MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Trong những năm qua, nhất là trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21, thế giới đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể về bình đẳng Giới. Tuy nhiên, sự phân biệt về Giới vẫn còn phổ biến trong mọi mặt cuộc sống. Khoảng cách về Giới vẫn còn rất sâu rộng trong việc tiếp cận và kiểm soát các nguồn lực, cơ hội kinh tế, quyền lực và tiếng nói chính trị.
Thực tế cho thấy, bất bình đẳng giới làm chậm bƣớc tiến trình phát triển. Nhận thức đƣợc vấn đề đó từ vào thập niên cuối của thế kỷ 20 , huy động sự tham gia của ngƣời dân (trong đó có phụ nữ, ngƣời nghèo và trẻ em) đã trở thành một nội dung quan trọng trong các chƣơng trình và dự án phát triển, đặc biệt là trong các chƣơng trình và dự án của các tổ chức quốc tế nhƣ Ngân hàng phát triển châu Á (ADB), Ngân hàng Thế Giới (Worldbank), Tổ chức hợp tác quốc tế của Nhật Bản (JICA), Cơ quan Phát triển Quốc tế Ốtxtrâylia (AUSAID), Cơ quan Phát triển Quốc tế Canađa (CIDA), Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch (DANIDA),.Đặc biệt, các dự án cấp nƣớc và vệ sinh nông thôn tại các nƣớc đang phát triển đƣợc các tổ chức trên tài trợ trong một vài thập kỷ qua cho thấy mối quan hệ giữa vai trò tham gia của phụ nữ với mức độ thành công của dự án và sự bền vững trong việc duy trì các hiệu quả mà dự án đem lại. Trong quá trình phát triển của Việt Nam, vấn đề giải phóng phụ nữ, đảm bảo bình đẳng giữa phụ nữ và nam giới luôn đƣợc Đảng và Nhà nƣớc quan tâm. Tuy nhiên, công tác đấu tranh vì bình đẳng giới và trao quyền hay phát huy vai trò của phụ nữ tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập đặc biệt là tại những nơi mà nguồn lực tiếp cận còn hạn chế hay bị ảnh hƣởng nặng nề bởi yếu tố văn hóa nhƣ miền núi và nông thôn.
Khoảng 15 năm lại đây, cùng với sự nỗ lực của chính phủ Việt Nam trong việc xoá đói, giảm nghèo, các tổ chức phi chính phủ quốc tế (INGO) đã đƣa vào các vùng nông thôn nghèo rất nhiều dự án/ chƣơng trình, với mục đích hỗ trợ các cộng đồng nghèo phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Tuy nhiên cần phải khẳng định rằng: không phải tất cả các chƣơng trình/ dự án trên đều mang tính phát triển bền vững. Một trong nhiều nguyên nhân gây ra tính thiếu bền vững của dự án là: dự án chƣa xem xét thấu đáo đến yếu tố giới trong quá trình thực hiện; chƣa xác định đúng vai trò tham gia và hƣởng lợi của phụ nữ và nam giới trong dự án, chƣa đánh giá mức độ ảnh hƣởng của chúng đến quan hệ giữa nam giới và phụ nữ, để từ đó có hƣớng cải thiện tốt hơn cho mỗi giới. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua quá trình tham gia thực hiện Dự án cấp nƣớc và vệ sinh nông thôn xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An ngay từ khâu chuẩn bị đến khi kết thúc dự án, tác giả nhận thấy một yếu tố vô cùng quan trọng trong việc phát huy hiệu quả của dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng là vai trò tham gia của phụ nữ.
Phụ nữ là những ngƣời đi lấy nƣớc, vận chuyển, sử dụng và quản lý nƣớc ăn, thực hiện các hoạt động vệ sinh trong gia đình và ngoài cộng đồng là chính. Do vậy khi phụ nữ tham gia vào dự án sẽ giúp cho dự án đáp ứng đƣợc đúng nhu cầu của ngƣời hƣởng lợi. Thông qua việc tham gia các hoạt động tập huấn nâng cao năng lực, quỹ tiết kiệm tín dụng, giám sát hoạt động xây dựng và vận hành công trình cấp nƣớc hay các hoạt động giữ gìn vệ sinh tổng thể tại dự án giúp chị em nâng cao trình độ, có điều kiện cải thiện đời sống, tự tin góp tiếng nói của mình trƣớc cộng đồng và bảo vệ môi trƣờng sống. Xuất phát từ tính cấp thiết nói trên và sự nhận thức sâu sắc về tiềm năng của phụ nữ, tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu là “Nghiên cứu đề xuất giải pháp phát huy vai trò của phụ nữ trong việc duy trì bền vững hiệu quả của Dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An”.
Mục tiêu nghiên cứu - Xác định vai trò của phụ nữ tại dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng xã Diễn Yên, tỉnh Nghệ An. - Phân tích và đánh giá thực trạng vai trò của phụ nữ trong việc duy trì bền vững hiệu quả của Dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng xã Diễn Yên, tỉnh Nghệ An. - Đề xuất giải pháp phát huy vai trò của phụ nữ trong việc duy trì bền vững hiệu quả của Dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng xã Diễn Yên, tỉnh Nghệ An. Vấn đề nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu Vấn đề nghiên cứu - Phụ nữ có vai trò nhƣ thế nào trƣớc, trong và sau khi dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng kết thúc? - Những yếu tố nào tác động đến vai trò của phụ nữ trƣớc, trong và sau khi dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng kết thúc ?.
- Cần những giải pháp nào để phát huy vai trò của phụ nữ trong việc duy trì bền vững hiệu quả của Dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng xã Diễn Yên, tỉnh Nghệ An? 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giả thuyết nghiên cứu - Phụ nữ đƣợc tham gia trực tiếp vào các hoạt động trong vòng đời của dự án (chuẩn bị dự án, thực hiện dự án, kết thúc dự án) và góp phần duy trì bền vững hiệu quả của dự án cấp nƣớc và vệ sinh. - Quan niệm về giới, phong tục tập quán, văn hóa vùng miền và trình độ, nhận thức của phụ nữ là những yếu tố cản trở phụ nữ phát huy vai trò của mình trong việc tham gia các hoạt động của dự án. - Truyền thông, tập huấn nâng cao năng lực và trao quyền sẽ phát huy vai trò của phụ nữ trong việc duy trì bền vững hiệu quả của Dự án cấp nƣớc và vệ sinh môi trƣờng xã Diễn Yên, tỉnh Nghệ An. Dự kiến những đóng góp của đề tài - Đóng góp các giải pháp để phát huy vai trò của phụ nữ một cách hiệu quả hơn trong các dự án cấp nƣớc và vệ sinh nông thôn.
- Đóng góp vào việc nghiên cứu thực hiện chiến lƣợc quốc gia về nƣớc sạch và vệ sinh. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm Giới tính, giới, công bằng giới, bình đẳng giới, định kiến giới, lồng ghép giới, vai trò giới, phụ nữ trong phát triển (WID), giới và phát triển (GAD) và dự án phát triển là những thuật ngữ đã trở nên quen thuộc trong các bài thuyết trình quốc tế về lồng ghép giới. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn còn rất nhiều sự nhầm lẫn và tranh cãi về ý nghĩa của các thuật ngữ này.
Những khái niệm dƣới đây bắt nguồn từ các thỏa ƣớc và tài liệu quốc tế và đơn giản đƣợc đƣa ra để xác định và giúp mọi ngƣời không bị nhầm lẫn giữa các khái niệm. Giới tính là chỉ các đặc điểm sinh học của nam và nữ (điều 5, giải thích từ ngữ, Luật bình đẳng Giới 2006). Trong lĩnh vực Xã hội học về Giới, giới tính đề cập đến những khác biệt sinh học căn bản nhất giữa đàn ông và đàn bà, khác biệt về cơ quan sinh dục và khả năng sinh sản (Hoàng Bá Thịnh, 2008). Giới đƣợc hiểu là cấu trúc xã hội và văn hóa, liên quan đến tƣơng quan vị trí của nam và nữ (Razavi & Miller 1995) hay Giới chỉ đặc điểm, vị trí, vai trò của nam và nữ trong tất cả các mối quan hệ xã hội (điều 5, giải thích từ ngữ, Luật bình đẳng Giới 2006).
Trong lĩnh vực Xã hội học về Giới, khái niệm Giới không chỉ đề cập đến nam và nữ mà cả mối quan hệ giữa nam và nữ. Trong mối quan hệ ấy có phân biệt về vai trò, trách nhiệm, hành vi và sự mong đợi mà xã hội quy định cho mỗi giới. Những quy định xã hội này phù hợp với các đặc điểm văn hóa, chính trị, kinh tế, xã hội và tôn giáo; vì thế nó luôn luôn biến đổi theo các giai đoạn lịch sử và có sự khác biệt giữa các xã hội. Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa giới là kết quả của các ý tƣởng đƣợc xây dựng mang tính xã hội về hành vi, hành động và đóng vai trò thực thi giới tính đặc thù (WHO).
Công bằng giới là sự đối xử công bằng với cả nam giới và phụ nữ. Để bảo đảm có sự công bằng, luôn phải có nhiều biện pháp để điều chỉnh những khuyết thiếu của lịch sử và xã hội mà đã cản trở phụ nữ và nam giới tham gia vào các hoạt động xã hội dƣới hình thức này hay hình thức khác. Công bằng sẽ dẫn tới sự bình đẳng. Bình đẳng giới là việc nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau; đƣợc tạo điều kiện và cơ hội để phát huy năng lực của mình cho sự phát triển của cộng đồng, của gia đình và thụ hƣởng nhƣ nhau của sự phát triển đó (Luật bình đẳng giới 2006).
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Về Quyền: Cả hai giới đều có quyền nhƣ nhau trong việc ra quyết định, bầu cử, thừa kế và các quyền khác; - Về Cơ hội tham gia vào các hoạt động xã hội, và đƣợc tạo điều kiện để tham gia tốt nhất; - Không có sự phân biệt nào về cơ hội tiếp cận đến các nguồn lực cho sự phát triển; - Về Vị thế: phụ nữ có địa vị bình đẳng và không lệ thuộc vào nam giới, ý kiến của cả hai giới đều đƣơc xem trọng; - Về Hƣởng lợi: Bình đẳng trong chia sẻ phúc lợi là thành quả của sự phát triển. Định kiến giới là nhận thức của mọi ngƣời trong xã hội về những gì mà phụ nữ và nam giới có khả năng và các loại hoạt động mà họ có thể làm với tƣ cách họ là nam hay nữ. Có nhiều biểu hiện khác nhau về định kiến giới song phổ biến hơn cả là những quan niệm về đặc điểm, tính cách và khả năng của phụ nữ và nam giới. Ví dụ: Nam giới thì mạnh mẽ, độc lập, quyết đoán.
Phụ nữ thì rụt rè, tình cảm, bị động. Nam giới thì giỏi về kỹ thuật hay sáng tạo.