ĐẶT VẤN ĐỀ Tài nguyên đất vô cùng quý giá. Bất kỳ nƣớc nào, đất đều là tƣ liệu sản xuất nông – lâm – ngƣ nghiệp chủ yếu, cơ sở lãnh thổ để phân bố các ngành kinh tế quốc dân. Có thể nói đất đai có giá trị trên tất cả các lĩnh vực của đời sống. Vì vậy sử dụng tài nguyên đất có hiệu quả là một xu thế tất yếu đối với tất cả nƣớc trên thế giới hiện nay.
Nhà nƣớc thực hiện giao quyền sử dụng đất cho các tổ chức, các đơn vị và hộ gia đình, cá nhân sử dụng để sản xuất kinh doanh dịch vụ, sử dụng để ở, sinh hoạt và giao đất cho các cơ quan, tổ chức để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế theo chiến lƣợc, kế hoạch và mục tiêu quản lý phát triển đất nƣớc; nên hầu hết diện tích đất của quốc gia đã đƣợc đƣa vào sử dụng để phục vụ cho sự nghiệp sự phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ quốc phòng an ninh tổ quốc. Trong quá trình xây dựng quốc phòng, an ninh bảo vệ tổ quốc, củng cố phát triển nền kinh tế - xã hội của đất nƣớc và thực hiện chức năng quản lý đất đai, Nhà nƣớc thực hiện điều chỉnh lại việc sử dụng đất của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân theo quy hoạch sử dụng đất, theo nhu cầu sử dụng đất để phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc thông qua phƣơng thức thu hồi đất và đƣợc thể chế vào Luật Đất đai và các văn bản hƣớng dẫn dƣới luật. Trong những năm qua, công tác bồi thƣờng GPMB, hỗ trợ và tái định cƣ trên cả nƣớc đã đạt những hiệu quả nhất định, góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội của các vùng, miền, khu vực. Tuy nhiên, do công tác bồi thƣờng GPMB, hỗ trợ và tái định cƣ là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp tác động tới mọi mặt đời sống kinh tế, xã hội tới mỗi ngƣời dân và cộng đồng dân cƣ,.
Giải quyết không tốt, không thỏa đáng quyền của ngƣời bị thu hồi đất sẽ gây ra những mâu thuẫn, khiếu kiện, biểu tình tập thể làm mất ổn định xã hội. Đặc biệt là tình trạng khiếu kiện đối với lĩnh vực đất đai đang có chiều hƣớng gia tăng, trong đó nội dung khiếu nại chủ yếu là chính sách thu hồi 2 đất, giá bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ. Điều đó đã ảnh hƣởng đến tiến độ thi công các công trình xây dựng và các dự án phát triển kinh tế - xã hội của địa phƣơng. Nhiều dự án phải “ treo “ nhiều năm thậm chí hàng chục năm vì không giải phóng đƣợc măt bằng.
Cũng từ các tiêu cực xã hội nảy sinh, chất lƣợng công trình giảm sút, giá đất tăng cao, các khoản tiền bồi thƣờng của ngƣời dân không còn nguyên vẹn. Huyện Tân Uyên - Tỉnh Lai Châu đƣợc thành lập với nghị định số 4/NĐ-CP của Chính Phủ ngày 30/10/2008 trên cơ sở điều chỉnh 90.75 ha diện tích tự nhiên, sau khi tách huyện, nhờ sự quan tâm, đầu tƣ của đảng và nhà nƣớc bộ mặt của huyện đã có nhiều thay đổi nhiều dự án đầu tƣ phát triển kết cấu hạ tầng, đã và đang đƣợc triển khai thực hiện trong đó có dự án xây dựng tuyến đƣờng quốc lộ 32 đi bệnh viện đa khoa huyện Tân Uyên tỉnh Lai Châu để sự đi lại của ngƣời dân cho dễ dàng. Xuất phát từ vấn đề đó, đƣợc sự nhất trí của Trƣờng Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm Khoa Tài Nguyên Môi Trƣờng, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Dự án xây dựng tuyến đường quốc lộ 32 đi bệnh viện đa khoa huyện Tân Uyên và đường nhánh nối đường bệnh viện đi khu Văn hóa thể thao huyện Tân Uyên- tỉnh Lai Châu”. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1.
Mục tiêu tổng quát Đánh giá công tác bồi thƣờng, giải phóng mặt bằng Dự án xây dựng tuyến đƣờng quốc lộ 32 đi bệnh viện đa khoa huyện Tân Uyên và đƣờng nhánh nối đƣờng bệnh viện đi khu Văn hóa thể thao huyện Tân Uyên- tỉnh Lai Châu , từ đó tìm ra những thuận lợi, khó khăn của công tác BT&GPMB của dự án và đề xuất các giải pháp có tính khả thi cho công tác BT&GPMB của địa phƣơng trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể - Tìm ra những thuận lợi, khó khăn của công tác BT&GPMB của dự án. - Đề xuất các giải pháp có tính khả thi cho công tác BT&GPMB của địa phƣơng trong thời gian tới. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu: Bổ sung những kiến thức đã học trên lớp, học hỏi, tiếp nhận những kiến thức, kinh nghiệm thực tế và hiểu rõ hơn về công tác quản lý Nhà nƣớc về đất đai, cụ thể là công tác BT&GPMB, hỗ trợ tái định cƣ.
- Ý nghĩa trong thực tiễn: Từ quá trình nghiên cứu đề tài giúp tìm ra đƣợc những thuận lợi, khó khăn của công tác BT&GPMB để từ đó rút ra những giải pháp khắc phục, góp phần đẩy nhanh tiến độ BT&GPMB. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. KHÁI QUÁT VỀ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG VÀ GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 2. Các khái niệm liên quan đến công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng - Công tác BT&GPMB là việc bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế; - Thu hồi đất là việc Nhà nƣớc ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất đã đƣợc giao cho tổ chức, UBND xã, phƣờng, thị trấn quản lý theo quy định của Luật Đất đai 2003 (Quy định tại Khoản 5 Điều 4 Luật Đất đai 2003 [8] ) ; - Bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho ngƣời bị thu hồi đất (Quy định tại Khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai 2003 [8] ); - Hỗ trợ khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc giúp đỡ ngƣời bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí di dời đến địa điểm mới (Quy định tại Khoản 7 Điều 4 Luật Đất đai 2003 [8] ); * Bồi thường Bồi thƣờng là đền bù những tổn hại đã gây ra.
Đền bù là trả lại tƣơng xứng với giá trị hoặc công lao [5]. Nhƣ vậy, bồi thƣờng là trả lại tƣơng xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác mang lại. Bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho ngƣời bị thu hồi đất. Trong đó, giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định.
* Giải phóng mặt bằng Giải phóng mặt bằng là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến di dời nhà cửa, cây cối và các công trình xây dựng trên phần đất nhất định đƣợc quy định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới trên đó. 5 Công tác bồi thƣờng giải phóng mặt bằng từ khi thành lập Hội đồng giải phóng mặt bằng cho tới khi bàn giao mặt bằng cho chủ đầu tƣ. * Hỗ trợ Hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào. Hỗ trợ khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc giúp đỡ ngƣời bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới [5].
* Tái định cư Tái định cƣ là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trƣớc đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cƣ bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nƣớc thu hồi hoặc trƣng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển. Tái định cƣ (TĐC) đƣợc hiểu là một quá trình từ bồi thƣờng thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất tinh thần tại đó. Nhƣ vậy, TĐC là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế- xã hội đối với một bộ phận dân cƣ đã gánh chịu vì sự phát triển chung.
Tái định cƣ là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách bồi thƣờng giải phóng mặt bằng. Hiện nay ở nƣớc ta, khi Nhà nƣớc thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì ngƣời sử dụng dấtđƣợc bố trí TĐC bằng một trong các hình thức sau: Bồi thƣờng nhà ở; Bồi thƣờng bằng giao đất ở mới; Bồi thƣờng bằng tiền để ngƣời dân tự lo chỗ ở. Bồi thƣờng giải phóng mặt bằng là giải pháp quan trọng mang tính đột phá nhằm chủ động quỹ đất, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút các nguồn lực cho đầu tƣ phát triển và triển khai thực hiện các dự án đầu tƣ xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội. Quá trình thực hiện bồi thƣờng GPMB phải đảm bảo hài hòa giữa các lợi ích: lợi ích của Nhà nƣớc, lợi ích của doanh nghiệp, của cộng đồng dân cƣ và đặc biệt là lợi ích của ngƣời dân.
Đặc điểm của quá trình BT&GPMB Nhƣ chúng ta đã biết, để thực hiện đƣợc dự án theo đúng tiến độ thì trƣớc hết các chủ đầu tƣ cần phải giải phóng đƣợc mặt bằng. Công việc này mang tính chất phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của. Ngày nay, công việc này ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm. Bên cạnh đó công tác BT&GPMB liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội.
Ở các địa phƣơng khác nhau thì công tác BT&GPMB cũng có nhiều đặc điểm khác nhau. Chính vì vậy, công tác BT&GPMB mang tính đa dạng và phức tạp: - Tính đa dạng: Mỗi dự án đƣợc tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định.