MỞ ĐẦU I. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Nằm trong quẩn thể đảo ven bờ biển Tây Nam, huyện đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang chiếm vị trí chiến lƣợc về an ninh quốc phòng và phát triển kinh tế, là nơi giao lƣu thƣơng mại, dịch vụ mang ý nghĩa khu vực và quốc tế. Huyện đảo Phú Quốc nổi tiếng nhƣ một ngƣ trƣờng lớn với nguồn tài nguyên sinh vật biển phong phú và đa dạng. Nơi đây còn là khu du lịch, nhất là khu du lịch sinh thái, thu hút đƣợc sự chú ý của nhiều du khách trong và ngoài nƣớc với nhiều bãi biển đẹp, phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, chất lƣợng môi trƣờng trong sạch.
Sông Dƣơng Đông có vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện đảo Phú Quốc. Đây là một trong hai con sông lớn trên huyện đảo, bắt nguồn từ dãy núi Ông Thầy với chiều dài sông chính khoảng 21,5 km, tổng chiều dài các sông suối khoảng 63 km, cả lƣu vực có diện tích khoảng 104 km2, với mật độ khoảng 0,6 km/km2, là nguồn dự trữ, cung cấp nƣớc chính cho sinh hoạt và hoạt động sản xuất (công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy hải sản…) trên huyện đảo. Khu vực này có tính đa dạng sinh học cao, số lƣợng loài động, thực vật phong phú, trong đó có nhiều loài có ý nghĩa kinh tế và bảo tồn cao, góp phần vào việc phát triển kinh tế, nâng cao đời sống cộng đồng, đặc biệt là trong hoạt động du lịch sinh thái. Nƣớc ta với hơn 4.000 hòn đảo lớn nhỏ, phần lớn trong tình trạng thiếu ngọt, chỉ có một số lƣợng nhỏ các đảo có nguồn nƣớc ngọt phong phú, điển hình là đảo Phú Quốc.
Vì vậy, bảo vệ nguồn nƣớc ngọt nơi đây là nhiệm vụ quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của huyện đảo Phú Quốc. Tuy nhiên, cùng với những thành tựu về tăng trƣởng và phát triển kinh tế, gia tăng dân số, đặc biệt là khách du lịch đã làm ô nhiễm môi trƣờng trên sông Dƣơng Đông diễn ra ngày càng mạnh mẽ. Nƣớc thải sinh hoạt ở khu vực 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân cƣ, các cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch hầu hết không đƣợc xử lý, một phần thẩm thấu vào đất, một phần theo kênh, rạch hoặc cống thải đổ ra sông, biển gây ô nhiễm cho nguồn tiếp nhận. Nƣớc mặt khu vực thị trấn Dƣơng Đông bị ô nhiễm nghiêm trọng nhất vì là nơi tập trung rất nhiều cơ sở sản xuất cũng nhƣ có mật độ dân cƣ cao hơn rất nhiều so với các khu vực khác.
Điển hình là trƣờng hợp ô nhiễm môi trƣờng nƣớc sông Dƣơng Đông làm cho cá chết hàng loạt vào năm 2010, gây ảnh hƣởng nghiêm trọng tới phát triển kinh tế - xã hội, phát triển bền vững đảo Phú Quốc. Trong thời gian tới, cùng với việc xây dựng Phú Quốc trở thành trung tâm kinh tế thƣơng mại, dịch vụ và du lịch nghỉ dƣỡng chất lƣợng cao, lƣợng chất thải sẽ phát sinh ngày càng nhiều, đe dọa trực tiếp tới nguồn nƣớc sông Dƣơng Đông (cả trữ lƣợng và chất lƣợng). Việc dự báo khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nƣớc của sông Dƣơng Đông sẽ giúp cho các cơ quan quản lý nhà nƣớc có biện pháp khai thác và bảo vệ dòng sông quý giá này trên huyên đảo. Với các lý do nêu trên, việc thực hiện đề tài “Đánh giá chất lượng nước sông Dương Đông và dự báo khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nước cho phát triển ở Phú Quốc đến năm 2030” là thực sự quan trọng và cấp thiết.
Mục tiêu - Đánh giá chất lƣợng nƣớc sông Dƣơng Đông phục vụ cho các mục đích sử dụng nƣớc. - Dự báo khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nƣớc của sông Dƣơng Đông cho việc phát triển ở Phú Quốc đến năm 2030. Nội dung nghiên cứu - Tính toán WQI cho 12 mặt cắt dọc theo sông Dƣơng Đông vào 04 đợt: tháng 12/2016, tháng 9/2017, tháng 10/2017, tháng 11/2017. Trên cơ sở đó so sánh, đối chiếu để đánh giá mục đích sử dụng nƣớc phù hợp.
- Đánh giá hiện trạng sử dụng nƣớc sông Dƣơng Đông của các ngành 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong giai đoạn 2010-2015. - Tính toán nhu cầu sử dụng nƣớc của các ngành trên sông Dƣơng Đông, từ đó dự báo khả năng đáp ứng của sông Dƣơng Đông đến năm 2030. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về các nghiên cứu về sông Dƣơng Đông, huyện đảo Phú Quốc Qua nghiên cứu, tổng hợp tài liệu cho thấy đã có một số công trình nghiên cứu tại vùng biển Phú Quốc nói chung và sông Dƣơng Đông nói riêng nhƣ sau: - Đề án tổng thể bảo vệ môi trƣờng đảo Phú Quốc đến năm 2010 và định hƣớng đến năm 2020.
- Báo cáo hiện trạng môi trƣờng của huyện đảo Phú Quốc trong vài năm trở lại đây. - Năm 2006, Liên đoàn Địa chất biển thực hiện đề tài “Đánh giá hiện trạng vật liệu xây dựng và môi trƣờng biển phục vụ cho việc khai thác cát san lấp Bãi Vòng - Hàm Ninh, Phú Quốc tỉ lệ 1/25. Đào Mạnh Tiến làm chủ nhiệm. Đào Mạnh Tiến và TS.
Phạm Văn Thanh đồng chủ nhiệm trong thực hiện đề tài “Điều tra đánh giá hiện trạng môi trƣờng biển đảo Phú Quốc từ 0 - 20m”. Kết quả đã đánh giá đƣợc các nguồn tài nguyên vùng biển đảo Phú Quốc, hiện trạng môi trƣờng trầm tích và nƣớc biển, các dạng tai biến tự nhiên trên vùng biển đảo nghiên cứu. Theo kết quả nghiên cứu mức độ dễ bị tổn thƣơng các hệ thống tự nhiên - xã hội, các tác giả đã phân chia khu vực biển đảo Phú Quốc ra 3 vùng với mức độ dễ bị tổn thƣơng khác nhau. - Năm 1996 - 2002, Phân viện Điều tra Quy hoạch Rừng II thực hiện (1996, 2002) đã điều tra tổng hợp tài nguyên hệ động, thực vật của khu vực Vƣờn Quốc gia Phú Quốc.
Đây là kết quả mang tính cơ sở cho các đánh giá, nhận xét về đa dạng và tài nguyên sinh vật của Vƣờn Quốc gia Phú Quốc. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Năm 2013, Định Thị Thanh Mai và Nguyễn Thị Bé Ba đã nghiên cứu khai thác tiềm năng phát triển các loại hình du lịch ở huyện đảo Phú Quốc. Nghiên cứu đã chỉ ra việc phát triển đa dạng các loại hình du lịch sẽ góp phần quan trọng cho quá trình khai thác hiệu quả lợi thế so sánh về tiềm năng, đáp ứng nhu cầu của du khách và nâng cao hiệu quả kinh tế [12]. - Năm 2015, Nguyễn Thị Bích Phƣợng, Võ Quốc Thành và Phạm Đăng Trí (Khoa Môi trƣờng và Tài nguyên thiên nhiên, trƣờng Đại học Cần Thơ) đã nghiên cứu “Ảnh hƣởng của sử dụng đất đai lên đặc tính thủy văn lƣu vực sông Dƣơng Đông, Phú Quốc”.
Kết quả của nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc thay đổi hiện trạng sử dụng đất của năm 2005 và 2010 chƣa ảnh hƣởng đáng kế lên chế độ dòng chảy của lƣu vực. Tuy nhiên khi diện tích rừng phòng hộ bị thu hẹp và mật độ dân cƣ gia tăng thì sự thay đổi dòng chảy bề mặt cần đƣợc xem xét [11]. Tuy nhiên cho tới nay, chƣa có một công trình nghiên cứu chi tiết và toàn diện về đánh giá chất lƣợng nƣớc sông Dƣơng Đông và dự báo khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng cho các mục đích phát triển trong tƣơng lai. Tổng quan về sông Dƣơng Đông 1.
Đặc điểm tự nhiên sông Dương Đông a) Đặc điểm địa lý tự nhiên Sông Dƣơng Đông thuộc huyện đảo Phú Quốc có tổng diện tích tự nhiên toàn lƣu vực là 104 km2, trục chính dài khoảng 21,5 km, chảy qua địa phận các xã Cửa Dƣơng, Dƣơng Tơ và thị trấn Dƣơng Đông (Hình 1. Sông Dƣơng Đông kết hợp với một số sông nhỏ khác nhƣ suối Đá Bàn, suối Đá, suối Ngọn thành một mạng lƣới tƣới tiêu tự chảy hoàn chỉnh. Đặc biệt trên sông Dƣơng Đông có hồ nƣớc ngọt Dƣơng Đông với dung tích 5,2 triệu m3, giúp điều hòa dòng chảy thông qua việc cung cấp nƣớc vào mùa khô và điều 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiết dòng chảy vào mùa mƣa, đây cũng là nguồn cấp nƣớc ngọt quan trọng cho nhà máy nƣớc sạch. Sông Dương Đông Vùng hạ lƣu của lƣu vực (khoảng 10 km2) chảy qua thị trấn Dƣơng Đông là khu vực trung tâm của huyện đảo Phú Quốc, tập trung đông dân cƣ, đóng vai trò quan trọng nhất trong sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện đảo Phú Quốc (Hình I.
Cũng chính vì thế mà đây là nơi tập trung các cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp, số lƣợng tàu bè đi lại lớn, dẫn đến chất lƣợng nƣớc sông đang có dấu hiệu ngày càng ô nhiễm. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vị trí thị trấn (khu đô thị) Dương Đông b) Đặc điểm địa hình Khu vực này có địa hình thoải dần theo hƣớng Đông Bắc – Tây Nam. Phía Đông là dãy núi Hàm Ninh với các núi nhƣ núi Ông Thầy, Núi Đá Bạc, núi Sao; phía Bắc là núi chóp Dài, núi Khế, núi Ông Lang, núi Gành Gió, núi Hàng Hiệu, núi ông Phụng, núi Chùa; phía Nam có dãy núi Dƣơng Đông, núi suối Đá, núi Đầu Sói, núi Ông Diệu.
Vùng hạ lƣu sông Dƣơng Đông là khu 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vực lầy lội khá rộng. Ngoài ra, còn có những dải đất trũng lầy lội khác ở phía Tây Bắc và Đông Nam. Sông Dƣơng Đông là sông nhỏ, phần địa hình đồi núi tiếp giáp ngay với địa hình đồng bằng, nên khả năng trữ nƣớc trong sông là khá kém. Phần thƣợng lƣu các sông suối có thời gian tập trung nƣớc lớn, phần hạ lƣu ngắn chỉ khoảng 6 km từ cửa sông trở vào.
Điều này dẫn đến vào mùa mƣa, lũ trên sông thƣờng tập trung rất nhanh, mùa cạn dòng chảy của các con suối là khá thấp, vùng hạ lƣu bị xâm nhập mặn sâu. c) Đặc điểm địa chất thủy văn Nghiên cứu địa chất thuỷ văn, địa chất công trình trên lãnh thổ Nam Bộ trong đó có đảo Phú Quốc đƣợc bắt đầu bằng công trình lập bản đồ địa chất thuỷ văn tỷ lệ 1/500. Tiếp theo là công trình lập bản đồ địa chất thuỷ văn, địa chất công trình Nam Bộ, tỷ lệ 1/200. Trong công trình lập bản đồ địa chất thuỷ văn, địa chất công trình tỷ lệ 1/200.