Chương 1: Tổng quan chính sách pháp luật về thu hồi đất, giải phóng mặt bằng Chương 2: Thực trạng công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng của dự án xây dựng khu đô thị mới Thịnh Liệt, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội Chương 3: Đề xuất một số giải pháp cho công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng của dự án xây dựng khu đô thị mới Thịnh Liệt 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 Tổng quan chính sách pháp luật về thu hồi đất, giải phóng mặt bằng 1.1 Nhu cầu thu hồi đất, giải phóng mặt bằng trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa. Công nghiệp hóa - hiện đại hóa và đô thị hoá là con đường phát triển của mọi quốc gia trên thế giới. Trong thời đại khoa học - công nghệ phát triển nhanh thì đó chính là con đường giúp cho các nước chậm phát triển rút ngắn thời gian so với các nước đi trước. Trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa, tiến trình phát triển xã hội đã có sự thay đổi cơ bản đó là: phát triển đô thị kèm theo sự thu hẹp xã hội nông thôn, làm thay đổi căn bản xã hội nông thôn theo hướng công nghiệp.
Nước ta là một nước có nền kinh tế đang trên đà phát triển. Tuy nhiên với dân số hơn 80 triệu người và những năm gần đây tốc độ đô thị hóa ở nước ta diễn ra mạnh mẽ, xu hướng đổ xô về các thành phố lớn đã làm nảy sinh nhiều vấn đề nhu cầu của người dân như: nhà ở, việc làm, trường học, bệnh viện, khu vui chơi giải trí, … Điều đó đang gây sức ép về việc phân bổ quỹ đất phù hợp để có thể phục vụ quá trình sản xuất cũng như phục vụ cuộc sống sinh hoạt của người dân. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX quyết định chiến lược cơ bản về phát triển kinh tế - xã hội 10 năm đầu của thế kỉ 21 là "Chiến lược đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp cùng với chiến lược củng cố, phát triển hội nhập kinh tế quốc tế" [ 21]. Bên cạnh đó, nước ta đang trong tiến trình đổi mới, hội nhập với nền kinh tế trong khu vực và trên thế giới trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay thì nhu cầu sử 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng đất đai cho các mục đích mở mang phát triển đô thị, xây dựng các khu công nghiệp, khu du lịch dịch vụ, các công trình cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các công trình khác phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như đảm bảo quốc phòng, an ninh và nâng cao đời sống nhân dân ngày càng tăng.
Vì vậy việc sử dụng quỹ đất đai hợp lý phục vụ cho nền kinh tế luôn là nhiệm vụ hàng đầu và công tác quản lý, sử dụng vốn đất quốc gia cũng cần được nâng cao trước xu thế vận động của nền kinh tế. Xuất phát từ những lý do trên mà việc thu hồi đất để phục vụ quá trình công nghiệp, hóa hiện đại hóa là vấn đề tất yếu và không thể tránh khỏi. Để thực hiện tốt công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng (GPMB) phục vụ cho các dự án xây dựng, Nhà nước ta phải có môi trường pháp lý vững chắc, xử lý khéo léo trong mọi tình huống, đặc biệt phải có các chính sách hợp lý đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong việc bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất của họ.2 Nội dung các chính sách, quy định pháp lý chủ yếu về bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất theo pháp luật hiện hành.1 Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.1 Thu hồi đất - quyền định đoạt về đất của Nhà nước Luật Đất đai 2003 khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Chủ sở hữu về đất đai có các quyền chiếm hữu, định đoạt và sử dụng đất đai.
Một trong các quyền định đoạt của Nhà nước đối với đất đai theo điểm c, Khoản 2 Điều 5 Luật Đất đai là giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất [13]. Với tư cách là đại diện chủ sở hữu, Nhà nước thực hiện quyền năng định đoạt đất đai trong trường hợp thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế; thu hồi đất đối với những 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai, không sử dụng đất, sử dụng đất không hiệu quả; thu hồi đất khi người sử dụng đất không còn nhu cầu sử dụng. Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của pháp luật [13].Thu hồi đất có bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Điều 39, 41 Luật Đất đai năm 2003 quy định: Nhà nước chỉ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người đang sử dụng đất bị thu hồi khi Nhà nước thu hồi dùng vào các mục đích sau: - Quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng - Phát triển kinh tế Nhà nước thực hiện bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư đối với người đang sử dụng đất có đủ điều kiện quy định tại các khoản 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 10 và 11 Điều 8 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (Sau đây gọi là Nghị định số 197/2004/NĐ – CP) và các Điều 44, 45, 46 Nghị định số 84/2007/NĐ – CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai (Sau đây gọi là Nghị định số 84/2007/NĐ – CP). Căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cấp có thẩm quyền xét duyệt, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái định cư để đảm bảo phục vụ tái định cư cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Các văn bản pháp luật chủ yếu của nhà nước về bồi thường thiệt hại cho người có đất bị thu hồi. * Từ năm 1993 đến khi có Luật Đất đai 2003 Từ đầu những năm 90 công cuộc đổi mới trên toàn đất nước đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, ngày càng nhiều dự án đầu tư phát triển đòi hỏi phải sử dụng đất với quy mô lớn và tất yếu kèm theo là GPMB, tái định cư cho người có đất bị thu hồi. Trước tình hình đó Nhà nước đã ban hành các văn bản pháp lý cho việc đền bù thiệt hại cho người có đất bị thu hồi. Trong đó: - Nghị định số 90/CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ về đền bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thay thế tất cả các văn bản, chính sách trước đó của nhà nước về đền bù, GPMB.
So với các văn bản trước, Nghị định 90/CP quy định mức đền bù và tính toàn diện cao hơn, qui định rõ hơn đối tượng được hưởng chính sách đền bù thiệt hại, phân biệt rõ hộ gia đình, đơn vị sử dụng đất bất hợp pháp hay hợp pháp để có chế độ đền bù hoặc không đền bù, mức độ đền bù tùy theo tính hợp pháp về quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản của người bị thu hồi đất. Tuy nhiên trong quá trình triển khai, thực tế cho thấy, sau khi nhà nước thu hồi đất và thực hiện GPMB người bị ảnh hưởng gặp nhiều khó khăn. Theo Nghị định này giá đất do nhà nước qui định để đền bù thiệt hại khác xa so với giá thực tế. Do vậy cần thiết phải có một văn bản pháp luật mới thay thế nghị định 90/CP.
- Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 về đền bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất thay thế cho Nghị định 90/CP. So với Nghị định 90/CP, Nghị định này có rất nhiều điểm tiến bộ trong chính sách đền bù, GPMB, tái định cư của nhà nước đối với người bị thu hồi đất, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặc biệt là người có đất bị thu hồi có quyền lựa chọn một trong 3 phương án đền bù bằng đất, bằng tiền hoặc bằng nhà. Theo Nghị định này giá đền bù thiệt hại về đất được tính như sau: + Giá đất để tính đền bù thiệt hại do chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương qui định cho từng dự án theo đề nghị của Sở Tài chính-Vật giá, có sự tham gia của các ngành có liên quan. + Giá để tính đền bù thiệt hại xác định trên cơ sở giá đất địa phương ban hành theo qui định của Chính phủ nhân với hệ số K để đảm bảo giá đất tính đền bù phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở địa phương.
Nghị định số 22/1998/NĐ-CP có thêm chính sách hỗ trợ cũng như một số điều khoản mới về lập khu tái định cư cho các hộ phải di chuyển. Đồng thời đã đưa ra các nội dung về công tác tổ chức thực hiện, quy định trách nhiệm của UBND các cấp và hội đồng đền bù giải phóng mặt bằng cấp huyện trong việc chỉ đạo lập phương án đền bù, xác định mức đền bù hoặc trợ cấp cho từng tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và tổ chức thực hiện đền bù theo phương án được phê duyệt, tạo sự chủ động cho các địa phương trong việc lựa chọn phương án đền bù phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, quĩ đất của địa phương.