO (1973): Phân loại thảm thực vật theo cấu trúc hình thái, trạng thái sinh học và điều kiện sinh thái môi trường, từ lớp quan hệ đến quần hệ và nhóm quan hệ.
• Phổ dạng sống của Raunkiaer (1934): Phân loại dạng sống thực vật dựa trên vị trí chồi trong thời gian bất lợi, gồm 5 nhóm cơ bản: Phanerophytes (cây chồi trên đất), Chamaephytes (cây chồi sát đất), Hemicryptophytes (cây chồi nửa ân), Cryptophytes (cây chồi ân), Therophytes (cây một năm).
• Lý thuyết về yếu tố địa lý thực vật của Pócs Tamas (1965): Phân tích các yếu tố địa lý thực vật để xác định nguồn gốc và phân bố các taxon trong hệ thực vật, phân chia thành các yếu tố đặc hữu, di cư và ngoại lai.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học, thảm thực vật, dạng sống thực vật, yếu tố địa lý thực vật, quần xã thực vật, bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên sinh vật.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kế thừa và tổng hợp các số liệu từ các công trình nghiên cứu trước đây, tài liệu khoa học, báo cáo của ngành, đồng thời tiến hành điều tra thực địa tại Trạm Mê Linh từ tháng 2 đến tháng 8 năm 2015.
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến với chiều dài mỗi tuyến từ 1 đến 1,5 km, khảo sát trong phạm vi 10 m hai bên tuyến, đại diện cho các sinh cảnh khác nhau trong khu vực.
• Thu thập mẫu: Thu thập mẫu tiêu bản thực vật đầy đủ các bộ phận (cành, lá, hoa, quả) theo tiêu chuẩn khoa học, ghi chép chi tiết thông tin về dạng sống, vị trí, mật độ và điều kiện sinh thái.
• Phân tích dữ liệu: Áp dụng các công thức đánh giá đa dạng sinh học như công thức Tolmachov để tính tỷ lệ đa dạng họ và chi, phân tích phổ dạng sống theo Raunkiaer, phân tích yếu tố địa lý theo Pócs Tamas. Sử dụng phần mềm GIS (Mapinfo 12) để xây dựng bản đồ thảm thực vật dựa trên ảnh viễn thám SPOT 5 và dữ liệu thực địa.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2015, bao gồm các đợt khảo sát thực địa, thu thập và xử lý dữ liệu, phân tích kết quả và đề xuất giải pháp bảo tồn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài thực vật: Khu vực Trạm Mê Linh ghi nhận 1.299 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 704 chi và 172 họ, trong đó ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 93,61% số loài. So với nghiên cứu trước đây, số lượng loài được bổ sung thêm 92 loài, cho thấy sự phong phú và đa dạng cao của hệ thực vật tại đây.

2. Đa dạng cấu trúc hệ thực vật: Hệ thực vật được phân bố trong 5 ngành chính, với ngành Ngọc Lan chiếm tỷ lệ áp đảo. Tỷ lệ số loài giữa lớp Ngọc Lan (Magnoliopsida) và lớp Hành (Liliopsida) là 3,7/1, phù hợp với đặc trưng sinh thái vùng nhiệt đới. Mười họ giàu loài nhất chiếm 31,72% tổng số loài, trong đó họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) và họ Cà phê (Rubiaceae) là hai họ đa dạng nhất.

3. Đa dạng dạng sống: Phân tích dạng sống theo Raunkiaer cho thấy nhóm cây chồi trên đất (Phanerophytes) chiếm 55,58%, tiếp theo là các nhóm cây chồi sát đất, nửa ân và ân. Điều này phản ánh sự thích nghi sinh thái đa dạng của thực vật trong khu vực, phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa.

4. Yếu tố địa lý thực vật: Hệ thực vật Mê Linh có tỷ lệ cao các loài đặc hữu (31,95%), trong đó đặc hữu Bắc Bộ chiếm 6,93%, đặc hữu Việt Nam 6,00% và đặc hữu Đông Dương 19,01%. Các yếu tố di cư từ Ấn Độ và Malaixia cũng đóng góp đáng kể, cho thấy sự giao thoa phức tạp về nguồn gốc thực vật.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy Trạm Mê Linh là khu vực có tính đa dạng sinh học thực vật cao, với sự phong phú về loài, cấu trúc và dạng sống phù hợp với đặc điểm sinh thái vùng nhiệt đới gió mùa. Tỷ lệ các họ và chi đa dạng phản ánh sự nguyên vẹn tương đối của hệ sinh thái rừng, mặc dù có những tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác lâm sản và biến đổi khí hậu.

So sánh với các nghiên cứu ở miền Bắc Việt Nam và các vùng nhiệt đới khác, tỷ lệ đa dạng họ và chi tại Mê Linh tương đồng hoặc cao hơn, chứng tỏ giá trị khoa học và bảo tồn của khu vực. Phân tích yếu tố địa lý thực vật cho thấy sự kết hợp giữa các nguồn gốc bản địa và di cư, tạo nên sự đa dạng đặc trưng và độc đáo.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ tỷ lệ phần trăm các taxon, dạng sống và bản đồ phân bố thảm thực vật, giúp minh họa rõ nét cấu trúc và phân bố đa dạng sinh học thực vật tại Trạm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn: Xây dựng và triển khai các chương trình bảo tồn các loài thực vật đặc hữu và quý hiếm, đặc biệt là các loài có nguy cơ tuyệt chủng, nhằm duy trì tính đa dạng sinh học. Chủ thể thực hiện: Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, phối hợp với chính quyền địa phương. Thời gian: 3-5 năm.

2. Phát triển mô hình sử dụng hợp lý: Áp dụng các mô hình kinh tế sinh thái bền vững, kết hợp bảo tồn và phát triển kinh tế địa phương, giảm thiểu khai thác lâm sản trái phép. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Trạm, cộng đồng dân cư vùng đệm. Thời gian: 2-4 năm.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình giáo dục, tuyên truyền về giá trị đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường cho người dân địa phương và các đối tượng liên quan. Chủ thể thực hiện: Trạm Đa dạng sinh học, các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: liên tục.

4. Mở rộng nghiên cứu và giám sát: Tiếp tục điều tra, cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học, giám sát biến động hệ thực vật để kịp thời điều chỉnh các biện pháp quản lý. Chủ thể thực hiện: Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, các trường đại học. Thời gian: dài hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực khoa học môi trường và sinh học: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về đa dạng sinh học thực vật, phương pháp nghiên cứu và phân tích chuyên sâu, hỗ trợ nghiên cứu tiếp theo và phát triển khoa học.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường: Thông tin về thành phần loài, cấu trúc hệ thực vật và các yếu tố sinh thái giúp xây dựng chính sách bảo tồn và quản lý tài nguyên hiệu quả.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng bảo tồn: Cơ sở khoa học để triển khai các dự án bảo tồn, giáo dục cộng đồng và phát triển mô hình sinh thái bền vững.

4. Sinh viên và giảng viên các ngành sinh học, môi trường: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc học tập, nghiên cứu và thực hành trong lĩnh vực đa dạng sinh học và bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa dạng sinh học thực vật tại Trạm Mê Linh lại quan trọng?
   Đa dạng sinh học thực vật tại đây phản ánh sự phong phú và nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng nhiệt đới, đóng vai trò then chốt trong duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn gen quý hiếm phục vụ bảo tồn và phát triển bền vững.

2. Phương pháp điều tra thực địa được áp dụng như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến với chiều dài 1-1,5 km, khảo sát trong phạm vi 10 m hai bên tuyến, thu thập mẫu tiêu bản và ghi chép chi tiết thông tin về loài và sinh cảnh, đảm bảo đại diện cho các sinh cảnh khác nhau.

3. Các yếu tố địa lý thực vật ảnh hưởng ra sao đến đa dạng sinh học?
   Yếu tố địa lý xác định nguồn gốc và phân bố các loài thực vật, giúp phân biệt các nhóm đặc hữu, di cư và ngoại lai, từ đó hiểu rõ sự giao thoa và đặc trưng sinh thái của hệ thực vật khu vực.

4. Làm thế nào để bảo tồn hiệu quả đa dạng sinh học tại Trạm?
   Cần kết hợp các biện pháp bảo tồn tại chỗ, phát triển mô hình kinh tế sinh thái bền vững, nâng cao nhận thức cộng đồng và giám sát liên tục biến động hệ thực vật để điều chỉnh kịp thời.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho các nghiên cứu tương lai?
   Cung cấp dữ liệu cơ bản về thành phần loài, cấu trúc và phân bố hệ thực vật, phương pháp phân tích đa dạng sinh học và bản đồ thảm thực vật, làm nền tảng cho các nghiên cứu chuyên sâu và ứng dụng bảo tồn.

Kết luận

• Khu vực Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh có hệ thực vật phong phú với 1.299 loài, 704 chi và 172 họ, chủ yếu thuộc ngành Ngọc Lan.
• Đa dạng dạng sống và yếu tố địa lý thực vật phản ánh đặc trưng sinh thái vùng nhiệt đới gió mùa và sự giao thoa nguồn gốc thực vật đa dạng.
• Tỷ lệ các loài đặc hữu cao, đặc biệt là đặc hữu Bắc Bộ và Đông Dương, cho thấy giá trị khoa học và bảo tồn quan trọng của khu vực.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật tại Trạm.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển mô hình sinh thái bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo vệ đa dạng sinh học trong giai đoạn tiếp theo.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình bảo tồn cụ thể và mở rộng nghiên cứu giám sát để đảm bảo tính bền vững của hệ sinh thái tại Trạm Mê Linh. Đề nghị các cơ quan quản lý và nhà khoa học phối hợp chặt chẽ trong việc thực hiện các khuyến nghị này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Vào thời gian này, Tomachev A. [8] nghiên cứu hệ thực vật vùng Taimua nằm ở tọa độ địa lý 74°20’-25° độ vĩ bắc và 102°30' độ kinh đông và cho ra nhiều nhận định có giá trỊ. Từ những năm đầu thế kỷ XX đã xuất hiện một công trình nổi tiếng, là nền tảng đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam, đó là bộ “Thực vật chí Đông Dương ” do H.Lecomte chủ biên năm (1907 - 1952) [63].

Trong công trình này, các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thé Đông Dương. Humbert (1938 - 1950) [60] đã bé sung, chinh ly dé hoàn thiện việc đánh giá thành phan loài cho toàn vùng va gần đây phải ké đến bộ Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 - 1997) [59] cùng với nhiều tác giả khác. Đến nay đã công bố 29 tập nhỏ gồm 74 họ cây có mạch nghĩa là chưa đầy 20% tông số họ đã có. Bên cạnh đó, còn rất nhiều những công trình khoa học và các báo cáo khác lần lượt được xuất bản và rất nhiều cuộc hội thảo khác nhau đã được tô chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phương pháp luận cũng như thông báo các kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dang sinh vật và bảo tồn trên toàn thé giới.

Các kết quả nghiên cứu được công bồ trong các báo cáo và hội nghị, hội thảo đã cơ bản thiết lập nên một hệ thống thông tin đa dạng sinh vật trên toàn thế giới đã và đang góp phần nâng cao nhận thức đa dạng sinh vật và bảo tồn, khôi phục lại một số hệ sinh thái, hệ thực vật trên các vùng lãnh thổ cấp quốc gia. Nghiên cứu thảm thực vật Thảm thực vật đã được xác định là tổ hợp các cá thể của các loài thực vật khác nhau, có cấu trúc ngoại mạo, chức năng sinh thái và quy luật phân bố địa lý khác nhau, có thé định loại và sắp xếp theo các hệ thống phân loại ở các bậc khác nhau, được gọi tên theo thuật ngữ xác định. Trong mỗi hệ thống phân loại đều có ưu điểm nổi bật và hạn chế nhất định. Về cơ bản có thể xếp chúng theo các nhóm theo nguyên tắc phân loại chính của thảm thực vật.

Nhóm nguyên tac phân loại thảm thực vật theo cấu trúc - hình thái - đặc điểm sinh thái của môi trường Nguyên tắc này được ứng dụng rộng rãi cho các vùng nhiệt đới, nơi mà thảm thực vật có quy luật phân bố, cấu trúc, các mối quan hệ với môi trường khá phức tạp, thành phần loài đa dạng. Đề có thể xếp chúng vào khung phân loại, những đặc điểm sinh thái của môi trường trở thành những định hướng chủ yếu. Dựa vào nguyên tắc này, Warming (1895) đã phân chia các quần xã thực vật thành các “nhóm sinh thái” theo tính chất của môi trường đất. Schimper (1898), phân biệt cấu trúc và tính thích ứng sinh thái của các bậc phân loại lớn thành các quần hệ: quần hệ khí hậu, quần hệ thé nhưỡng, quan hệ vùng núi.

Trong quan hệ khí hậu, Schimper đã phân biệt sáu kiểu: rừng ưa mưa, rừng gió mùa (mưa rao), rừng savan (savane - forest), rừng cây có gai (thorn forest), trang cỏ nhiệt đới (tropical grassland) và sa mạc nhiệt đới (tropical desert). Quan hệ thổ nhưỡng được phân chia thành: rừng hành lang, rừng đầm lầy nước ngọt, rừng ven biển, rừng ngập mặn. Và cuối cùng, quần hệ vùng núi được ông phân biệt thành: rừng mưa á nhiệt đới, rừng mưa ôn đới, rừng cây lùn trên núi, rừng núi cao, hoang mạc núi cao. Sự phân chia của Schimper, với quan niệm đúng đắn về “quan hệ” là những đơn vị đồng nhất về hình thái - cau trúc.

Những sự phân chia bậc phân loại thấp hơn dựa vào điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng (ghi theo Thái Văn Trừng, 1978) [45] Năm 1936, Champion [50] dựa vào sự phân hoá đai cao và chế độ khô hạn vùng thấp theo vĩ độ đã phân chia thành 9 kiểu thảm thực vật trên vùng thấp và 3 kiểu thảm thực vật theo đai cao khác nhau. Puri (1989) [56] đã vận dụng nguyên tắc này của Champion dé phân loại các thảm thực vật ở Ấn Độ. Trong cách phân chia ông đã tách các kiêu rừng nhiệt đới theo 4 cấp: 1. Rừng âm nhiệt đới thường xanh và nửa thường xanh.

Rừng 4m nhiệt đới rụng lá. Rừng khô nhiệt đới rụng lá. Rừng khô nhiệt đới thường xanh. Tiếp đó, năm 1944, Beard (ghi theo Thái Văn Trừng, 1978) [45] đã nghiên cứu và đưa ra hệ thông phân loại; Quan hệ, loại quần hệ và quan hợp.

Ong lay cơ sở từ quan hệ rừng mưa nhiệt đới trong điều kiện tối ưu dé phân chia thành năm loại quan hệ: 1. Loạt quần hệ xanh theo mùa. Loạt quần hệ vùng núi. Loạt quần hệ khô thường xanh.

Loạt quần hệ ngập nước theo mùa. Loạt quần hệ ngập nước quanh năm. Tuy nhiên, giữa các hệ thống phân loại này còn thiếu sự thống nhất về quan điểm phân loại, thuật ngữ phân loại và đây chính là trở ngại lớn trong việc xây dựng hệ thống phân loại trên bản đồ thảm thực vật. Vì vậy, năm 1973, UNESCOđã công bố bảng phân loại và thành lập bản đồ thảm thực vật quốc tế.

Bảng phân loại được sự tham, đóng góp của nhiều nhà khoa học như: Poore, Ellenberg (1965); Gaussen (1966). Bảng phân loại này cơ bản dựa vào tiêu chuẩn cấu trúc hình thái, các chỉ tiêu về mật độ tán, trạng thái sinh học. bởi nguyên tắc tổ hợp cấu trúc và so sánh ngang bằng. Đồng thời còn có các tiêu chuan bồ sung tiếp theo là: Điều kiện sinh thái môi trường (vùng khí hậu, chế độ khô hạn, chế độ thoát nước, điều kiện thổ nhưỡng.) quy luật phân bố địa lý.

Giới hạn khung phân loại này là từ bậc phân loại lớn nhất (lớp quần hệ) đến bậc phân loại thấp nhất (đưới quần hệ). Các bậc phân loại ở giữa là: dưới lớp quần hệ, nhóm quan hệ, quần hệ [61]. Các bậc phân loại và cách gọi tên các quần xã trong khung phân loại thảm thực vật của UNESCO, 1973 như sau: Bảng 1. Tên gọi và một số bậc phân loại co bản của UNESCO [61] Bậc phân loại Một số ví dụ về tên gọi | Các tiêu chuẩn cơ bản I.

Lớp quan hệ Ta. Rừng ram - Hình thái quan xã (UNESCO-1973) Ib. Rừng thưa - Độ phủ tán Ic. Trảng cây bụi - Các yếu tố phat sinh Id.

Trang cỏ cơ ban của môi trường le. Thảm thực vật thuỷ sinh (chế độ nước, sinh trưởng của thực vật) A. Dưới lớp quân hệ Al. Thường xanh - Trạng mùa (UNESCO-1973) A2.

Rụng lá - Chế độ kh6-am-nhiét A3. Khô hạn có gai a. Quần hệ - Chủ yếu bởi sự phân (UNESCO-1973) hoa cua dia hinh-dia ly (Đai cao-vi độ) - Chế độ thoát nước - Đặc trưng thé nhưỡng 1.Dưới quân hệ 1. Cây lá rộng - Hình thái lá, thân (UNESCO-1973) 2.

Cây 1a kim hoặc thành phần các họ, chi ưu thế của thực vật đặc trưng. Nhóm nguyên tắc phân loại thảm thực vật theo cầu trúc thành phan loài Nguyên tắc cơ bản phân loại thảm thực vật theo cấu trúc thành phần loài là tìm ra các loài đặc trưng chiếm ưu thế tuyệt đối trong quần xã và các loài phân biệt dé xác định đặc điểm, giới hạn quần xã và đặt tên cho các bậc phân loại thảm thực vật. Nguyên tắc này do trường phái Braun - Blanquet (1928) đưa ra. Dé vận dụng được nguyên tắc này thì phải sử dụng phương pháp thống kê phổ thông toàn vùng.

Các bậc phân loại của Braum - Blanquet gồm có: lớp quan hệ, quần hệ, nhóm quan hợp, quần hợp, quan hợp phụ, biến chủng, diện (Trích Mueller-Dombois va Ellenberg, 1974) [52] Điều khác biệt của trường phái Braun - Blanquet là sự đặt tên cho các bậc phân loại với sự cố gang đưa chúng vào khung bậc của các taxon thực vat, day chính là khó khăn khi vận dụng cho các quần xã thuộc đơn vị bậc lớn (Quần hệ, nhóm quần hệ.) nhất là thảm thực vật nhiệt đới vốn có cấu trúc phức tạp và thành phần loài đa dạng. Bên cạnh đó còn có những công trình nghiên cứu của các tác giả Liên Xô (cũ) như Alekhin, Kudriasov, Govopukhin (1961) và Bưcốp (1970). Trong công trình của mình các tác giả đã sử dụng bảng phân loại với bốn kiểu thảm thực vat cơ bản: Lignosa (kiểu cây thân gỗ), Herbosa (kiểu thân cỏ), Deserta (kiểu hoang mạc), Errantia (kiểu thảm thực vật trôi nổi - thủy sinh). Từ bốn kiểu cơ bản này, các tác giả chia tiếp thành lớp quần hệ, nhóm quần hệ.

Nhìn chung, về nguyên tắc, các tác giả trên đều công nhận các chỉ tiêu về lớp quần hệ, nhóm quan hệ, giống như các tác giả thuộc trường phái hình thái - cấu trúc. Nhưng khi phân chia các bậc phân loại thấp hơn như quan hệ, nhóm quan hợp, quan hợp, quan hợp phụ,. Những tác giả này lại theo nguyên tắc cấu trúc thành phần loài với các tiếp ngữ cuối của danh từ chỉ là: -eta, -osa, -etum, -etosum,. Trong đó quần hợp được xem là đơn vị cơ sở.

Định nghĩa quần hợp được Hội nghị Quốc tế Thực vật học họp tại Bruxen năm 1910 cho phép áp dụng dé biểu thi “quan xã thực vat” được xác định thành phan loài ưu thế, đồng dạng về hình thái và chỉ xuất hiện trong điều kiện đồng nhất của ô sinh thái (ghi theo Ellenberg va Mueller - Dombois 1967) [51]. Khái quát các hướng nghiên cứu da dang sinh học thực vật ở Việt Nam 1. Nghiên cứu hệ thực vật Hệ thực vật ở Việt Nam đến nay đã thống kê được gần 12.000 loài thực vật [14. 15], nhiều nhóm có tính đặc hữu cao, nhiều loài đặc hữu có giá trị khoa học và thực tiễn lớn [40, 43].

Những công trình nghiên cứu về thực vật Việt Nam, trước hết phải kê đến những tác phẩm cô điển như các công trình của Loureiro (1790), của Pierre (1879 - 1907) [13] hay của Lecomte với bộ “Thực vật chí Đông Dương” [63]. Sau đó, các nhà thực vật học người Việt Nam cùng với các nhà thực vật học quốc tế khác đã tiếp tục kế thừa và nghiên cứu bồ sung: Thái Văn Trừng (1978) đã thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7004 loài, 1850 chi và 289 họ [45], về sau Humbert đã bổ sung, chỉnh lý dé hoàn thiện việc đánh giá thành phần loài cho toàn vùng [63]; Bộ “Thuc vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam” do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 - 1997) cùng với nhiều tác giả khác đã công bố 29 tập gồm 74 họ cây có mạch [62].