Đánh Giá Biến Động Đất Ngập Nước Vịnh Tiên Yên Tỉnh Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ môi trường nghiên cứu hus đánh giá biến động đất ngập nước vịnh tiên yên tỉnh quảng ninh phục vụ sử dụng hợp lý tài, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Lê Thị Nga
• Người hướng dẫn: Gs. Lê Trọng Cúc
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Biến Động Đất Ngập Nước Vịnh Tiên Yên - Tỉnh Quảng Ninh Phục Vụ Sử Dụng Hợp Lý Tài Nguyên Môi Trường
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Khái niệm đất ngập nước
• 1.3. Cấu trúc và chức năng đất ngập nước
• 1.4. Thuật ngữ biến động
• 1.5. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội Vịnh Tiên Yên
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.5.2. Vị trí địa lý
• 1.5.3. Đặc điểm địa hình, địa mạo
• 1.5.4. Đặc điểm địa chất
• 1.5.5. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.5.5.1. Đánh bắt thủy sản
• 1.5.5.2. Nuôi trồng thủy sản
• 1.5.5.3. Giao thông vận tải
• 1.6. Tổng quan các công trình nghiên cứu về ĐNN Vịnh Tiên Yên
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Các quan điểm tiếp cận trong nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.3.3. Phương pháp phân tích, tổng hợp và xử lý số liệu
• 2.3.4. Phương pháp viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 2.4. Quy trình nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Khái quát đất ngập nước Vịnh Tiên Yên
• 3.2. Hiện trạng ĐNNVB vịnh Tiên Yên năm 2000
• 3.3. Hiện trạng ĐNNVB vịnh Tiên Yên năm 2009
• 3.4. Đánh giá biến động ĐNNVB vịnh Tiên Yên
• 3.4.1. Nguyên nhân gây biến động
• 3.4.1.1. Nguyên nhân tự nhiên
• 3.4.1.2. Nguyên nhân nhân tạo
• 3.5. Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý đất ngập nước ven biển vịnh Tiên Yên
• 3.5.1. Định hướng sử dụng TN-MT Vịnh Tiên Yên đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2020
• 3.5.2. Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý các kiểu ĐNNVB khu vực vịnh Tiên Yên
• 3.5.3. Các giải pháp thực hiện các định hướng
• 3.5.3.1. Giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường vịnh Tiên Yên
• 3.5.3.2. Các giải pháp quản lý tài nguyên môi trường
• 3.5.3.3. Giải pháp khoa học và công nghệ
• 3.5.3.4. Giải pháp tuyền truyền, giáo dục và nâng cao năng lực
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Động Đất Ngập Nước Vịnh Tiên Yên

Vịnh Tiên Yên, thuộc tỉnh Quảng Ninh, nổi bật với hệ thống đất ngập nước phong phú. Đất ngập nước không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học mà còn là nguồn tài nguyên quý giá cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, sự biến động của đất ngập nước tại đây đang diễn ra nhanh chóng do nhiều yếu tố khác nhau.

1.1. Định Nghĩa Đất Ngập Nước Và Vai Trò Của Nó

Đất ngập nước được định nghĩa theo Công ước Ramsar, bao gồm các vùng đầm lầy, than bùn và vùng nước có độ sâu không quá 6m. Chúng có vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái và cung cấp dịch vụ sinh thái cho con người.

1.2. Đặc Điểm Tự Nhiên Của Vịnh Tiên Yên

Vịnh Tiên Yên có vị trí địa lý chiến lược, với diện tích khoảng 400 km2. Đặc điểm địa hình đa dạng, từ đồi núi đến đồng bằng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các hệ sinh thái đất ngập nước.

II. Vấn Đề Biến Động Đất Ngập Nước Tại Vịnh Tiên Yên

Sự biến động của đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên đang gia tăng do nhiều nguyên nhân, bao gồm cả tự nhiên và nhân tạo. Các hoạt động khai thác tài nguyên, xây dựng cơ sở hạ tầng và biến đổi khí hậu đang gây áp lực lớn lên hệ sinh thái này.

2.1. Nguyên Nhân Tự Nhiên Gây Biến Động

Các yếu tố tự nhiên như biến đổi khí hậu, nước biển dâng và hiện tượng thời tiết cực đoan đã ảnh hưởng đến diện tích và chất lượng của đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên.

2.2. Nguyên Nhân Nhân Tạo Gây Biến Động

Hoạt động khai thác thủy sản, xây dựng công trình và ô nhiễm môi trường là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm diện tích đất ngập nước. Việc quản lý tài nguyên không hợp lý cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Biến Động Đất Ngập Nước

Để đánh giá biến động đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích dữ liệu viễn thám và sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS).

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập dữ liệu về hiện trạng và sự biến động của đất ngập nước. Phương pháp này cho phép đánh giá trực tiếp các yếu tố ảnh hưởng đến hệ sinh thái.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Viễn Thám

Sử dụng công nghệ viễn thám để theo dõi sự thay đổi diện tích đất ngập nước theo thời gian. Dữ liệu từ vệ tinh cung cấp cái nhìn tổng quan về biến động và giúp phát hiện các xu hướng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Biến Động Đất Ngập Nước

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự biến động rõ rệt của đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2009. Diện tích đất ngập nước đã giảm đáng kể, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và các dịch vụ sinh thái.

4.1. Biến Động Diện Tích Đất Ngập Nước

Nghiên cứu chỉ ra rằng diện tích đất ngập nước đã giảm khoảng 20% trong giai đoạn này. Sự chuyển đổi từ đất ngập nước sang các mục đích sử dụng khác là nguyên nhân chính.

4.2. Tác Động Đến Hệ Sinh Thái

Sự suy giảm diện tích đất ngập nước đã dẫn đến giảm đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến các loài động thực vật sống trong hệ sinh thái này. Điều này cũng làm giảm khả năng cung cấp dịch vụ sinh thái cho cộng đồng.

V. Đề Xuất Giải Pháp Quản Lý Tài Nguyên Đất Ngập Nước

Để bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm tăng cường giáo dục cộng đồng, áp dụng công nghệ mới và xây dựng chính sách bảo vệ môi trường.

5.1. Tăng Cường Giáo Dục Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đất ngập nước và các biện pháp bảo vệ là cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích hành động bảo vệ môi trường.

5.2. Ứng Dụng Công Nghệ Mới

Sử dụng công nghệ mới trong quản lý tài nguyên, như GIS và viễn thám, có thể giúp theo dõi và quản lý hiệu quả hơn các vùng đất ngập nước. Điều này cũng giúp phát hiện sớm các vấn đề và đưa ra giải pháp kịp thời.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Đất Ngập Nước Vịnh Tiên Yên

Biến động đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên là một vấn đề nghiêm trọng cần được quan tâm. Việc bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên này không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn đảm bảo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Đất Ngập Nước

Đất ngập nước đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp dịch vụ cho con người. Việc bảo vệ chúng là trách nhiệm của toàn xã hội.

6.2. Định Hướng Tương Lai

Cần có các chính sách và hành động cụ thể để bảo vệ đất ngập nước tại Vịnh Tiên Yên. Hợp tác giữa các bên liên quan là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vịnh Tiên Yên thuộc tỉnh Quảng Ninh có diện tích mặt nước và đới ven bờ khoảng 400 km², cùng hơn 20.000 ha bãi triều, là một trong những khu vực đất ngập nước ven biển có giá trị sinh thái và vị trí chiến lược hàng đầu tại vùng Đông Bắc Bộ. Nơi đây sở hữu quần thể 15 loài thực vật ngập mặn phát triển tươi tốt, 260 loài động vật đáy và 237 loài sinh vật nổi, đóng vai trò là bãi sinh sản, vườn ươm tự nhiên cho nguồn lợi thủy hải sản của toàn vịnh Bắc Bộ. Tuy nhiên, trước sức ép gia tăng dân số với quy mô 130,9 nghìn người vào năm 2009 cùng sự phát triển ồ ạt của hoạt động thủy sản đạt sản lượng 18,685 nghìn tấn, tài nguyên đất ngập nước tại vịnh Tiên Yên đã và đang chịu nhiều tác động nhân sinh tiêu cực.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự mâu thuẫn gay gắt giữa khai thác kinh tế ngắn hạn và bảo tồn cân bằng sinh thái, dẫn đến suy thoái rừng ngập mặn, xói lở đường bờ và suy giảm đa dạng sinh học. Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng, lượng hóa các biến động không gian của 6 kiểu đất ngập nước ven biển trong giai đoạn 2000 - 2009, làm sáng tỏ các nguyên nhân tự nhiên lẫn nhân tạo, từ đó đề xuất định hướng và giải pháp sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên môi trường quý giá này. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ vùng ven biển vịnh Tiên Yên thuộc địa phận 3 huyện Tiên Yên, Đầm Hà và Hải Hà, tính từ đường bờ ra đến độ sâu 6m khi triều kiệt. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu định lượng về 522,86 ha diện tích biến động, hỗ trợ đắc lực cho các nhà quản lý trong việc phân vùng chức năng, tối ưu hóa quy hoạch sử dụng đất và nâng cao năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên việc tích hợp 4 quan điểm tiếp cận khoa học liên ngành: tiếp cận sinh thái học cảnh quan, tiếp cận hệ thống, tiếp cận tích hợp liên ngành và tiếp cận phát triển bền vững. Luận văn áp dụng khung phân loại chuẩn của Công ước Ramsar năm 1971 với hệ thống 42 kiểu đất ngập nước trên thế giới, qua đó xác định và chuẩn hóa 6 kiểu đất ngập nước ven biển đặc thù tại vịnh Tiên Yên gồm: vùng biển nông ngập nước thường xuyên ở độ sâu dưới 6m khi triều kiệt (kiểu A), bờ cát, bãi cuội hoặc sỏi (kiểu E), vùng nước cửa sông (kiểu F), bãi bùn gian triều (kiểu G), rừng ngập mặn (kiểu I) và các ao đầm nuôi trồng thủy sản mặn lợ (kiểu 1).

Mô hình nghiên cứu phân tích mối tương tác hữu cơ giữa 3 hợp phần môi trường chính: thạch quyển - địa mạo, thủy quyển với chế độ nhật triều đều có biên độ dao động từ 0,1m đến 4,9m (trung bình 2,08m) và sinh quyển với ưu thế tuyệt đối của 175 loài thân mềm chiếm 67% tổng số loài động vật đáy. Các khái niệm cốt lõi như biến động không gian, chức năng sinh thái đất ngập nước, sức tải môi trường và tính ổn định đới bờ được chuẩn hóa để làm thước đo đánh giá mức độ suy thoái hoặc phục hồi của từng cảnh quan sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ ảnh viễn thám đa thời gian giai đoạn 2000 - 2009, hệ thống số liệu niên giám thống kê năm 2010 của tỉnh Quảng Ninh, cùng các báo cáo chuyên đề từ Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng và các cơ quan quản lý chuyên ngành. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng chục điểm khảo sát thực địa được bố trí dọc theo các tuyến sinh thái trọng điểm từ cửa sông Ka Long đến sông Tiên Yên. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp khảo sát theo tuyến địa mạo - thảm thực vật nhằm phản ánh chính xác tính đại diện của từng sinh cảnh bãi triều, rừng ngập mặn và ao nuôi thủy sản.

Phương pháp phân tích chính được thực hiện trên hệ thống thông tin địa lý (GIS) và viễn thám thông qua phần mềm MapInfo 9.5 và ArcGIS 10. Lý do lựa chọn hệ công cụ này là khả năng xử lý không gian vượt trội, cho phép nắn chỉnh, số hóa bản đồ về cùng hệ quy chiếu và tỷ lệ 1:100.000. Nghiên cứu sử dụng thuật toán Intersect trong ArcView 3.2 để thực hiện phép chồng chập bản đồ hiện trạng hai thời kỳ năm 2000 và 2009, kết hợp thuật toán Tabulate Area trong ArcGIS để tự động tính toán ma trận chuyển đổi diện tích giữa các kiểu đất ngập nước. Các biến số kinh tế - xã hội liên quan đến 2.900,7 ha diện tích nuôi trồng thủy sản được xử lý trên phần mềm Excel nhằm thiết lập mối liên hệ định lượng giữa áp lực dân sinh và xu thế suy giảm tài nguyên tự nhiên trong suốt timeline 10 năm nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, diện tích rừng ngập mặn (kiểu I) tại vịnh Tiên Yên có xu hướng suy giảm rõ rệt từ 9.400,08 ha năm 2000 xuống còn 9.005,64 ha năm 2009, tương ứng mức sụt giảm ròng 394,44 ha (giảm 4,2%). Tổng diện tích rừng ngập mặn bị xáo trộn chuyển dịch sang các dạng cảnh quan khác lên tới 401,32 ha, chiếm 77% tổng diện tích biến động của toàn bộ các kiểu đất ngập nước trong khu vực nghiên cứu, trong khi diện tích rừng duy trì ổn định không đổi là 8.998,76 ha.

Thứ hai, diện tích các đầm ao nuôi trồng thủy sản (kiểu 1) gia tăng nhanh chóng và là đích đến lớn nhất của quá trình chuyển đổi đất. Trong giai đoạn 2000 - 2009, có tới 272,90 ha rừng ngập mặn nguyên sinh và hàng chục hecta bãi triều tự nhiên bị đào đắp chuyển thành đầm nuôi tôm cá, nâng tổng diện tích nuôi trồng thủy sản toàn vùng lên 2.900,7 ha, mang lại sản lượng nuôi tôm đạt 1,09 nghìn tấn và sản lượng cá đạt 2,68 nghìn tấn vào năm 2009.

Thứ ba, sự biến động do các quá trình tự nhiên ghi nhận 128,42 ha rừng ngập mặn bị thoái hóa và chuyển đổi thành bãi bùn gian triều (kiểu G) tập trung nhiều nhất tại xã Đông Ngũ, huyện Tiên Yên. Bên cạnh đó, có 22,93 ha thuộc kiểu bờ cát, cuội, sỏi (kiểu E) bị biến đổi thành vùng nước cửa sông (kiểu F) và vùng biển nông dưới 6m (kiểu A) do tác động của động lực sóng và xói lở dòng chảy.

Thứ tư, nỗ lực phục hồi sinh thái thông qua việc trồng lại rừng ngập mặn trên nền các ao đầm nuôi thủy sản thoái hóa chỉ đạt 6,88 ha tại huyện Đầm Hà. Tỷ lệ phục hồi này chiếm vỏn vẹn 1% tổng lượng biến đổi năm 2009, một con số quá khiêm tốn so với quy mô mất rừng 394,44 ha trong cùng thời kỳ.

Thảo luận kết quả

Sự biến động tiêu cực của các kiểu đất ngập nước vịnh Tiên Yên xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân chính: nhân tạo và tự nhiên. Về mặt nhân tạo, lợi nhuận kinh tế từ việc nuôi tôm nước lợ đã thúc đẩy 2.874 hộ dân địa phương ồ ạt phá rừng đắp đầm theo hình thức quảng canh tự phát, thiếu quy hoạch đồng bộ. Cùng với đó, các dự án công nghiệp san lấp bãi triều xây dựng khu công nghiệp cảng biển Hải Hà, cảng Mũi Chùa và hoạt động khai thác sa khoáng titan tại xã Phú Hải đã trực tiếp xóa sổ nhiều dải rừng phòng hộ ven bờ. Về mặt tự nhiên, chế độ thủy văn phức tạp cùng hiện tượng bồi tụ phù sa quá mức tại các cửa sông lớn như Ka Long và Tiên Yên đã làm nâng cao cốt địa hình bãi triều, gây nghẹt hệ rễ thở của thực vật ngập mặn và làm cây chết hàng loạt tại Tiên Yên.

So sánh với các nghiên cứu tại vùng châu thổ sông Hồng hay các vùng cửa sông ven biển lân cận, quá trình biến động đất ngập nước vịnh Tiên Yên có tính đặc thù cao nhờ sự che chắn của hệ thống đảo ngoài khơi và cấu trúc bãi triều thoải rộng tới 20.000 ha với biên độ triều đạt 2,08m. Toàn bộ các luồng chuyển dịch diện tích giữa 6 kiểu đất ngập nước được mô tả trực quan và cô đọng thông qua mô hình ma trận biến động không gian 6x6 kết hợp biểu đồ luân chuyển diện tích, phản ánh rõ nét sự suy thoái của các hệ sinh thái tự nhiên trước sức ép kinh tế cục bộ. Hiện tượng thoái hóa đất ngập nước không chỉ làm suy giảm nguồn lợi động vật đáy mà còn làm suy yếu vành đai bảo vệ đới bờ trước các hiểm họa bão biển và biến đổi khí hậu.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt và xác lập ranh giới bảo tồn cho toàn bộ 9.005,64 ha rừng ngập mặn hiện hữu, hoàn thành việc cắm mốc ranh giới sinh thái thực địa trước năm 2015 do Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh chỉ đạo, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì thực hiện.

Hai là, rà soát và quy hoạch lại toàn bộ 2.900,7 ha diện tích nuôi trồng thủy sản trên địa bàn 3 huyện Tiên Yên, Đầm Hà và Hải Hà. Ban hành quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc 100% các cơ sở nuôi tôm thâm canh và bán thâm canh phải hoàn thiện hệ thống ao lắng, xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn môi trường trước năm 2018 dưới sự giám sát chặt chẽ của Sở Tài nguyên và Môi trường.

Ba là, triển khai dự án phục hồi và trồng mới rừng ngập mặn trên diện tích các đầm nuôi tôm bị bỏ hoang, hoang hóa và các bãi bùn bồi tụ, phấn đấu đạt mục tiêu khôi phục tối thiểu 500 ha rừng phòng hộ ven biển trong giai đoạn 2015 - 2020, sử dụng nguồn vốn từ ngân sách tỉnh kết hợp các chương trình tài trợ bảo tồn quốc tế.

Bốn là, ứng dụng công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý GIS để xây dựng cơ sở dữ liệu số về biến động tài nguyên đất ngập nước vịnh Tiên Yên, duy trì chu kỳ quan trắc cập nhật bản đồ định kỳ 2 năm một lần, giao Ủy ban nhân dân các huyện Tiên Yên, Đầm Hà và Hải Hà phối hợp với các cơ quan nghiên cứu khoa học thực hiện nhằm giám sát kịp thời các vi phạm san lấp mặt bằng ven biển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ninh, cùng Ủy ban nhân dân các huyện Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà có thể sử dụng trực tiếp bộ dữ liệu biến động 522,86 ha đất ngập nước để xây dựng quy hoạch không gian biển, phân vùng sử dụng đất và cấp phép các dự án kinh tế ven bờ một cách chuẩn xác.

Nhóm doanh nghiệp và hộ dân nuôi trồng thủy sản: Hơn 2.800 hộ gia đình và các hợp tác xã thủy sản trong vùng có thể tham khảo các phân tích khoa học về thoái hóa môi trường nước để chuyển đổi mô hình từ nuôi tôm quảng canh phá rừng sang mô hình sinh thái kết hợp rừng - thủy sản, giảm thiểu rủi ro dịch bệnh và nâng cao hiệu quả kinh tế bền vững.

Nhóm nhà khoa học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Môi trường - Địa lý: Các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo khối ngành Quản lý tài nguyên, Sinh thái học, GIS và Viễn thám có thể sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình phân tích chồng chập bản đồ đa thời gian và phương pháp tiếp cận sinh thái trong nghiên cứu vùng bờ.

Nhóm các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên: Các tổ chức quốc tế quan tâm đến đa dạng sinh học và thích ứng biến đổi khí hậu có thể khai thác danh mục 260 loài động vật đáy và bản đồ phân bố 15 loài cây ngập mặn để xây dựng các hồ sơ dự án tài trợ trồng rừng ngập mặn và thành lập khu bảo tồn đất ngập nước vịnh Tiên Yên.

Câu hỏi thường gặp

Đất ngập nước vịnh Tiên Yên có vai trò sinh thái quan trọng nhất là gì?

Vịnh Tiên Yên sở hữu hơn 9.005 ha rừng ngập mặn và 20.000 ha bãi triều, đóng vai trò như lá chắn tự nhiên điều hòa vi khí hậu, chống xói lở bờ biển và giảm thiểu sức tàn phá của bão. Đây là nơi sinh cư, sinh sản thiết yếu của 260 loài động vật đáy, bảo tồn nhiều loài đặc sản có giá trị kinh tế như sá sùng, sò huyết và ngán.

Nguyên nhân chủ yếu nào dẫn đến sự suy giảm 394,44 ha rừng ngập mặn trong giai đoạn 2000 - 2009?

Nguyên nhân hàng đầu là việc chặt phá rừng tự phát để chuyển đổi thành đầm nuôi tôm nước lợ với diện tích mất đi lên tới 272,90 ha. Ngoài ra, việc san lấp mặt bằng phát triển khu công nghiệp cảng biển Hải Hà, cảng Mũi Chùa và quá trình bồi tụ phù sa tự nhiên làm chết 128,42 ha cây ngập mặn cũng là tác nhân trực tiếp.

Công nghệ GIS và viễn thám mang lại lợi thế gì trong nghiên cứu biến động tài nguyên?

Viễn thám và GIS cho phép bao quát toàn diện diện tích 400 km² vùng vịnh một cách đồng bộ, khách quan qua các mốc thời gian. Các thuật toán xử lý không gian giúp lượng hóa chính xác từng hecta chuyển đổi giữa 6 kiểu đất ngập nước và trích xuất ma trận biến động chi tiết mà phương pháp điều tra thực địa đơn thuần không thể thực hiện được.

Việc phát triển nuôi trồng thủy sản tự phát gây ra những hệ lụy môi trường nào?

Sự mở rộng đầm nuôi lên 2.900,7 ha nhưng thiếu hệ thống xử lý nước thải khiến nguồn nước ven bờ bị ô nhiễm nghiêm trọng. Trầm tích đáy bị yếm khí hóa làm suy thoái thảm thực vật tự nhiên, hủy hoại bãi đẻ của các loài thủy sản bản địa và làm bùng phát dịch bệnh gây thiệt hại kinh tế hàng tỷ đồng mỗi năm cho người dân.

Cần thực hiện giải pháp đột phá nào để phục hồi các vùng đất ngập nước bị thoái hóa?

Giải pháp đột phá là thực hiện chương trình phục hồi 500 ha rừng ngập mặn trên diện tích các đầm tôm thoái hóa bị bỏ hoang trước năm 2020. Đồng thời, cần áp dụng cơ chế đồng quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng địa phương kết hợp kiểm soát xả thải nghiêm ngặt từ các vùng nuôi thâm canh và dự án công nghiệp ven biển.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập bức tranh khoa học toàn diện và chuẩn mực về hiện trạng phân bố của 6 kiểu đất ngập nước ven biển tại vịnh Tiên Yên.
• Lượng hóa chính xác mức độ suy thoái 394,44 ha rừng ngập mặn tự nhiên gắn liền với sự mở rộng của 2.900,7 ha diện tích ao đầm nuôi trồng thủy sản trong giai đoạn 2000 - 2009.
• Làm sáng tỏ các nguyên nhân nhân sinh từ nuôi tôm tự phát, san lấp hạ tầng công nghiệp cùng các nguyên nhân động lực địa mạo bồi tụ cửa sông.
• Khẳng định tính ưu việt của việc tích hợp công nghệ GIS và viễn thám trong việc xây dựng ma trận luân chuyển không gian phục vụ giám sát môi trường đới bờ.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quy hoạch, kỹ thuật và quản lý đồng bộ với lộ trình hành động rõ ràng cho giai đoạn 2015 - 2020.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp cơ sở dữ liệu không gian định lượng chính xác, phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ tỉnh Quảng Ninh. Trong thời gian tới, các cơ quan chức năng cần khẩn trương số hóa dữ liệu, hoàn thành việc khoanh vùng bảo vệ rừng ngập mặn trước năm 2015 và triển khai các dự án trồng rừng phục hồi đến năm 2020. Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác ngay nguồn cơ sở dữ liệu GIS giá trị từ công trình này để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững kinh tế biển vịnh Tiên Yên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Vùng biển vịnh Tiên Yên thuộc tỉnh Quảng Ninh có tài nguyên thiên nhiên phong phú với nhiều kiểu đất ngập nước, các danh lam thắng cảnh như: đảo Cái Chiên, đảo Sậu Nam và nhiều đảo nhỏ khác. Không những thế, vịnh Tiên Yên còn là một ngư trường lớn của Việt Nam, là vùng có ngành du lịch, dịch vụ, thủy sản phát triển. Tuy nhiên, các vùng đất ngập nước tại khu vực nghiên cứu vẫn chưa thực sự là hạng mục quản lý riêng về sử dụng và bảo tồn. Các hệ sinh thái đất ngập nước chiếm diện tích khá lớn nhưng hầu như chưa được chú ý đầy đủ và đánh giá đúng mức.

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về ĐNN ở Việt Nam. Tuy nhiên, trong các nghiên cứu, các tác giả chủ yếu tập trung đi vào nghiên cứu bản chất của ĐNN để hướng đến đưa ra một hệ thống phân loại cho ĐNN Việt Nam. Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau trong quá trình khai thác và sử dụng đất ngập nước như các hoạt động chuyển đổi mục đích sử dụng đất ngập nước; các loại chất thải ngày càng gia tăng; nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản bằng các phương pháp có tính hủy diệt; nạn chặt phá rừng ngập mặn, sử dụng không hợp lý các hóa chất bảo vệ thực vật và phân bón trong sản xuất nông nghiệp,. làm cho nguồn tài nguyên quý giá này bị biến đổi nhanh chóng và đang đứng trước nguy cơ bị suy thoái.

Để đánh giá sự biến động các vùng ĐNN nhằm đề xuất các biện pháp bảo vệ và ngăn chặn các hành vi xâm hại đến ĐNN thì xu hướng nghiên cứu biến động ĐNN là một hướng nghiên cứu có tính cấp thiết to lớn. Xuất phát từ thực tiễn trên, đề tài luận văn “Đánh giá biến động đất ngập nước vịnh Tiên Yên-Tỉnh Quảng Ninh phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường” được thực hiện nhằm đánh giá sự biến động các vùng đất ngập nước Vịnh Tiên Yên và định hướng sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên này. Lê Thị Nga – Lớp Cao học Môi trường K17 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá biến động đất ngập nước vịnh Tiên Yên -Tỉnh Quảng Ninh phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.Một số khái niệm 1. Khái niệm đất ngập nước Tùy theo mục đích sử dụng thì hiện nay trên thế giới có trên 50 định nghĩa khác nhau về ĐNN.

Tuy nhiên, định nghĩa về ĐNN của Công ước Ramsar (Công ước về các vùng ĐNN có tầm quan trọng quốc tế, đặc biệt như là nơi cư trú của các loài chim nước, năm 1971) có nghĩa khái quát và bao hàm nhất, được nhiều quốc gia cũng như các tổ chức quốc tế sử dụng. Theo định nghĩa này, “ĐNN là những vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước bất kể là tự nhiên hay nhân tạo, thường xuyên hay tạm thời, có nước chảy hay nước tù, là nước ngọt, nước lợ hay nước biển, kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6m khi triều thấp” [5, 3, 1]. ĐNNVB nằm trong đới ven bờ, nơi tương tác giữa Lục địa – Biển – Khí quyển và chịu ảnh hưởng rất mạnh của các quá trình nhân tác. Ở đấy bao gồm đồng bằng ven biển, thềm lục địa và khối nước bao phủ lên thềm, trong đó kể các vịnh lớn, hệ các vịnh lớn, hệ các cửa sông, đầm phá, cồn cát, các hải đảo thềm lục địa (Imann and Nordstrom, 1974).

Trong phạm vi luận văn này, tác giả sử dụng định nghĩa ĐNN của Ramsar như đã nêu để xác định các kiểu ĐNNVB (tự nhiên và nhân tạo) trong khu vực nghiên cứu. Ngoài ra, các kiểu ĐNNVB được thống nhất ký hiệu như trong Hệ thống phân loại ĐNN Ramsar, 1971 (Bảng 1. Vào những năm đầu của thập kỷ 70, Công ước Ramsar (1971) đã phân ĐNN thành 22 kiểu mà không chia thành các hệ và lớp. Trong quá trình thực hiện Công ước và thực tiễn áp dụng vào các vùng và các quốc gia khác nhau, sự phân hạng này đã thay đổi.

Vào năm 1994, Công ước Ramsar đã chia ĐNN thành 3 nhóm chính đó là: ĐNN ven biển và biển (11 loại hình), ĐNN nội địa (16 loại hình), ĐNN nhân tạo (8 loại hình) (Davis, 1994 - Ramsar Convention Bureau) với tổng cộng 35 loại hình. Cũng theo Ramsar Convention Bureau (1997a,b - 2nd edition), thì các loại hình Lê Thị Nga – Lớp Cao học Môi trường K17 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá biến động đất ngập nước vịnh Tiên Yên -Tỉnh Quảng Ninh phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường ĐNN đã được xem xét lại và chia thành 40 kiểu khác nhau. Trong những năm gần đây, hệ thống phân loại ĐNN đã được xem xét, chỉnh sửa, bổ sung thành 42 kiểu. Hệ thống phân loại đất ngập nƣớc Ramsar [32] Đất ngập nƣớc ven biển và biển Các vùng biển nông ngập nước thường xuyên ở độ sâu dưới 6 mét A 1 khi triều thấp; bao gồm cả các vịnh và eo biển.

Các thảm thực vật biển dưới triều; bao gồm các bãi tảo bẹ, các bãi cỏ B 2 biển, các bãi cỏ biển nhiệt đới. C 3 Các rạn san hô. D 4 Các bờ đá biển; kể cả các đảo đá ngoài khơi, vách đá biển. Các bờ cát, bãi cuội hay sỏi; bao gồm các roi cát, mũi đất nhô ra E 5 biển và các đảo cát; kể cả các hệ cồn cát và các lòng chảo ẩm ướt.

Các vùng nước cửa sông; nước thường trực của các vùng cửa sông F 6 và các hệ thống cửa sông của châu thổ. G 7 Các bãi bùn gian triều, các bãi cát hay các bãi muối. Các đầm lầy gian triều; bao gồm các đầm lầy nước mặn, các đồng cỏ H 8 nước mặn, các bãi kết muối, các đầm nước mặn nổi lên; kể cả các đầm nước ngọt và lợ thủy triều. Các vùng đất ngập nước có rừng gian triều; bao gồm rừng ngập mặn, I 9 các đầm dừa nước và các đầm có cây nước ngọt.

Các đầm/ phá nước lợ/mặn ven biển; các đầm/ phá nước lợ đến nước J 10 mặn ít nhất có một lạch nhỏ nối với biển. Các đầm/ phá nước ngọt ven biển; bao gồm các đầm/ phá châu thổ K 11 nước ngọt. Zk (a) 12 Các hệ thống thủy văn castơ ngầm và hang động ven biển và biển Đất ngập nước nội địa L 13 Các đồng bằng châu thổ thường xuyên có nước. Các sông/suối/lạch thường xuyên có nước; bao gồm cả các thác M 14 nước.

Lê Thị Nga – Lớp Cao học Môi trường K17 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá biến động đất ngập nước vịnh Tiên Yên -Tỉnh Quảng Ninh phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường N 15 Các sông/suối/lạch có nước theo mùa/không liên tục/bất thường. O 16 Các hồ nước ngọt có nước thường xuyên (trên 8ha); bao gồm các hồ lớn uốn chữ U/hình móng ngựa. P 17 Các hồ nước ngọt có nước theo mùa/không liên tục (trên 8ha); bao gồm cả các hồ ở đồng bằng ngập lũ. Q 18 Các hồ nước mặn/lợ/kiềm có nước thường xuyên.

R 19 Các hồ và bãi nước mặn/lợ/kiềm có nước thường xuyên. Sp 20 Các đầm/ vũng nước mặn/lợ/kiềm có nước thường xuyên. Ss 21 Các đầm/ vũng nước mặn/lợ/kiềm có nước theo mùa/không liên tục. Các đầm/ vũng nước ngọt có nước thường xuyên; các ao hồ (dưới Tp 22 8ha); các đầm nước và đầm lầy trên đất vô cơ; có thảm thực vật nổi mọng nước ít nhất trong phần lớn mùa sinh trưởng.

Các đầm/ vũng nước ngọt có nước theo mùa/không liên tục trên đất Ts 23 vô cơ; kể cả bãi lầy, hố/ hốc đá, đồng cỏ ngập theo mùa, đầm cỏ lác/ lách. U 24 Các vùng đất than bùn không có rừng; bao gồm đầm lầy than bùn có cây bụi hoặc trống, các đầm lầy/ bàu, các đầm lầy thấp. Va 25 Các vùng đất ngập nước núi cao; kể cả các đồng cỏ núi cao, các vùng nước tạm thời do tuyết tan. Vt 26 Các vùng đất ngập nước lãnh nguyên; bao gồm các vũng nước lãnh nguyên, các vùng nước tạm thời do tuyết tan.

Các vùng đất ngập nước cây bụi chiếm ưu thế; các đầm lầy cây bụi, W 27 các đầm nước có cây bụi chiếm ưu thế, các rừng cây bụi, cây dương đỏ; trên đất vô cơ. Các vùng đất ngập nước nước ngọt có cây lớn chiếm ưu thế; kể cả Xf 28 rừng đầm lầy nước ngọt, rừng ngập theo mùa, đầm lầy cây gỗ; trên đất vô cơ. Xp 29 Các vùng đất than bùn có rừng; rừng đầm lầy đất than bùn. Y 30 Suối, ốc đảo nước ngọt.

Lê Thị Nga – Lớp Cao học Môi trường K17 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá biến động đất ngập nước vịnh Tiên Yên -Tỉnh Quảng Ninh phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường Zg 31 Các vùng đất ngập nước địa nhiệt. Zk (b) 32 Các hệ thống thủy văn castơ ngầm và hang động nội địa. Đất ngập nước nhân tạo 1 33 Các đầm/ ao nuôi trồng thủy sản (như các đầm nuôi tôm/cá). Các ao; bao gồm các ao nông nghiệp, các ao nuôi, các bể chứa nhỏ 2 34 (nhìn chung nhỏ hơn 8ha).

Đất được tưới tiêu; bao gồm các kênh mương tưới tiêu và các ruộng 3 35 lúa. Đất nông nghiệp ngập theo mùa (bao gồm các đồng cỏ ngập nước 4 36 hoặc đồng cỏ dùng để chăn thả gia súc hoặc được quản lý một cách tích cực). 5 37 Các điểm khai thác muối; các ruộng/ hồ muối, nước mặn… Các khu vực trữ nước; hồ chứa/đập nước/đập chắn/ đập tràn (nhìn 6 38 chung trên 8 ha). Các nơi đào; các mỏ cuội/gạch/sét; các mỏ đất mượn, các moong 7 39 mỏ.

Các vùng xử lý nước thải; các bãi chứa nước thải sinh hoạt, các ao 8 40 lắng, các bể ôxy hóa… 9 41 Các con kênh, rạch thoát nước, các mương nhỏ. Zk(c) 42 Các hệ thống thủy văn castơ ngầm và hang động nhân tạo. Cấu trúc và chức năng đất ngập nước ĐNN rất đa dạng về loại hình và kích cỡ, được coi như cấu phần của cảnh quan tự nhiên, phản ánh những đặc trưng về tự nhiên và sinh học, xác định khuôn khổ của các quy hoạch quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học, tài nguyên và các chức năng sinh thái của nó [2]. Trong cấu trúc, quần xã sinh vật là thành phần quan trọng vì nó là sản phẩm đặc biệt được sinh ra trong những hoàn cảnh cụ thể của ĐNN.

Trong hoạt động sống, quần xã sinh vật lại làm biến đổi những đơn vị cấu trúc khác của ĐNN. Lê Thị Nga – Lớp Cao học Môi trường K17 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.