Đánh Giá Hiện Trạng Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Xuân Nha

Luận văn thạc sĩ đánh giá đa dạng sinh học thực vật, cung cấp cơ sở khoa học cho bảo tồn và phát triển bền vững khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Thụy
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiện Trạng Tính Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Làm Cơ Sở Khoa Học Cho Bảo Tồn Và Phát Triển Bền Vững Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Xuân Nha
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Nội dung nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu đa dạng sinh học trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 1.1.2. Nghiên cứu về yếu tố địa lý thực vật
• 1.1.3. Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật
• 1.1.4. Nghiên cứu thảm thực vật
• 1.2. Tổng quan về khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha
• 1.2.1. Điều kiện tư nhiên khu BTTN Xuân Nha
• 2. CHƯƠNG 2: TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tư liệu nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa
• 2.2.2. Phương pháp đánh giá tính đa dạng hệ thực vật
• 2.2.3. Phương pháp phân tích thảm thực vật
• 2.2.4. Phương pháp thành lập bản đồ thảm thực vật
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Đối tượng nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá tính đa dạng sinh học hệ thực vật tại khu BTTN Xuân Nha
• 3.1.1. Đa dạng loài thực vật
• 3.1.2. Đa dạng cấu trúc hệ thống thực vật
• 3.1.3. Đa dạng ở mức độ họ
• 3.1.4. Đa dạng ở mức độ chi
• 3.1.5. Đa dạng dạng sống hệ thực vật
• 3.1.6. Đa dạng các yếu tố địa lý hệ thực vật
• 3.2. Nguồn lợi tài nguyên thực vật tại khu BTTN Xuân Nha
• 3.3. Đánh giá tính đa dạng sinh học thảm thực vật tại khu BTTN Xuân Nha
• 3.4. Định hướng bảo tồn và sử dụng hợp lý đa dạng sinh học thực vật khu vực khu BTTN Xuân Nha
• 3.4.1. Hiện trạng khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thực vật tại khu BTTN Xuân Nha
• 3.4.2. Định hướng chung
• 3.4.3. Một số giải pháp cụ thể
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Thực Vật

Đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái. Khu bảo tồn này không chỉ là nơi lưu giữ nhiều loài thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc nghiên cứu và đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học sẽ giúp xác định các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Định Nghĩa Đa Dạng Sinh Học Thực Vật

Đa dạng sinh học thực vật được hiểu là sự phong phú về số lượng loài, cấu trúc và chức năng của các loài thực vật trong một khu vực nhất định. Điều này bao gồm cả sự đa dạng về gen, loài và hệ sinh thái.

1.2. Vai Trò Của Đa Dạng Sinh Học Trong Bảo Tồn

Đa dạng sinh học thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các chức năng sinh thái, cung cấp thực phẩm, dược liệu và các nguồn tài nguyên khác cho con người. Nó cũng giúp tăng cường khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước các tác động từ môi trường.

II. Thách Thức Trong Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Tại Xuân Nha

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Sự gia tăng dân số, khai thác tài nguyên bừa bãi và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính gây áp lực lên hệ sinh thái. Việc đánh giá chính xác hiện trạng đa dạng sinh học là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Nguyên Nhân Gây Suy Giảm Đa Dạng Sinh Học

Các nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học tại khu bảo tồn Xuân Nha bao gồm khai thác rừng, phát triển nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng. Những hoạt động này không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn làm mất đi môi trường sống của nhiều loài thực vật.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái tại khu bảo tồn. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định làm thay đổi điều kiện sống của nhiều loài thực vật, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

III. Phương Pháp Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn

Để đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc sử dụng các công cụ phân tích sinh thái và khảo sát thực địa sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác về số lượng và phân bố các loài thực vật.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về sự phân bố và số lượng các loài thực vật. Các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành đi bộ qua các khu vực khác nhau trong khu bảo tồn để ghi nhận các loài thực vật có mặt.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Sinh Thái

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích sẽ giúp xác định các chỉ số đa dạng sinh học như chỉ số Shannon, Simpson. Những chỉ số này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình trạng đa dạng sinh học tại khu bảo tồn.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có sự đa dạng phong phú về loài thực vật. Tuy nhiên, một số loài đang bị đe dọa do các yếu tố môi trường và con người. Việc đánh giá này sẽ là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Đa Dạng Loài Thực Vật

Khu bảo tồn Xuân Nha ghi nhận được nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài đặc hữu. Sự phong phú này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn có giá trị kinh tế cao.

4.2. Đánh Giá Tình Trạng Các Loài Đặc Hữu

Một số loài thực vật tại khu bảo tồn đang trong tình trạng nguy cấp. Việc theo dõi và bảo vệ các loài này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học trong khu vực.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Xuân Nha

Để bảo tồn đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, cần thực hiện các giải pháp đồng bộ. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ các loài thực vật mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên.

5.1. Tăng Cường Quản Lý Tài Nguyên

Cần có các chính sách quản lý tài nguyên rừng chặt chẽ hơn, bao gồm việc kiểm soát khai thác và bảo vệ các khu vực nhạy cảm. Điều này sẽ giúp duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Tổ chức các chương trình giáo dục và tuyên truyền về bảo tồn đa dạng sinh học cho cộng đồng địa phương. Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

VI. Kết Luận Về Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn

Đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha là một nhiệm vụ cần thiết để bảo vệ và phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các chính sách bảo tồn trong tương lai, nhằm duy trì sự phong phú của hệ sinh thái và bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học không chỉ giúp nhận diện các loài thực vật mà còn giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài trong hệ sinh thái. Điều này rất quan trọng cho công tác bảo tồn.

6.2. Định Hướng Tương Lai Cho Bảo Tồn

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi tình trạng đa dạng sinh học tại khu bảo tồn. Việc này sẽ giúp điều chỉnh các chính sách bảo tồn cho phù hợp với thực tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng tự nhiên Việt Nam từng ghi nhận diện tích 14 triệu ha vào năm 1945 với độ che phủ 43%, nhưng đã suy giảm mạnh xuống mức 27,2% vào năm 1990 do áp lực khai thác và biến đổi sử dụng đất. Trong bối cảnh đó, bảo tồn các hệ sinh thái rừng đặc dụng trở thành nhiệm vụ cấp bách hàng đầu. Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha thuộc tỉnh Sơn La được thành lập từ năm 1986 theo Quyết định 194/CT với diện tích ban đầu 60.000 ha, sau đó được điều chỉnh quy hoạch vào năm 2014 còn 18.116 ha. Nằm trên địa bàn 5 xã với quy mô 5.367 hộ và 20.075 nhân khẩu, khu vực này chịu áp lực sinh kế lớn khi tỷ lệ hộ nghèo bình quân lên tới 40,6%, cá biệt tại xã Chiềng Xuân đạt 58,2%. Hoạt động canh tác nương rẫy, khai hoang nông nghiệp và xây dựng hạ tầng thủy điện đã gây suy thoái cục bộ nhiều diện tích thảm thực vật tự nhiên.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng đa dạng sinh học hệ thực vật và thảm thực vật, nhận diện các mối đe dọa sinh thái, từ đó xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học định lượng phục vụ công tác quản lý và bảo tồn bền vững. Phạm vi không gian nghiên cứu bao trùm toàn bộ 18.116 ha thuộc hai huyện Mộc Châu và Vân Hồ, trải dài trên dải độ cao từ 500m đến đỉnh Pha Luông cao 1.886m, với thời gian thu thập dữ liệu thực địa cập nhật đến năm 2017. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, đề tài cung cấp danh mục kiểm kê chuẩn xác 1.003 loài thực vật có mạch với mật độ trung bình 0,055 loài/ha, xác lập danh sách 41 loài quý hiếm nguy cấp, tạo tiền đề khoa học trực tiếp cho công tác giao khoán bảo vệ hơn 14.000 ha rừng đặc dụng cho cộng đồng bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết thực vật học và sinh thái học kinh điển để lượng hóa cấu trúc quần xã:

• Lý thuyết phân loại dạng sống của Raunkiaer (1934) phân chia thực vật thành 5 nhóm cơ bản dựa trên vị trí của chồi sinh trưởng trong thời kỳ bất lợi, phản ánh mức độ thích nghi sinh thái với khí hậu mùa nhiệt đới gió mùa.
• Lý thuyết phân vùng địa lý thực vật học theo nguyên tắc của Pócs Tamás (1965) và Lê Trần Chấn (1999) giúp xác định nguồn gốc phát sinh, phân định ranh giới giữa nhóm loài bản địa đặc hữu và các luồng di cư nhiệt đới, cận nhiệt đới.
• Phương pháp phân tích độ phong phú taxon của Tolmachov (1974) thông qua chỉ số tỷ lệ phần trăm số loài của 10 họ giàu nhất trên tổng số loài ghi nhận.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa bao gồm: đa dạng sinh học thực vật có mạch, cấu trúc tầng tán thảm thực vật rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới, hệ số phong phú taxon và tính đặc hữu sinh học vùng núi cao Tây Bắc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa tư liệu số hóa và thực địa:

• Bản đồ địa hình số hóa tỷ lệ 1/25.000 trên hệ quy chiếu WGS-84 tích hợp lưới chiếu VN-2000.
• Dữ liệu viễn thám gồm ảnh vệ tinh Landsat-TM độ phân giải không gian 30m chụp ngày 22/02/2017 và ảnh SPOT 5 độ phân giải cao thu chụp năm 2016.
• Mẫu vật tiêu bản thực địa được thu thập qua các đợt khảo sát nội nghiệp và ngoại nghiệp kéo dài đến tháng 11 năm 2017.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu thiết lập 15 tuyến khảo sát thực địa định vị bằng thiết bị GPS trải rộng qua toàn bộ các đai cao từ dưới 700m đến trên 1.800m. Đồng thời, 45 ô tiêu chuẩn định lượng đại diện cho các trạng thái rừng kín thường xanh, rừng phục hồi sau nương rẫy và trảng cây bụi thứ sinh được thiết lập. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến phân tầng đai cao được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện tối đa cho sự biến thiên địa hình và vi khí hậu.

Phương pháp phân tích thảm thực vật tuân thủ tiêu chuẩn của Rollet (1974) và hướng dẫn của UNESCO (1973). Công nghệ hệ thông tin địa lý GIS trên nền tảng phần mềm MapInfo 15.0 được ứng dụng để liên kết chồng xếp các lớp dữ liệu không gian, giải đoán ảnh viễn thám và thành lập bản đồ hiện trạng thảm thực vật. Phương pháp so sánh hình thái học kết hợp tham vấn chuyên gia giúp giám định chính xác 1.003 loài thực vật có mạch.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Hệ thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha ghi nhận tính đa dạng cao với 1.003 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 427 chi và 138 họ thuộc 5 ngành thực vật. Trong đó:

• Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) giữ vai trò thống trị tuyệt đối với 848 loài, chiếm tỷ lệ 84,55% tổng số loài, 379 chi (88,76%) và 114 họ (82,01%). Riêng lớp Mộc lan (Magnoliopsida) có 755 loài (75,27%), lớp Hành (Liliopsida) có 93 loài (9,27%), thiết lập tỷ lệ tương quan vượt trội 8,1/1.
• Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng vị trí thứ hai với 121 loài (12,06%), 35 chi (8,20%) và 16 họ (11,51%). Các ngành còn lại chiếm tỷ trọng nhỏ: Thông đất có 18 loài (1,79%), Thông có 14 loài (1,40%) và Cỏ tháp bút có 2 loài (0,20%).

Về cấu trúc họ và chi, 10 họ giàu loài nhất tập hợp 360 loài, chiếm 35,89% tổng số loài của toàn hệ. Dẫn đầu là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) và họ Đậu (Fabaceae) cùng đạt 61 loài (chiếm 6,08% mỗi họ), tiếp theo là họ Cà phê (Rubiaceae) với 49 loài (4,89%), họ Cúc (Asteraceae) với 34 loài (3,39%) và họ Dẻ (Fagaceae) với 33 loài (3,29%). Ở cấp độ chi, 10 chi giàu nhất sở hữu 124 loài (12,36%), tiêu biểu như chi Rubus (18 loài), chi Ficus (15 loài), chi Asplenium (14 loài) và chi Ardisia (14 loài).

Phổ dạng sống của hệ thực vật được xác lập theo công thức: SB = 58,92% Ph + 35,69% (8,47% Ch + 17,45% Hm + 9,77% Cr) + 5,38% Th. Trong đó nhóm cây chồi trên (Phanerophytes) chiếm ưu thế áp đảo với 591 loài (58,92%). Về nguồn gốc địa lý, yếu tố nhiệt đới Châu Á chiếm tỷ lệ cao nhất với 453 loài (45,16%), yếu tố đặc hữu đạt 190 loài (18,95%), yếu tố Ấn Độ chiếm 125 loài (12,47%) và yếu tố Nam Trung Quốc đạt 97 loài (9,67%).

Về giá trị kinh tế và bảo tồn, nghiên cứu xác định 441 loài thực vật có ích đem lại 550 lượt giá trị sử dụng thuộc 12 nhóm công dụng: nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ lệ lớn nhất với 209 loài (20,84% tổng hệ), nhóm cây cho gỗ gồm 159 loài (15,85%), nhóm cây làm thực phẩm có 82 loài (8,18%). Đặc biệt, ghi nhận 41 loài thực vật quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, bao gồm các loài nguy cấp như Bách xanh (Calocedrus macrolepis), Pơ mu (Fokienia hodginsii), Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii) và Trai (Garcinia fagraeoides).

Thảo luận kết quả

Chỉ số đa dạng Tolmachov ở cấp họ đạt P = 35,89% (dưới ngưỡng 50%) và tỷ lệ 10 chi giàu nhất chỉ chiếm 12,36% đã minh chứng đặc trưng nhiệt đới nguyên sinh điển hình của vùng nghiên cứu. Sự phân bố đồng đều giữa các chi (bình quân 2,35 loài/chi) phản ánh sự phong phú về mặt tiến hóa sinh học. Khi đối sánh với hệ thực vật chung của Việt Nam, có tới 6/10 họ giàu loài nhất trùng khớp hoàn toàn, khẳng định tính đại diện cao của hệ sinh thái Xuân Nha đối với khu hệ thực vật Bắc Bộ.

Mật độ đa dạng loài đạt 0,055 loài/ha tại Xuân Nha cao hơn so với một số khu bảo tồn lân cận như Pù Luông hay Hang Kia - Pà Cò nhờ sự giao thoa phức tạp của 6 nhóm đất Feralit và biên độ đai cao rộng lớn. Toàn bộ cơ cấu phân bố taxon, phổ dạng sống và nhóm công dụng được trực quan hóa mạch lạc qua hệ thống biểu đồ cột thể hiện tỷ trọng 5 ngành, biểu đồ tròn cơ cấu phổ sinh học và bảng tổng hợp ma trận 12 nhóm tài nguyên đính kèm tọa độ GPS của 41 loài nguy cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn tính đa dạng sinh học và phát triển bền vững Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất:

• Tăng cường tuần tra và cắm mốc ranh giới bảo vệ: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha phối hợp với lực lượng Kiểm lâm huyện Mộc Châu và Vân Hồ hoàn thành việc cắm mốc tại 15 tiểu khu xung yếu, đặt mục tiêu giảm 90% các vụ vi phạm khai thác gỗ và lấn chiếm đất rừng trong giai đoạn 2018-2022.
• Nâng cao hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với sinh kế: Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La và Ban quản lý thực hiện giao khoán khoanh nuôi tái sinh 14.000 ha rừng đặc dụng cho 5.367 hộ dân thuộc 5 xã vùng đệm, nâng mức thu nhập từ lâm nghiệp nhằm hỗ trợ giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 40,6% xuống dưới 20% trước năm 2025.
• Triển khai mô hình nhân giống và khai thác bền vững dược liệu bản địa: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sơn La phối hợp các viện chuyên ngành xây dựng 3 mô hình bảo tồn ngoại vi (ex-situ) cho các loài cây thuốc quý như Hà thủ ô đỏ, Ba gạc vòng, Cốt toái bổ trên quy mô 50 ha trong giai đoạn 2020-2025, tạo chuỗi giá trị sinh kế cho cộng đồng dân tộc Thái và Mông.
• Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám trong giám sát diễn biến rừng: Ban quản lý Khu bảo tồn định kỳ 6 tháng một lần cập nhật biến động lớp phủ thực vật bằng ảnh viễn thám và phần mềm MapInfo, kiểm soát 100% diện tích 18.116 ha rừng tự nhiên đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cán bộ quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp cơ sở dữ liệu số hóa 1.003 loài thực vật và bản đồ thảm thực vật chi tiết phục vụ công tác quy hoạch phân khu chức năng, tuần tra định vị 41 loài quý hiếm.
• Các nhà khoa học, chuyên gia thực vật học và sinh thái học: Cung cấp nguồn dẫn liệu chuẩn mực về phổ dạng sống Raunkiaer, phổ địa lý Pócs Tamás và chỉ số Tolmachov để làm tư liệu đối chứng trong các công trình nghiên cứu hệ thực vật vùng Tây Bắc.
• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương tỉnh Sơn La: Sử dụng các đánh giá kinh tế - xã hội tại 5 xã vùng đệm để hoạch định chính sách xóa đói giảm nghèo, quy hoạch phát triển vùng trồng cây công nghiệp và bảo vệ đầu nguồn thủy văn Sông Mã, Sông Đà.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Khoa học Môi trường, Lâm nghiệp, Sinh học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo phương pháp luận khoa học về việc kết hợp kỹ thuật GIS, ảnh viễn thám và khảo sát thực địa phân tầng đai cao.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có quy mô ra sao và ngành nào chiếm ưu thế?
Khu bảo tồn ghi nhận 1.003 loài thực vật có mạch thuộc 427 chi và 138 họ. Ngành Mộc lan chiếm vị trí thống trị tuyệt đối với 848 loài (84,55%), tiếp theo là ngành Dương xỉ với 121 loài (12,06%), ngành Thông đất 18 loài, ngành Thông 14 loài và ngành Cỏ tháp bút 2 loài.

Chỉ số đa dạng cấp họ của Tolmachov tại Xuân Nha thể hiện ý nghĩa gì?
Chỉ số Tolmachov tại Xuân Nha đạt P = 35,89% (tổng số loài của 10 họ giàu nhất chỉ chiếm 360 loài trên tổng số 1.003 loài). Con số này thấp hơn nhiều so với ngưỡng 50%, minh chứng cho tính đa dạng loài phong phú và tính chất nguyên sinh của rừng nhiệt đới gió mùa.

Nhóm công dụng tài nguyên thực vật nào chiếm tỷ lệ cao nhất tại khu bảo tồn?
Tài nguyên cây làm thuốc chiếm ưu thế lớn nhất với 209 loài (20,84% tổng số loài), tiếp đến là nhóm cây cho gỗ với 159 loài (15,85%) và nhóm cây làm thức ăn cho người với 82 loài (8,18%), mang lại tiềm năng kinh tế - y dược to lớn cho địa phương.

Khu bảo tồn hiện lưu trữ bao nhiêu loài thực vật quý hiếm cần ưu tiên bảo vệ?
Nghiên cứu đã ghi nhận 41 loài thực vật nguy cấp có tên trong Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, bao gồm các loài cây hạt trần và thân gỗ quý như Bách xanh, Pơ mu, Đỉnh tùng, Thông đỏ, Du sam núi đất và Trai.

Áp lực kinh tế - xã hội chính đối với công tác bảo vệ rừng tại Xuân Nha là gì?
Khu vực có 5.367 hộ dân với 20.075 nhân khẩu, tỷ lệ hộ nghèo bình quân cao tới 40,6% (riêng xã Chiềng Xuân là 58,2%). Tập quán canh tác nương rẫy, khai thác gỗ và xây dựng thủy điện là những nguyên nhân trực tiếp đe dọa sinh thái rừng.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh mục kiểm kê đầy đủ gồm 1.003 loài thực vật có mạch thuộc 427 chi, 138 họ thuộc 5 ngành thực vật trên diện tích 18.116 ha tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha.
• Chứng minh đặc trưng nhiệt đới ẩm điển hình thông qua cấu trúc ngành Mộc lan chiếm 84,55%, phổ dạng sống chồi trên đạt 58,92% và yếu tố nhiệt đới Châu Á chiếm 45,16%.
• Đánh giá toàn diện 441 loài thực vật hữu ích với 550 lượt công dụng, trong đó nổi bật là 209 loài cây dược liệu và 159 loài cây cho gỗ có giá trị thương mại cao.
• Phát hiện và định vị chính xác vùng phân bố của 41 loài thực vật quý hiếm nguy cấp được bảo vệ cấp quốc gia như Bách xanh, Pơ mu, Thông đỏ.
• Ứng dụng thành công công nghệ GIS MapInfo và viễn thám SPOT, Landsat trong phân tích cấu trúc thảm thực vật và đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý bền vững.

Đóng góp then chốt của luận văn là hoàn thiện bộ dữ liệu định lượng chuẩn xác và toàn diện nhất về hệ thực vật Xuân Nha, làm căn cứ khoa học cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học cấp tỉnh. Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan chức năng cần triển khai giám sát biến động lớp phủ định kỳ giai đoạn 2018-2025 và nhân rộng các mô hình dược liệu sinh kế. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức bảo tồn hãy chung tay khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu này để đưa ra những quyết sách kịp thời nhằm giữ gìn hệ sinh thái rừng tự nhiên quý báu tại Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đa dạng sinh học trên thế giới và Việt Nam 1. Nghiên cứu hệ thực vật Việc nghiên cứu hệ thực vật trên thế giới đã có từ lâu, tuy nhiên những công trình nghiên cứu có giá trị lại chủ yếu xuất hiện vào thế kỷ XIX - XX.

Các nhà thực vật học đã dự đoán số loài thực vật bậc cao trên thế giới vào khoảng 500. Năm 1965, Al Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng 300.000 loài thực vật Hạt kín; 5.000 loài thực vật Hạt trần; 6.000 loài Quyết thực vật; 14.000 loài Nấm và các loài thực vật bậc thấp khác [8] Trong lịch sử nghiên cứu về hệ thực vật từ thế kỷ XIX (1855), De Candolle đã phân tích mối quan hệ giữa số lượng loài và diện tích từ những dẫn liệu thu được ở các hệ thực vật vùng ngoại ô Strasburg (hơn 100 km2 có 960 loài), hệ thực vật Dagico (1000km2 có 1362 loài), hệ thực vật miền trung Svealand (4000 km2 có 1114 loài) [10]. Trong những năm gần đây hàng loạt các tổ chức, các hiệp hội bảo tồn, các hội nghị quốc tế đã được thành lập, diễn ra các hoạt động vì mục đích cao cả đó. Nổi bật và đáng chú ý nhất là Hội nghị thượng đỉnh bàn về vấn đề môi trường và đa dạng sinh vật đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992, 150 nước đã ký vào Công ước về đa dạng sinh vật [20].

Để phục vụ cho mục đích bảo tồn, WWF (1990) đã cho xuất bản cuốn sách Tầm quan trọng của đa dạng sinh vật (The importance of biological diversity); IUCN, UNEP, WWF đưa ra Chiến lược bảo tồn toàn cầu (World conservation strategy, 1990), Hãy quan tâm tới trái đất (Caring for the earth, 1991); WCMC đã Đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu (Global biodiversity assessment, 1995). Bên cạnh đó, hàng ngàn những công trình khoa học và các báo cáo khác lần lượt được xuất bản và rất nhiều cuộc hội thảo khác nhau đã được tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phương pháp luận cũng như thông báo các kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dạng sinh vật và bảo tồn trên toàn thế giới. Các kết quả nghiên cứu được công bố trong các báo cáo và hội nghị hội thảo đã cơ bản thiết lập 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nên một hệ thống thông tin đa dạng sinh vật trên toàn thế giới đã và đang góp phần nâng cao nhận thức đa dạng sinh vật và bảo tồn, khôi phục lại một số hệ sinh thái, hệ thực vật trên các vùng lãnh thổ cấp quốc gia 1. Nghiên cứu về yếu tố địa lý thực vật Phân tích và đánh giá các yếu tố địa lý thực vật của hệ thực vật Việt Nam trước tiên phải kể đến các công trình của Gagnepain: “Góp phần nghiên cứu hệ thực vật Đông Dương” (1926) và “Giới thiệu về hệ thực vật Đông Dương” (1944).

Tác giả đã xác định các yếu tố địa lý của hệ thực vật Đông Dương thành các yếu tố được trình bày theo bảng sau [42, 43]: Bảng 1. Các yếu tố địa lý thực vật của hệ thực vật Đông Dương theo Gagnepain TT Yếu tố Tỉ lệ 1 Yếu tố Trung Hoa 33,8% 2 Yếu tố Xích Kim - Himalaya 18,5% 3 Yếu tố Malaysia và nhiệt đới khác 15,0% 4 Yếu tố đặc hữu bán đảo Đông Dương 11,9% 5 Yếu tố nhập nội và phân bố rộng 20,8% Tiếp theo đó Pócs Tamás (1965) đã xây dựng phổ các yếu tố địa lý cho hệ thực vật ở miền Bắc Việt Nam [60], trong đó các yếu tố cũng như thành phần của chúng đều có sự thay đổi so với những kết quả nghiên cứu của Gagnepain, điều đó thể hiện thông qua việc đánh giá tỷ lệ mỗi yếu tố trong bảng sau [42]. Phổ các yếu tố địa lý thực vật miền Bắc Việt Nam của Pócs Tamás (1965) [60] Yếu tố Tỉ lệ Nhân tố bản địa đặc hữu 39,90 % Của Việt Nam 32,55 % Của Đông Dương 7,35 % 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố Tỉ lệ Nhân tố di cư từ các vùng nhiệt đới 55,27 % Từ Trung Hoa 12,89 % Từ Ấn Độ và Himalaya 9,33 % Từ Malaysia – Indonesia 25,69 % Từ các vùng nhiệt đới khác 7,36 % Nhân tố khác 4,83 % Ôn đới 3,27 % Thế giới 1,56 % Nhân tố nhập nội, trồng trọt 3,08 % Tổng 100,00 Theo nguyên tắc Pócs Tamás đề ra [9, 60], trong phạm vi tư liệu cho phép theo tài liệu “Một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật Việt Nam” Lê Trần Chấn (1999) đã tổng hợp và đi đến kết luận rằng hệ thực vật Việt Nam được cấu thành bởi các yếu tố trong bảng dưới đây: Bảng 3. Các yếu tố địa lý thực vật ở Việt Nam theo Pócs Tamás (ghi theo Lê Trần Chấn,1999).

Yếu tố Phân bố taxon thực vật Yếu tố đặc hữu Bắc bộ Khu phân bố trong ranh giới hành chính của Bắc bộ cũ. Yếu tố đặc hữu Trung bộ Khu phân bố nằm trong ranh giới hành chính Trung bộ cũ. Yếu tố đặc hữu Nam bộ Khu phân bố nằm trong ranh giới hành chính Nam bộ cũ. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố Phân bố taxon thực vật Phân bố trong phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Khi phân tích yếu tố này ngoài những loài phân bố cả ba miền (Bắc, Trung, Nam) điều đáng lưu ý là một số loài chỉ phân bố ở bắc và trung bộ hoặc chỉ phân bố Yếu tố đặc hữu Việt Nam ở Nam bộ và ranh giới cuối cùng là cực bắc Trung bộ. Như vậy, có một khu vực trung gian là giới hạn cuối cùng của các loài là không hoàn toàn là đặc hữu Bắc bộ và cũng không hoàn toàn là đặc hữu Nam bộ, nhưng cũng chưa có khu phân bố trên cả nước. Bao gồm các loài phân bố ở Việt Nam, Lào, Campuchia, Yếu tố Đông Dương toàn bộ phần nhiệt đới của Mianma, Thái Lan (trừ phần (Theo nghĩa rộng) cực nam kéo xuống Malaixia). Bao gồm các loài phân bố ở Việt Nam và các vùng nhiệt Yếu tố Nam Trung Quốc đới Tây nam và Nam Trung Quốc Yếu tố Hải Nam, Đài Bao gồm các loài phân bố Việt Nam, Hải Nam, Đài Loan, Loan, Philippin Philippin Bao gồm các loài phân bố ở phần trước núi nhiệt đới của Yếu tố Hymalaya dãy Hymalaya.

Các loài này có thể còn phân bố cả ở Lào, Campuchia, Thái Lan. Bao gồm các loài phân bố ở Đông Dương theo nghĩa rộng Yếu tố Ấn Độ và có phân bố ở Ấn Độ. Bao gồm các loài phân bố ở Việt Nam, bán đảo Malaixia Yếu tố Malaixia và các đảo thuộc Malaixia. Yếu tố Malaixia – Bao gồm các loài phân bố ở Việt Nam, Malaixia, Indonexia Indonexia Yếu tố Malaixia – Bao gồm các loài phân bố ở Việt Nam, Malaixia, Indonexia – châu Úc Indonexia, châu Úc 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yếu tố Phân bố taxon thực vật Bao gồm các loài phân bố ở Ấn Độ, Đông Dương (theo Yếu tố châu Á nhiệt đới nghĩa rộng), Malaixia, Indonexia, Philippin, và các đảo Thái Bình Dương.

Gồm những loài phân bố ở vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi Yếu tố cổ nhiệt đới và châu Úc. Bao gồm các loài phân bố ở nhiệt đới châu Mỹ, nhiệt đới Yếu tố tân nhiệt đới và châu Á, nhiệt đới châu Phi. Nói cách khác là toàn bộ vành liên nhiệt đới đai nhiệt đới của thế giới. Bao gồm các loài phân bố ở Triều Tiên, Nhật Bản, Đông Yếu tố Đông Á Trung Quốc, Đài Loan và bắc Việt Nam.

Yếu tố châu Á Gồm các loài phân bố trong phạm vi lãnh thổ toàn châu Á. Gồm các loài phân bố chủ yếu ở vùng ôn đới châu Á và Yếu tố ôn đới bắc châu Âu đồng thời cũng có ở Việt Nam. Yếu tố phân bố rộng Gồm các loài phân bố rộng trên phạm vi toàn thế giới. Yếu tố ngoại lai hóa và Bao gồm các loài có nguồn gốc di cư, xâm nhập vào hệ nhập nội hiện đại thực vật Việt Nam bằng nhiều con đường khác nhau.

Cách xác định các yếu tố địa lý này được chúng tôi áp dụng để nghiên cứu về phổ các yếu tố địa lý khu vực khu BTTN Xuân Nha. Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nghiên cứu về phổ dạng sống là một trong những nội dung chính của hệ thực vật. Mặc dù có nhiều kiểu phân loại dạng sống khác nhau, nhưng thông thường người ta vẫn dùng cách phân loại của Raunkiaer (1934) đề xướng được sử dụng nhiều nhất vì nó mang tính khoa học và dễ sử dụng [52]. Raunkiaer - nhà thực vật học người Đan Mạch, người đầu tiên đưa ra khái niệm về các dạng sống và tiến hành đánh giá sự đa dạng của các khu hệ thực vật ở các vùng miền khác nhau và toàn thế giới thông qua tổ hợp dạng sống của tất cả các loài cây trong đó, được gọi là phổ dạng sống (SB = Spectrum Biology).

Khi phân biệt các dạng sống của thực vật trong hàng loạt các dạng thích nghi, Raunkiaer chỉ chọn một dấu hiệu làm biểu thị để phân loại dạng sống của mình. Đó chính là vị trí của chồi so với mặt đất trong thời gian bất lợi của năm, từ đó ông chia ra năm nhóm dạng sống cơ bản như bảng sau: Bảng 4. Phổ dạng sống cơ bản theo Raunkiaer (1934) [53] STT Thuật ngữ dạng sống cơ bản Nội dung Ký hiệu 1 Phanerophytes Cây chồi trên đất Ph 2 Chamaephytes Cây chồi sát đất Cha 3 Hemicryptophytes Cây chồi nửa ẩn He 4 Cryptophytes Cây chồi ẩn Cry 5 Therophytes Cây một năm Th Trong nhóm cây chồi trên mặt đất (Ph) Raunkiaer lại chia làm các dạng tìm thấy ở vùng nhiệt đới ẩm (Ghi theo Thái Văn Trừng, 1978) [41] như sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phổ dạng sống cở bản của nhóm cây chồi trên đất - Phanerophytes [42] TT Nội dung Ký hiệu Cây chồi trên lớn Megaphanerophytes: Là cây gỗ cao từ 25m trở 1 R.Mega lên Cây chồi trên trung bình Mesophanerophytes: Là cây gỗ cao từ 8m 2 R.Meso – 25m Cây chồi trên nhỏ Microphanerophytes: Là cây gỗ dạng bụi và cây 3 R.Mi bụi cao từ 2m – 8m Cây chồi trên lùn Nanophanerophytes: Là cây bụi lùn, cây thảo hoá 4 R.Na gỗ cao từ 25 cm – 2m Cây bì sinh Epiphytes: Gồm các loài bì sinh sống lâu năm trên thân 5 E.pi , cành cây và bám trên đá.

Dây leo Liannes : Cây chồi trên dạng dây leo thân hoá gỗ hoặc thân 6 Li thảo. 7 Cây chồi trên thân thảo hoá gỗ Herbaceous Heb Raunkiaer đã tính toán cho hơn 1.