Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học nông nghiệp tại hai xã tênh phông và quài tở huyện tuần giáo tỉnh điện biên phục vụ phát triển kinh tế xã hội bền vững

Luận văn thạc sĩ đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp tại xã Tênh Phông và Quài Tở, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên cho phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Trương Ngọc Kiểm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Nông Nghiệp Tại Điện Biên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC NÔNG NGHIỆP
• 1.1.1. Khái niệm
• 1.1.2. Đặc điểm, thành phần
• 1.1.3. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC NÔNG NGHIỆP
• 1.1.3.1. Trên thế giới
• 1.1.4. TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.4.2. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Các phương pháp nghiên cứu điều tra thực địa (ngoại nghiệp)
• 2.3.3. Các phương pháp phân tích, tổng hợp và xử lý số liệu
• 2.3.4. Các phương pháp thành lập bản đồ
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. TÍNH ĐA DẠNG CÁC GIỐNG CÂY TRỒNG
• 3.1.1. Đa dạng các giống cây lương thực
• 3.1.2. Đa dạng các giống cây trong vườn nhà
• 3.2. TÍNH ĐA DẠNG GIỐNG VẬT NUÔI
• 3.3. PHÂN BỐ VÀ DIỆN TÍCH CÁC KHU VỰC CANH TÁC
• 3.4. BƯỚC ĐẦU ĐÁNH GIÁ SỰ THAY ĐỔI ĐA DẠNG SINH HỌC NÔNG NGHIỆP Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Sự thay đổi Đa dạng sinh học nông nghiệp
• 3.4.2. Nguyên nhân suy giảm Đa dạng sinh học nông nghiệp
• 3.4.3. Đề xuất giải pháp bảo tồn Đa dạng sinh học nông nghiệp tại khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên

Đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển bền vững. Đa dạng sinh học nông nghiệp không chỉ bao gồm các giống cây trồng và vật nuôi mà còn liên quan đến các hệ sinh thái mà chúng tồn tại. Việc nghiên cứu và đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học nông nghiệp tại hai xã Tênh Phông và Quài Tở, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên sẽ giúp xác định các chỉ số đa dạng sinh học, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Theo nghiên cứu của Trần Anh Tuấn (2018), đa dạng sinh học nông nghiệp tại khu vực này có vai trò quan trọng trong việc duy trì an ninh lương thực và phát triển kinh tế xã hội.

1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học nông nghiệp

Đa dạng sinh học nông nghiệp là một phần của đa dạng sinh học, bao gồm tất cả các thành phần của đa dạng sinh học ở cấp độ gen, loài và hệ sinh thái liên quan đến thực phẩm và nông nghiệp. Điều này bao gồm các giống cây trồng và vật nuôi, cả giống địa phương và giống cải tiến. Việc bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững và an ninh lương thực.

1.2. Vai trò của đa dạng sinh học trong nông nghiệp

Đa dạng sinh học nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các dịch vụ hệ sinh thái, bao gồm cung cấp thực phẩm, bảo vệ đất và nước, cũng như hỗ trợ sự phát triển của các loài sinh vật khác. Sự đa dạng này giúp tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp trước các biến đổi khí hậu và dịch bệnh.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên

Mặc dù đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên có nhiều giá trị, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của nông nghiệp hiện đại, cùng với việc sử dụng hóa chất nông nghiệp, đã dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học. Các hoạt động canh tác không bền vững, như việc phá rừng và mở rộng diện tích canh tác, cũng góp phần làm giảm tính đa dạng của các giống cây trồng và vật nuôi. Theo nghiên cứu, việc thiếu thông tin và nhận thức về tầm quan trọng của đa dạng sinh học nông nghiệp cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Nguyên nhân suy giảm đa dạng sinh học nông nghiệp

Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học nông nghiệp bao gồm việc sử dụng hóa chất nông nghiệp, sự thay đổi khí hậu, và các phương pháp canh tác không bền vững. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến các giống cây trồng mà còn tác động đến các loài động vật và hệ sinh thái xung quanh.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện môi trường, ảnh hưởng đến sự phát triển của các giống cây trồng và vật nuôi. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp, từ đó ảnh hưởng đến đa dạng sinh học nông nghiệp.

III. Phương pháp đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên

Để đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu, và sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học. Việc kết hợp giữa các phương pháp định tính và định lượng sẽ giúp có cái nhìn tổng quan và chính xác hơn về tình trạng đa dạng sinh học tại khu vực này.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là bước đầu tiên trong quá trình đánh giá đa dạng sinh học. Các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành thu thập dữ liệu về các giống cây trồng, vật nuôi, và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng. Việc này giúp xác định được các chỉ số đa dạng sinh học cụ thể cho khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân tích và xử lý số liệu

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và xử lý số liệu là rất quan trọng. Các phương pháp thống kê sẽ được áp dụng để đánh giá mức độ đa dạng sinh học, từ đó đưa ra các kết luận và khuyến nghị cho việc bảo tồn và phát triển bền vững.

IV. Ứng dụng thực tiễn của đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên

Đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp không chỉ mang lại lợi ích cho việc bảo tồn mà còn có ứng dụng thực tiễn trong phát triển kinh tế xã hội. Việc bảo tồn các giống cây trồng và vật nuôi bản địa giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Đồng thời, việc phát triển các mô hình nông nghiệp bền vững sẽ góp phần cải thiện đời sống của người dân địa phương.

4.1. Lợi ích kinh tế từ đa dạng sinh học nông nghiệp

Đa dạng sinh học nông nghiệp mang lại nhiều lợi ích kinh tế, bao gồm tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Các giống cây trồng và vật nuôi bản địa thường có khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường, từ đó giúp giảm thiểu rủi ro trong sản xuất nông nghiệp.

4.2. Mô hình nông nghiệp bền vững tại Điện Biên

Việc áp dụng các mô hình nông nghiệp bền vững, như canh tác hữu cơ và nông lâm kết hợp, sẽ giúp bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng đất. Những mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và hệ sinh thái.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên

Đánh giá đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên là một bước quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững. Các kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin cần thiết để xây dựng các chính sách và chiến lược bảo tồn hiệu quả. Tương lai của đa dạng sinh học nông nghiệp tại Điện Biên phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan, từ chính quyền địa phương đến cộng đồng dân cư.

5.1. Đề xuất chính sách bảo tồn đa dạng sinh học

Cần xây dựng các chính sách bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp, bao gồm việc khuyến khích nông dân duy trì các giống cây trồng và vật nuôi bản địa. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cũng cần được triển khai để người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của đa dạng sinh học.

5.2. Tương lai của nông nghiệp bền vững tại Điện Biên

Tương lai của nông nghiệp bền vững tại Điện Biên sẽ phụ thuộc vào việc áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại và bảo tồn đa dạng sinh học. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ tạo ra một nền nông nghiệp phát triển bền vững, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đa dạng sinh học nông nghiệp (ĐDSHNN) là yếu tố cốt lõi trong phát triển bền vững nông nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh lương thực, tăng năng suất lao động và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Tại Việt Nam, đặc biệt ở vùng Tây Bắc, ĐDSHNN có sự phong phú về nguồn gen cây trồng và vật nuôi bản địa, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Tuy nhiên, sự suy giảm ĐDSHNN do biến đổi khí hậu, chuyển đổi quy hoạch đất đai và áp lực kinh tế đang đặt ra thách thức lớn.

Nghiên cứu được thực hiện tại hai xã Tênh Phông và Quài Tở, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên, khu vực có địa hình đồi núi hiểm trở, khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình 1.805 mm/năm và độ che phủ rừng đạt 44%. Khu vực này có nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông lâm nghiệp với tổng diện tích đất nông nghiệp khoảng 11.000 ha, dân số chủ yếu là người Mông và Thái với tỷ lệ hộ nghèo lần lượt 74,23% và 55,72%.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học nông nghiệp, bao gồm các giống cây trồng và vật nuôi tại hai xã, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Nghiên cứu được tiến hành trong giai đoạn 2016-2017 với 5 đợt khảo sát thực địa, thu thập dữ liệu đa dạng về thành phần loài, diện tích canh tác, tập quán canh tác và mức độ phổ biến các giống cây, vật nuôi. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ quản lý tài nguyên và phát triển kinh tế xã hội bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đa dạng sinh học và đa dạng sinh học nông nghiệp, trong đó:

• Đa dạng sinh học (ĐDSH) được định nghĩa theo Công ước ĐDSH 1992 và Luật ĐDSH Việt Nam 2008 là sự phong phú về gen, loài và hệ sinh thái trong tự nhiên.
• Đa dạng sinh học nông nghiệp (ĐDSHNN) là bộ phận của ĐDSH, bao gồm đa dạng gen, loài và hệ sinh thái liên quan đến cây trồng, vật nuôi và các hệ sinh thái nông nghiệp.
• Các khái niệm chính gồm: đa dạng di truyền, đa dạng loài, đa dạng hệ sinh thái, chỉ số Shannon-Wiener đánh giá đa dạng loài, chỉ số OCF (Overall Cultivar Frequency) và RCF (Relative Cultivar Frequency) đánh giá mức độ phổ biến của các giống cây trồng.

Khung lý thuyết cũng bao gồm mô hình tương tác giữa nguồn gen, môi trường và phương thức quản lý canh tác của người nông dân, ảnh hưởng đến sự phát triển và bảo tồn ĐDSHNN.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp dữ liệu sơ cấp thu thập qua 5 đợt khảo sát thực địa (từ tháng 3/2016 đến tháng 4/2017) tại hai xã Tênh Phông và Quài Tở với dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo, tài liệu khoa học trong và ngoài nước.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn 120 hộ dân đại diện cho các nhóm dân tộc và cộng đồng tại hai xã, trong đó 60 người có kinh nghiệm lâu năm được phỏng vấn sâu.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Sử dụng phương pháp điều tra thực địa, phỏng vấn có sự tham gia của cộng đồng (PRA), ứng dụng công nghệ pGIS với GPS để thu thập dữ liệu phân bố cây trồng, vật nuôi.
• Phân tích dữ liệu: Xác định tên khoa học và địa phương của các loài, lập bảng danh lục, tính toán các chỉ số đa dạng sinh học (Shannon-Wiener, OCF, RCF) bằng phần mềm SPSS và GIS để xây dựng bản đồ phân bố.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu kéo dài 22 tháng, gồm thu thập dữ liệu thực địa, xử lý số liệu, phân tích và báo cáo kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng cây trồng phong phú: Khu vực nghiên cứu có 154 giống cây thuộc 117 loài, 90 chi và 44 họ thực vật bậc cao. Xã Quài Tở có 93 loài, xã Tênh Phông có 57 loài. Các nhóm cây chính gồm cây lương thực (lúa, ngô, sắn), cây ăn quả (đào, táo mèo, mận, xoài), cây gia vị và rau màu.
2. Đa dạng giống cây lương thực: Người Thái ở Quài Tở canh tác 2 giống lúa tẻ, 1 giống lúa nếp, 4 giống ngô tẻ và 6 giống sắn; người Mông ở Tênh Phông canh tác 5 giống lúa tẻ, 4 giống lúa nếp, 6 giống ngô tẻ, 3 giống ngô nếp, 4 giống sắn và 2 giống ý dĩ.
3. Mức độ phổ biến các giống cây lương thực: Chỉ số OCF tổng cho thấy các giống ngô tẻ lai 10 và ngô tẻ vàng có mức độ phổ biến cao nhất tại Quài Tở (OCF > 25%), trong khi tại Tênh Phông, các giống lúa nếp lai và ngô tẻ lai cũng phổ biến với OCF trên 20%.
4. Đa dạng vật nuôi: Tổng đàn gia súc tại Tênh Phông gồm 1.865 con (242 trâu, 295 bò, 811 lợn, 517 dê), đàn gia cầm khoảng 3.000 con; tại Quài Tở tổng đàn gia súc là 15.752 con (12.796 lợn, 1.557 trâu, 800 bò, 599 dê), đàn gia cầm khoảng 30.000 con.
5. Sự khác biệt tập quán canh tác: Người Mông ở Tênh Phông chủ yếu canh tác trên nương với các giống cây bản địa thích nghi khí hậu mát mẻ, trong khi người Thái ở Quài Tở canh tác ruộng nước và vườn nhà với các giống cây nhiệt đới.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng về giống cây trồng và vật nuôi tại hai xã phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa điều kiện tự nhiên, văn hóa và tập quán canh tác của các dân tộc. Đa dạng sinh học nông nghiệp cao góp phần tăng khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu và duy trì an ninh lương thực địa phương. Kết quả tương đồng với các nghiên cứu về ĐDSHNN tại vùng Tây Bắc và các khu vực miền núi khác của Việt Nam.

Tuy nhiên, mức độ phổ biến của một số giống cây và vật nuôi bản địa đang giảm do áp lực kinh tế, chuyển đổi đất đai và xu hướng sử dụng giống lai năng suất cao hơn. Việc bảo tồn nguồn gen bản địa cần được ưu tiên để duy trì tính đa dạng di truyền và khả năng chống chịu môi trường. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố số lượng giống cây trồng theo xã và bảng so sánh chỉ số OCF, RCF giữa các giống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo tồn nguồn gen bản địa: Xây dựng các khu bảo tồn giống cây trồng, vật nuôi bản địa tại địa phương, phối hợp với các tổ chức nghiên cứu để lưu giữ và phát triển nguồn gen quý hiếm. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương, viện nghiên cứu; thời gian: 3-5 năm.
2. Phát triển mô hình canh tác bền vững: Khuyến khích áp dụng các kỹ thuật canh tác sinh thái, xen canh, luân canh nhằm duy trì đa dạng sinh học và cải thiện năng suất. Chủ thể: nông dân, trung tâm khuyến nông; thời gian: 2-3 năm.
3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các lớp tập huấn, truyền thông về vai trò của ĐDSHNN và kỹ thuật bảo tồn nguồn gen cho người dân địa phương. Chủ thể: UBND xã, trung tâm dạy nghề; thời gian: hàng năm.
4. Hỗ trợ phát triển kinh tế từ sản phẩm bản địa: Xây dựng chuỗi giá trị, phát triển thương hiệu sản phẩm nông nghiệp bản địa để nâng cao thu nhập và khuyến khích bảo tồn đa dạng sinh học. Chủ thể: doanh nghiệp, hợp tác xã; thời gian: 3-5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý nông nghiệp địa phương: Sử dụng kết quả để xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển nguồn gen bản địa phù hợp với điều kiện vùng miền.
2. Các nhà nghiên cứu sinh thái và nông nghiệp: Tham khảo phương pháp điều tra và dữ liệu đa dạng sinh học nông nghiệp tại vùng núi Tây Bắc.
3. Tổ chức phi chính phủ và các dự án phát triển bền vững: Áp dụng các giải pháp bảo tồn và phát triển kinh tế dựa trên đa dạng sinh học nông nghiệp.
4. Nông dân và cộng đồng dân tộc thiểu số: Nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học và áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững để cải thiện đời sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Đa dạng sinh học nông nghiệp là gì?
   ĐDSHNN là sự phong phú về gen, loài và hệ sinh thái liên quan đến cây trồng, vật nuôi và các hệ sinh thái nông nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong an ninh lương thực và phát triển bền vững.

2. Tại sao cần bảo tồn giống cây trồng, vật nuôi bản địa?
   Giống bản địa có khả năng thích nghi tốt với điều kiện địa phương, giữ đa dạng di truyền và giúp tăng khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

3. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá đa dạng sinh học trong nghiên cứu?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa, phỏng vấn cộng đồng, ứng dụng pGIS với GPS, và tính toán các chỉ số Shannon-Wiener, OCF, RCF để đánh giá đa dạng và mức độ phổ biến các giống.

4. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến sự suy giảm đa dạng sinh học nông nghiệp?
   Biến đổi khí hậu, chuyển đổi quy hoạch đất đai, áp lực kinh tế, sử dụng giống lai đồng nhất và ô nhiễm môi trường là những nguyên nhân chính làm giảm đa dạng sinh học nông nghiệp.

5. Làm thế nào để phát triển kinh tế gắn với bảo tồn đa dạng sinh học?
   Phát triển chuỗi giá trị sản phẩm bản địa, áp dụng mô hình canh tác bền vững, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng chính sách hỗ trợ là các giải pháp hiệu quả.

Kết luận

• Khu vực nghiên cứu có đa dạng sinh học nông nghiệp phong phú với 154 giống cây trồng và đàn vật nuôi lớn, phản ánh sự thích nghi và tập quán canh tác đặc thù của người Mông và Thái.
• Các chỉ số đa dạng sinh học và mức độ phổ biến giống cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai xã, phù hợp với điều kiện tự nhiên và văn hóa địa phương.
• Sự suy giảm đa dạng sinh học nông nghiệp đang diễn ra do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, đòi hỏi các giải pháp bảo tồn kịp thời.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng chính sách và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội bền vững tại huyện Tuần Giáo.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn nguồn gen, phát triển mô hình canh tác bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng là bước đi cần thiết trong giai đoạn tiếp theo.

Hành động tiếp theo: Triển khai các chương trình bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học nông nghiệp tại địa phương, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các vùng lân cận để có cái nhìn toàn diện hơn.
Kêu gọi: Các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng địa phương cùng phối hợp thực hiện các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học nông nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TỔNG QUAN VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC NÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm ❖ Đa dạng sinh học Đa dạng sinh học (ĐDSH) là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trên phạm vi toàn cầu. Thuật ngữ ĐDSH xuất hiện lần đầu tiên trong ba bài viết của Myers (1979), Lovejoy (1980), Norse và McManus (1980) [44, 46, 47].

Sau đó, công trình của Wilson (1985) đã nhấn mạnh sự cần thiết trong các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn tính đa dạng và phong phú của sự sống trên Trái đất [52]. Theo Công ước ĐDSH năm 1992 “ĐDSH là sự phong phú của mọi cơ thể sống có từ tất cả các nguồn trong các HST trên cạn, ở biển, các HST dưới nước khác và mọi tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên [14]. Theo Luật ĐDSH của Việt Nam năm 2008, “ĐDSH là sự phong phú về gen, loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên” [19]. ĐDSH bao gồm: - Đa dạng di truyền được hiểu là tần số và sự đa dạng của các gen, bộ gen trong mỗi quần thể, giữa các quần thể với nhau; - Đa dạng loài là tần số và sự phong phú về trạng thái của các loài khác nhau; - Đa dạng HST là sự phong phú về trạng thái và tần số của các HST khác nhau [1].

Từ ba góc độ này, người ta có thể tiếp cận ĐDSH ở cả ba mức độ: mức độ phân tử (gen), mức độ cơ thể và mức độ HST [1]. ❖ Đa dạng sinh học nông nghiệp ĐDSH nông nghiệp là một bộ phận của ĐDSH, bao gồm tất cả các thành phần của ĐDSH ở cấp độ gen, cấp độ loài, cấp hệ sinh thái liên quan đến thực phẩm và nông nghiệp, các hệ sinh thái nông nghiệp, bao gồm các giống cây trồng và vật nuôi. 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Đây là các giống địa phương hoặc giống cải tiến. Giống địa phương là giống được người dân chọn lọc và phát triển qua một thời gian dài, chúng biểu hiện mức độ đa dạng di truyền cao.

Giống cải tiến là kết quả chọn tạo giống hiện đại, có năng suất cao nhưng khá đồng nhất về di truyền [15]. Để duy trì ĐDSH nông nghiệp cần bảo tồn nguồn gen động thực vật, vì đây là nguồn nguyên liệu phát triển giống cây trồng, vật nuôi. Sự đa dạng về nguồn gen mang lại nhiều lợi ích như phát triển nông nghiệp bền vững, đảm bảo an ninh lương thực, tăng khả năng chống chịu và thích nghi với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với sự phát triển của nông nghiệp hiện đại thì ĐDSH nông nghiệp ngày càng giảm sút và thiếu quan tâm đầy đủ.

Vì vậy làm thế nào để nâng cao tính ĐDSH nông nghiệp, phát triển nông nghiệp một cách bền vững đang là bài toán cần tìm lời giải thích đáng. Đặc điểm, thành phần ĐDSH nông nghiệp là sản phẩm của mối tương tác chặt chẽ giữa nguồn gen, môi trường, hệ thống quản lý và canh tác của người nông dân. Do vậy, ĐDSH nông nghiệp phát triển như là kết quả của cả quá trình chọn lọc tự nhiên và sự tác động của con người [15]. Thành phần của HST nông nghiệp rất đa dạng (hình 1.

Về hệ động vật, HST nông nghiệp thường bao gồm động vật cỡ trung bình và nhỏ, các loài bắt mồi và kí sinh, các loài côn trùng, các loài ăn cỏ, giun đất. Trong đó, các loài côn trùng giúp thụ phấn, thiên địch; giun đất là những thành phần chính hỗ trợ ĐDSH, đóng vai trò như các dịch vụ sinh thái quan trọng: cầu nối của các quá trình tổ hợp gen, kiểm soát HST theo các quy luật tự nhiên, tuần hoàn dinh dưỡng và phân huỷ. Hệ thực vật thường bao gồm giống được trồng trọt, các loài cỏ trong khu vực canh tác. Bên cạnh đó, HST nông nghiệp còn chịu sự tác động mạnh mẽ từ con người như xen canh, luân canh, nông - lâm kết hợp, bón phân, chắn gió.

Tất cả những yếu tố này góp phần hình thành nên một HST nông nghiệp bền vững. Nếu sự suy giảm về hệ động thực vật trong HST nông nghiệp xảy ra, tính bền vững của HST nông nghiệp sẽ bị lung lay [21]. 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Các Loài Cỏ dại ĐVĐ loài bắt Loài Giun ĐVĐ hoang trung thụ mồi và ăn cỏ đất cỡ nhỏ dã bình phấn ký sinh ĐA DẠNG SINH HỌC HỆ SINH THÁI NÔNG NGHIỆP Sự cạnh Sự phân Chức năng Kiểm soát tranh với Cấu trúc của Chu trình giải, sự bắt tổ hợp gen quần thể, các loài xâm đất; chu sinh dưỡng mồi và chu qua thụ biện pháp lấn, các loài trình dinh và diệt trừ trình dinh phấn sinh học thiên địch dưỡng sâu bệnh dưỡng và cỏ dại Tăng cường xen canh, nông, lâm kết hợp, luân canh, cây che bóng, ủ phân, phân xanh, bón phân hữu cơ, chắn gió. 1 - Thành phần, chức năng và các chiến lược tăng cường ĐDSH trong HST nông nghiệp (Nguồn: Võ Thanh Sơn (2015) [21]) Các cảnh quan ĐDSH nông nghiệp chính bao gồm: HST đất ngập nước; các HST đồng cao; HST cây thân gỗ và khoảnh rừng; HST vườn nhà [1].

❖ Hệ sinh thái đất ngập nước HST đất ngập nước bao gồm các sinh cảnh: mương nội đồng, kênh tưới tiêu, sông, ruộng lúa, đất ngập nước, ao hồ. Đây là tập hợp các sinh cảnh có giá trị vô cùng quan trọng cho ĐDSH nông nghiệp, đặc biệt là trong mùa khô [1]. Trong đó: • Mương nội đồng là nơi cư trú của các loài thực vật, loài thụ phấn, loài săn mồi, loài ký sinh… có tác dụng làm cầu nối liên kết đồng ruộng với những thủy vực lớn hơn và là hệ thống tưới tiêu quan trọng cho ruộng đồng. Mương nội đồng thường nhỏ và đứt quãng, tuỳ theo mùa mà có mức nước khác nhau.

Hai bên và đáy mương thường được dọn sạch cỏ. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] • Kênh là những con đường dẫn nước, có nơi là đường dẫn nước chảy qua cũng có nơi chứa nước quanh năm và thường được xây dựng để phục vụ cho mục đích tưới tiêu. Kênh thường rộng, có mực nước sâu, có dòng chảy mạnh hơn so với mương nội đồng và thường có mức ĐDSH ở trong và xung quanh dòng kênh. • Sông là những hệ thống đường dẫn nước tự nhiên, là nguồn cung cấp nước cho hầu hết các kênh và mương.

Nước sông thường sâu hơn, có dòng chảy mạnh hơn, mực nước dao động tuỳ thuộc vào mùa mưa và mùa khô. Hai bờ sông thường có nhiều cây và có nhiều loài sinh vật sinh sống, đa dạng các loài động thực vật thuỷ sinh dưới nước. • Các cánh đồng lúa là một HST đất ngập nước quan trọng, có thể được coi là một đại diện đặc trưng cho HST nông nghiệp tại Việt Nam và một số nước xuất khẩu gạo lớn trên thế giới. Ruộng lúa hỗ trợ ĐDSH ở mức rất cao và có mức độ ảnh hưởng rộng lớn bởi chúng kết nối trực tiếp hay gián tiếp với hệ thống nguồn nước.

• Các ao, hồ nhân tạo hay tự nhiên, có thể tìm thấy ở các vùng nông thôn, miền núi gần các khu dân cư, các lều canh đồng hay ở ven ruộng. Phần lớn ao hồ do con người đào để dự trữ nước cho tưới tiêu, nước uống cho các loài gia súc như trâu và nuôi trồng thuỷ sản. • Các sinh cảnh đất ngập nước còn lại là những vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước, bất kể tự nhiên hay nhân tạo, thường xuyên hay tạm thời, có nước chảy hay nước tù, là nước ngọt, nước lợ hay nước mặn, kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6 m khi triều thấp [2]. Tất cả các sinh cảnh trên đều có mức độ ĐDSH cao, mang nhiều chức năng và giá trị quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp.

Tuy nhiên, việc thu hẹp và biến đổi dần các vùng đất ngập nước thành các vùng sinh kế nông nghiệp của người dân, cũng như việc sử dụng các loại hóa chất nông nghiệp làm tích tụ các hoá chất độc hại và giảm thiểu các chất dinh dưỡng trong môi trường tự nhiên dẫn đến những tổn thất đáng kể về ĐDSH. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ❖ Hệ sinh thái đồng cao HST nông nghiệp đồng cao là HST bao gồm những cánh đồng được trồng trọt nhiều mùa vụ, những cánh đồng ít canh tác có năng suất thấp và những cánh đồng bỏ hoang [1]. Mỗi cánh đồng đều đóng góp nhất định vào ĐDSH. Trong đó phải kể đến các cánh đồng hoang, đây là môi trường có đóng góp quan trọng trong việc bảo tồn ĐDSH, ít bị tác động và ảnh hưởng bởi các yếu tố từ các mô hình canh tác và sản xuất nông nghiệp.

Các cánh đồng trồng trọt, tuy tạo ra các sản phẩm nông nghiệp nhưng chất lượng của môi trường sống và mức độ ĐDSH tại đây bị giảm đi đáng kể do nông dân sử dụng thuốc trừ sâu, các chất hoá học, kích thích tăng trưởng trong quá trình canh tác và sản xuất. Ngoài ra, bờ ruộng là nguồn quan trọng để tái tạo và phục hồi tính ĐDSH sau mỗi mùa thu hoạch trước khi bắt đầu vụ mùa mới; là môi trường sống của nhiều loài thực vật và nhiều loài côn trùng. Việc người nông dân tăng diện tích đồng ruộng mà phá bỏ các bờ ruộng là một nguy cơ đối với ĐDSH trong nông nghiệp. Việc giảm diện tích đất dành cho các khu ĐDSH cao và tăng khoảng cách giữa các khu vực này với trung tâm của các cánh đồng sẽ dẫn đến những tác động xấu đối với quá trình tái sinh các loài sinh vật tự nhiên quan trọng.

❖ Hệ sinh thái cây thân gỗ và khoảnh rừng HST cây gỗ và khoảnh rừng là HST có giá trị rất quan trọng đối với ĐDSH nông nghiệp, bao gồm các cây gỗ các cánh đồng, ven ruộng hay trong các trang trại, mảnh rừng, vườn cây lâu năm. Mỗi sinh cảnh có sự khác nhau về khí hậu, tính chất đất, địa hình, cường độ trồng trọt; đây là môi trường sống phù hợp của nhiều loài cây và côn trùng trong thời gian dài. Tại các trang trại và vườn cây gỗ, người nông dân rất ít quan tâm đến công tác bảo tồn ĐDSH bởi họ quy hoạch sinh cảnh theo hướng làm sạch cỏ. Còn đối với các mảnh rừng cây hoang dã, việc phá rừng mở rộng trang trại, đô thị hoá và lấy gỗ, v.

cũng như chặt phá các cây gỗ trên hệ thống ven đường để mở rộng khu vực ruộng 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đồng làm cho các HST nông nghiệp trở nên bị chia cắt và khó đóng vai trò như những hành lang kết nối các sinh cảnh. ❖ Hệ sinh thái vườn nhà Các vườn nhà là sinh cảnh hỗ trợ ĐDSH rất lớn.