Chương 1:Cơ sở khoa học và thực tiễn cho định hƣớng khai thác và sử dụng hợp lý đất đai. Chương 2: Phân tích hiện trạng và biến động sử dụng đất huyện Nhà Bè giai đoạn 2010-2015 và 2015 - 2018. Chương 3: Đề xuất định hƣớng khai thác sử dụng hợp lý đất đai huyện Nhà Bè đến năm 2030. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu biến động sử dụng đất theo hướng sử dụng hợp lý tài nguyên phục vụ phát triển bền vững Việc phân tích biến động sử dụng đất chủ yếu là phân tích mối quan hệ giữa con ngƣời và đất đai. Sử dụng đất thay đổi do đâu? khi nào? nhƣ thế nào? và ở đâu? Để có thể tìm ra câu trả lời tổng quan có tính liên kết cho các câu hỏi này, trên thế giới đã có rất nhiều lý thuyết đƣợc nâng cao và mô hình đƣợc xây dựng trong vòng 200 năm qua.
Vai trò của hệ thống lý thuyết truyền thống rất quan trọng với việc xác định các xu hƣớng biến động sử dụng đất. Một số lý thuyết chú trọng nhấn mạnh về tính kinh tế, một số khác quan tâm tới khía cạnh chính trị - xã hội trong khi không ít lý thuyết đề cập tới vấn đề môi trƣờng trong biến động sử dụng đất. Xu hƣớng chủ yếu gần đây là tìm ra một hệ thống lý thuyết tổng hợp hơn nữa, mặc dù sự ảnh hƣởng của “quy luật bản địa” vẫn còn mạnh mẽ trong hầu hết mọi trƣờng hợp. Sự đa dạng của các trƣờng hợp biến động sử dụng đất xảy ra trên thế giới cho thấy: thật khó để có đƣợc một hệ thống lý thuyết chung áp dụng cho mọi trƣờng hợp.
Các mô hình đánh giá mô tả, dự đoán, nêu lên nguyên lý và tác động của sự biến động sử dụng đất đã đƣợc xây dựng cho các khu đô thị, Thành Phố, khu vực, quốc gia cũng nhƣ toàn cầu nói chung. Với từng mục đích và đối tƣợng khác nhau, mức độ tập hợp chức năng và không gian của các mô hình cũng đƣợc áp dụng khác nhau. Biến động sử dụng đất là kết quả của sự tƣơng tác phức tạp giữa con ngƣời và môi trƣờng. Biến động sử dụng đất cũng ảnh hƣởng tới con ngƣời và hệ thống tự nhiên theo không gian và thời gian (Valbuena et al.
Trong thời gian đầu, những nghiên cứu về biến động sử dụng đất chỉ đơn giản là phát 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện những thay đổi sử dụng đất ở những khu vực cụ thể bằng kỹ thuật viễn thám và GIS (Muller, 2003). Song song với việc xác định đƣợc biến động sử dụng đất, các nhà khoa học đã nhận ra rằng biến động sử dụng đất là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự biến đổi môi trƣờng. Vì vậy, những nghiên cứu về biến động sử dụng dụng đất lúc này tập trung phân tích những nguyên nhân, động lực thúc đẩy và ảnh hƣởng của biến động sử dụng đất đến các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trƣờng sinh thái. Mặc dù có sự đa dạng, song các mô hình phần lớn đều chỉ định dạng những chức năng đơn giản nhƣ mô hình lập trình thống kê hoặc tuyến tính hay áp dụng các kỹ thuật phỏng đoán (mô phỏng).
Đặc biệt gần đây, các mô hình đƣợc sử dụng ngày càng nhiều kết hợp với những tiến bộ đạt đƣợc của GIS nhằm hƣớng tới mô hình không gian trong nghiên cứu nguyên nhân và những thay đổi của việc sử dụng đất. Tuy nhiên, một trong những trở ngại chính cho việc áp dụng các mô hình nhƣ vậy là: khả năng về dữ liệu (chất lƣợng, thông số kỹ thuật, khả năng cập nhật, chuyển đổi dữ liệu và chi phí). Thế giới Một số nghiên cứu biến động sử dụng đất trên Thế Giới: + Nghiên cứu biến động sử dụng đất và thay đổi khí hậu (Climate and land use change) - Cục nghiên cứu địa chất Hoa Kỳ. + Nghiên cứu lịch sử sử dụng đất khu vực Bắc Mỹ (Land use history of North America) - Biological Resources Discipline và NASA hợp tác nghiên cứu.
+ Mô hình biến động sử dụng đất ở khu vực thủ đô Boston (Modeling Land Use Change in the Boston Metropolitan Region). + Nghiên cứu biến động sử dụng đất ở các nƣớc đang phát triển (Land Use Change in Developing Countries) - Công trình nghiên cứu của Đại học Havard. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Giám sát và dự đoán biến động sử dụng đất đô thị (Mornitoring and Predicting Urban Land Use Change) - Công trình nghiêu cứu của Đại học Maryland, Hoa Kỳ. + Phân tích biến động sử dụng đất đô thị và ảnh hƣởng của nói tới an ninh lƣơng thực ở các Thành Phố Châu Á của bốn nƣớc đang phát triển sử dụng mô hình Modified CA (Analysis on Urban Land - Use Changes Countries Using Modified CA Model)- Công trình nghiên cứu của Đại học Nam Kinh, Trung Quốc.
Tại Trung Quốc, một nghiên cứu về vấn đề này đã sử dụng tƣ liệu ảnh vệ tinh Landsat xác định đƣợc biến động sử dụng đất tại thành phố Daqing tỉnh Heilongjiang từ năm 1997 đến 2007. Kết quả nghiên cứu cho thấy, đất xây dựng, đất nông nghiệp và đất chƣa sử dụng tăng lên gấp đôi, trong khi các vùng đất ngập nƣớc giảm đi 60%. Nguyên nhân dẫn đến thay đổi sử dụng đất ở khu vực nghiên cứu là quản lý đất đai, dân số và các chính sách kinh tế xã hội (Yu et al. Đáng chú ý là công trình nghiên cứu về hiện tại, xu hƣớng và tƣơng lai của biến động sử dụng đất dƣới tác động của chính sách đƣợc thực hiện bởi các tác giả thuộc Trung tâm thí nghiệm trọng điểm về sử dụng đất, Cục Điều tra và Quy hoạch đất đai, Bộ Tài nguyên và Đất đai Trung Quốc.
Nghiên cứu đã sử dụng phƣơng pháp ngoại suy tuyến tính và mạng nơ - ron thần kinh để chỉ ra rằng, không thể giữ đƣợc mục tiêu 0,12 tỷ ha đất canh tác trong tƣơng lai nếu sử dụng các phƣơng thức phát triển kinh tế trong giai đoạn 1996 - 2008. Kết quả nghiên cứu cũng khẳng định việc thực hiện pháp luật và các quy định về bảo tồn đất canh tác ảnh hƣởng đáng kể đến biến động sử dụng đất (Wang et al. Việt Nam Đầu tiên có thể kể đến công trình nghiên cứu về biến động lớp phủ bề mặt đất đƣợc Nguyen et al (2006) nghiên cứu trên phạm vi cả nƣớc từ năm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2001 - 2003 từ tƣ liệu ảnh MODIS hay sự thay đổi lớp phủ rừng huyện Tánh Linh tỉnh Bình Thuận 1989 - 1998 bằng ảnh LANDSAT TM (Nguyen et al. Phạm Văn Cự và cs (2006) với công trình “Sử dụng tƣ liệu viễn thám đa thời gian để đánh giá biến động chỉ số thực vật của lớp phủ hiện trạng và quan hệ với biến đổi sử dụng đất tại tỉnh Thái Bình”.
Một số nghiên cứu nhằm đánh giá biến động đất đai và xây dựng bản đồ biến động sử dụng đất từ tƣ liệu viễn thám và công nghệ GIS (Nguyễn Khắc Thời và cs 2010; Đào Châu Thu và Lê Thị Giang, 2003; Nhữ Thị Xuân và cs, 2004; Nguyễn Ngọc Phi, 2009). Từ năm 1998 đến năm 2002 trong nghiên cứu chuyên đề của chƣơng trình nghiên cứu Hệ thống nông nghiệp miền núi (SAM), Castella và Đặng Đình Quang (2002) cho rằng: Hiện trạng tài nguyên thiên nhiên ở bất kỳ thời điểm nào cũng không ổn định đó là hậu quả của những biến động sử dụng đất trƣớc đó và các phƣơng thức quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên. Những biến động trong sử dụng đất và phƣơng thức quản lý tài nguyên chịu ảnh hƣởng bởi các chính sách của nhà nƣớc. Cảnh quan sử dụng đất và nguồn tài nguyên chịu ảnh hƣởng của phƣơng thức sử dụng đất và ngƣợc lại.
Còn quyết định của ngƣời dân bị ảnh hƣởng bởi nhận thức của họ, tình trạng môi trƣờng và điều kiện kinh tế xã hội. Dựa trên kết quả điều tra khảo sát ở mức độ thôn bản, các tác giả phân tích tác động của nhân tố bên trong và bên ngoài thôn bản tới biến động sử dụng đất, mối quan hệ thống kê giữa các biến số kinh tế xã hội và địa lý đƣợc giải thích bằng phƣơng pháp PCA. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra những nhân tố chính dẫn đến thay đổi sử dụng đất là chính sách, khả năng tiếp cận, tăng dân số. Các nhân tố bên trong nhƣ sức ép dân số, các chiến lƣợc sản xuất, các quy định về quản lý tài nguyên chắc chắn sẽ quyết định các động thái sử dụng đất trong tƣơng lai.
Năm 2003, tác giả Muller thuộc chƣơng trình Hỗ trợ Sinh thái Nhiệt đới của Tổ chức Phát triển Cộng hòa Liên bang Đức đã nghiên cứu nhằm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đánh giá ảnh hƣởng của các yếu tố địa vật lý, sinh thái nông nghiệp và kinh tế xã hội biến động sử dụng đất từ năm 1975 đến năm 2000 tại hai huyện của tỉnh Đắc Lắc. Kết quả nghiên cứu cho thấy nguyên nhân biến động đất đai ở khu vực Tây Nguyên giai đoạn đầu từ 1975 đến 1992 đƣợc đặc trƣng bởi sự mở rộng đất nông nghiệp và chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp. Trong giai đoạn thứ hai, từ 1992 đến 2000, sự đầu tƣ vào nguồn lao động và vốn, cải thiện về công nghệ, giao thông nông thôn, thị trƣờng và hệ thống thủy lợi đã thúc đẩy phát triển nông nghiệp. Độ che phủ rừng trong giai đoạn thứ hai tăng mà chủ yếu là do sự tái sinh của các khu vực canh tác nƣơng rẫy trƣớc đây.
Để nghiên cứu biến động hiện trạng lớp phủ thực vật và ảnh hƣởng của nó tới quá trình sói mòn lƣu vực sông Trà Khúc, tác giả Vũ Anh Tuân đã kết hợp phƣơng pháp viễn thám và hệ thông tin địa lý. Kết quả nghiên cứu đã xác định đƣợc biến động hiện trạng lớp phủ lƣu vực sông Trà Khúc từ năm 1989 đến 2001, từ đó mô hình hóa xói mòn bằng GIS và đề xuất sử dụng đất giảm thiểu xói mòn (Vũ Anh Tuân, 2004). Năm 2011, Ngô Thế Ân đã nghiên cứu ứng dụng mô hình tác tố (Agent - based) nhằm mô phỏng tác động của chính sách đến biến động sử dụng đất tại bản Bình Sơn, xã Tà Cạ, huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, mô hình tác tố phù hợp cho việc mô phỏng tác động của chính sách đến biến động sử dụng đất.