Đánh giá mức độ bền vững của các điểm tái định cư thủy điện Sơn La tại huyện Thuận Châu

Luận văn thạc sĩ đánh giá bền vững các điểm tái định cư thủy điện Sơn La tại huyện Thuận Châu, cung cấp cái nhìn sâu sắc về phát triển bền vững.

• Tác giả: Thiều Quang Phi Hùng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Quyết Thắng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Mức Độ Bền Vững Của Một Số Điểm Tái Định Cư Thủy Điện Sơn La
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình chung về hoạt động di dân, tái định cư ở Việt Nam
• 1.1.1. Khái niệm chung
• 1.1.2. Các hoạt động di dân, tái định cư
• 1.1.3. Các văn bản pháp luật của Nhà nước về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất
• 1.1.4. Công tác di dân tái định cư một số thủy điện ở Việt Nam
• 1.2. Tổng quan về PTBV và các phương pháp đánh giá mức độ bền vững các cộng đồng dân cư
• 1.2.1. Tổng quan về phát triển bền vững
• 1.2.2. Các phương pháp đánh giá mức độ bền vững các cộng đồng dân cư
• 1.3. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Thuận Châu
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.3.3. Khái quát thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp đánh giá nhanh môi trường
• 2.2.2. Các phương pháp đánh giá mức bền vững cộng đồng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Thực trạng các điểm TĐC nghiên cứu
• 3.1.1. Điểm TĐC Nong Bóng
• 3.1.2. Điểm TĐC Tiên Hưng
• 3.2. Đánh giá mức độ bền vững 03 điểm TĐC nghiên cứu
• 3.2.1. Mức độ bền vững của cộng đồng theo phương pháp BS
• 3.2.2. Bền vững của cộng đồng TĐC theo chỉ số bền vững địa phương LSI
• 3.2.3. So sánh đánh giá mức độ bền vững theo hai phương pháp BS và LSI
• 3.3. Giải pháp nâng cao tính bền vững cho các điểm TĐC nghiên cứu
• 3.3.1. Nguyên nhân dẫn đến tính bền vững các điểm TĐC chưa cao
• 3.3.2. Những giải pháp nhằm nâng cao độ bền vững cho các điểm TĐC
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. Mẫu bảng hỏi – trả lời
• 2. Danh sách các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân phát phiếu điều tra
• 3. Danh sách các cán bộ, công chức phỏng vấn

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá bền vững điểm tái định cư thủy điện Sơn La

Đánh giá bền vững điểm tái định cư thủy điện Sơn La là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển năng lượng và bảo vệ môi trường. Thủy điện Sơn La, với công suất lớn, đã tạo ra nhiều lợi ích nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cho cộng đồng dân cư. Việc đánh giá mức độ bền vững không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của đánh giá bền vững

Đánh giá bền vững là quá trình phân tích các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường để xác định khả năng duy trì và phát triển của các điểm tái định cư. Tầm quan trọng của việc này nằm ở việc đảm bảo rằng các chính sách và chương trình hỗ trợ người dân được thực hiện hiệu quả.

1.2. Các tiêu chí đánh giá bền vững tại điểm tái định cư

Các tiêu chí đánh giá bền vững bao gồm điều kiện sống, khả năng tiếp cận dịch vụ công cộng, và sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định. Những tiêu chí này giúp xác định mức độ hài lòng và ổn định của người dân tại các điểm tái định cư.

II. Vấn đề và thách thức trong tái định cư thủy điện Sơn La

Việc tái định cư cho người dân vùng thủy điện Sơn La gặp nhiều vấn đề phức tạp. Những thách thức này không chỉ liên quan đến việc di dời mà còn ảnh hưởng đến đời sống và sinh kế của người dân. Các vấn đề như thiếu đất sản xuất, chất lượng đất kém và cơ sở hạ tầng chưa hoàn thiện là những yếu tố chính cần được giải quyết.

2.1. Thiếu đất sản xuất và chất lượng đất

Nhiều hộ dân tái định cư gặp khó khăn trong việc tìm kiếm đất sản xuất. Đất được cấp thường có chất lượng kém, không đủ để đảm bảo sinh kế cho người dân. Điều này dẫn đến tình trạng nghèo đói và thiếu thốn trong cuộc sống hàng ngày.

2.2. Cơ sở hạ tầng chưa hoàn thiện

Cơ sở hạ tầng tại các điểm tái định cư như trường học, trạm y tế và hệ thống cấp nước còn thiếu thốn. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn cản trở sự phát triển bền vững của cộng đồng.

III. Phương pháp đánh giá bền vững điểm tái định cư thủy điện Sơn La

Để đánh giá mức độ bền vững của các điểm tái định cư, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững và đưa ra các giải pháp cải thiện.

3.1. Phương pháp đánh giá bền vững theo chỉ số LSI

Chỉ số bền vững địa phương (LSI) là một công cụ hữu ích để đánh giá mức độ bền vững của các cộng đồng. Phương pháp này dựa trên các chỉ số cụ thể để đo lường sự phát triển kinh tế, xã hội và môi trường.

3.2. Phương pháp đánh giá bền vững theo CSA

Đánh giá sự bền vững của cộng đồng (CSA) là một phương pháp khác giúp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững. Phương pháp này tập trung vào sự tham gia của cộng đồng và khả năng tự phục hồi của họ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại điểm tái định cư

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp đánh giá bền vững đã mang lại nhiều thông tin quý giá. Những thông tin này giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định đúng đắn hơn trong việc phát triển các điểm tái định cư.

4.1. Kết quả đánh giá tại điểm tái định cư Nong Bóng

Điểm tái định cư Nong Bóng đã cho thấy sự cải thiện trong điều kiện sống của người dân. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

4.2. Kết quả đánh giá tại điểm tái định cư Tiên Hưng

Tại điểm Tiên Hưng, việc áp dụng các chính sách hỗ trợ đã giúp người dân ổn định cuộc sống. Tuy nhiên, cần có thêm các biện pháp để nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển kinh tế.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho điểm tái định cư

Đánh giá bền vững điểm tái định cư thủy điện Sơn La là một quá trình cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho cộng đồng. Các giải pháp cần được thực hiện để cải thiện điều kiện sống và sinh kế cho người dân.

5.1. Đề xuất giải pháp nâng cao tính bền vững

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao tính bền vững cho các điểm tái định cư, bao gồm cải thiện cơ sở hạ tầng, hỗ trợ sản xuất và tạo việc làm cho người dân.

5.2. Tương lai của các điểm tái định cư tại Sơn La

Tương lai của các điểm tái định cư tại Sơn La phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư của chính phủ cũng như sự tham gia của cộng đồng trong quá trình phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam đang trong giai đoạn công nghiệp hóa – hiện đại hóa với nhu cầu năng lượng ngày càng tăng cao. Bình quân mức sử dụng điện mới đạt khoảng 340 kWh/người/năm, trong khi nước ta thiếu khoảng 9 tỷ kWh mỗi năm, dự kiến đến năm 2015 phải nhập khẩu 6-7 tỷ kWh. Với lợi thế nhiều sông suối, thủy điện được xem là nguồn năng lượng quan trọng, trong đó thủy điện Sơn La có công suất 2400 MW, là thủy điện lớn nhất Đông Nam Á, với dung tích hồ chứa 9,26 tỷ m³ và diện tích lưu vực 43.760 km². Tuy nhiên, dự án này đã khiến gần 20.000 gia đình phải di dời, gây ra nhiều vấn đề về môi trường, văn hóa và đời sống người dân.

Luận văn tập trung đánh giá mức độ bền vững của một số điểm tái định cư (TĐC) thủy điện Sơn La trên địa bàn huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La, nơi có 14 khu, 37 điểm TĐC với 1.640 hộ dân. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định thực trạng bền vững của cộng đồng TĐC, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao tính ổn định và phát triển bền vững cho các điểm TĐC. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2008-2010 tại ba điểm TĐC điển hình: Tiên Hưng, Pá Chập và Nong Bóng.

Việc đánh giá mức độ bền vững tại các điểm TĐC có ý nghĩa quan trọng trong việc ổn định đời sống, phát triển sản xuất, bảo tồn văn hóa và môi trường, góp phần xây dựng các khu TĐC bền vững không chỉ ở Sơn La mà còn trên phạm vi toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình phát triển bền vững (PTBV) với ba thành phần chính: kinh tế, xã hội và môi trường. Khái niệm PTBV được định nghĩa theo Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (1987) là “đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”. Mô hình quả trứng của hệ thống môi trường (IUCN, 1996) được sử dụng để minh họa sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hệ sinh thái tự nhiên và xã hội nhân văn.

Ba bộ chỉ số chính được áp dụng để đánh giá mức độ bền vững:

• Barometer of Sustainability (BS): Đánh giá dựa trên 10 chỉ thị đơn gồm 5 chỉ thị phúc lợi sinh thái (đất, nước, không khí, đa dạng sinh học, sử dụng tài nguyên) và 5 chỉ thị phúc lợi xã hội nhân văn (sức khỏe cộng đồng, việc làm/thu nhập, học vấn, trật tự an toàn xã hội, bình đẳng xã hội). Mỗi chỉ thị có tỷ trọng 20%, kết quả được phân loại thành 5 mức độ bền vững.

• Local Sustainability Index (LSI): Chỉ số bền vững địa phương gồm 5 chỉ thị đơn phù hợp với vùng miền núi: tỷ lệ trẻ dưới 15 tuổi đi học, tỷ lệ trẻ sơ sinh không tử vong, tỷ lệ số tháng đủ nước sinh hoạt, tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi không mắc bệnh hô hấp, tỷ lệ diện tích đất không bị thoái hóa. Các chỉ thị có trọng số khác nhau, chỉ số tổng hợp được phân loại thành 5 mức độ bền vững.

• Community Sustainability Assessment (CSA): Phương pháp đánh giá toàn diện dựa trên 21 chỉ thị đơn thuộc 3 lĩnh vực sinh thái, xã hội và tinh thần, giúp cộng đồng xác định điểm mạnh, điểm yếu và ưu tiên hành động nâng cao tính bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp:

• Thu thập tài liệu: Tổng hợp các báo cáo, số liệu thống kê, văn bản pháp luật liên quan đến chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thủy điện Sơn La và các dự án thủy điện khác.

• Khảo sát thực địa: Quan sát, đánh giá cơ sở hạ tầng, điều kiện kinh tế, xã hội và sinh hoạt tại ba điểm TĐC Tiên Hưng, Pá Chập và Nong Bóng.

• Phỏng vấn bán cấu trúc: Thực hiện phỏng vấn cán bộ quản lý dự án, cán bộ địa phương, trưởng bản và đại diện hộ gia đình tại các điểm TĐC để thu thập thông tin định tính.

• Điều tra bằng bảng hỏi: Thu thập dữ liệu từ 75 hộ gia đình (30 hộ tại Pá Chập, 22 hộ tại Tiên Hưng, 23 hộ tại Nong Bóng) về các chỉ số liên quan đến mức độ bền vững.

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng các chỉ số BS và LSI để đánh giá mức độ bền vững của từng điểm TĐC, so sánh kết quả giữa các điểm và giữa hai phương pháp đánh giá.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2008 đến 2010, tập trung vào ba điểm TĐC điển hình trên địa bàn huyện Thuận Châu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ bền vững theo phương pháp BS: Điểm TĐC Tiên Hưng đạt mức bền vững tiềm năng với chỉ số tổng hợp khoảng 65%, Pá Chập và Nong Bóng đạt mức bền vững trung bình với chỉ số lần lượt là 55% và 50%. Các chỉ thị phúc lợi xã hội nhân văn có điểm cao hơn so với phúc lợi sinh thái, đặc biệt là sức khỏe cộng đồng và học vấn đạt trên 70%, trong khi chỉ thị đất và nước chỉ đạt khoảng 40-50%.

2. Mức độ bền vững theo phương pháp LSI: Chỉ số LSI của Tiên Hưng là 0,75 (khá bền vững), Pá Chập 0,62 (khá bền vững), Nong Bóng 0,58 (trung bình). Tỷ lệ trẻ dưới 15 tuổi đi học đạt trên 90% ở tất cả các điểm, tỷ lệ trẻ sơ sinh không tử vong trên 95%. Tuy nhiên, tỷ lệ số tháng đủ nước sinh hoạt chỉ đạt khoảng 70% do nguồn nước hạn chế và sự cố kỹ thuật.

3. Điều kiện cơ sở hạ tầng và đời sống: Các điểm TĐC đều có hệ thống cấp nước sạch, điện lưới quốc gia và đường giao thông cơ bản, nhưng chất lượng và tính đồng bộ của cơ sở hạ tầng còn hạn chế. Tỷ lệ hộ có đất sản xuất đạt khoảng 60%, nhưng diện tích và chất lượng đất sản xuất chưa đáp ứng nhu cầu, gây khó khăn trong phát triển sản xuất nông nghiệp.

4. Vấn đề xã hội và văn hóa: Tình trạng an ninh trật tự được đảm bảo với tỷ lệ người trên 18 tuổi không vi phạm pháp luật trên 90%. Tuy nhiên, sự hòa nhập giữa dân TĐC và dân bản địa còn nhiều thách thức, ảnh hưởng đến sự đoàn kết cộng đồng và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy mức độ bền vững của các điểm TĐC thủy điện Sơn La trên địa bàn huyện Thuận Châu còn ở mức trung bình đến khá, chưa đạt mức bền vững cao. Nguyên nhân chủ yếu là do hạn chế về đất sản xuất, nguồn nước sinh hoạt không ổn định, cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ và chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển sản xuất và đời sống.

So sánh với các nghiên cứu về TĐC thủy điện khác như Hòa Bình, Yaly và Na Hang, các điểm TĐC tại Thuận Châu có sự chuẩn bị và đầu tư tốt hơn về mặt cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ, nhưng vẫn gặp khó khăn tương tự về đất sản xuất và phát triển sinh kế. Việc áp dụng đồng thời hai phương pháp BS và LSI giúp đánh giá toàn diện hơn về các khía cạnh sinh thái và xã hội, đồng thời làm rõ các điểm yếu cần tập trung cải thiện.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh chỉ số BS và LSI của từng điểm TĐC, bảng tổng hợp tỷ lệ các chỉ thị đơn và biểu đồ tròn phân bố tỷ lệ hộ có đất sản xuất, nguồn nước sinh hoạt và các chỉ số xã hội khác.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng: Nâng cấp hệ thống cấp nước sinh hoạt, cải thiện đường giao thông nội bản và các công trình công cộng như trường học, trạm y tế, nhà văn hóa. Mục tiêu đạt tỷ lệ hộ dân có nước sinh hoạt ổn định trên 95% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND huyện phối hợp với các sở ngành liên quan.

2. Bố trí và cải tạo đất sản xuất: Tăng diện tích đất sản xuất cho các hộ TĐC, cải tạo đất cằn cỗi, hỗ trợ kỹ thuật canh tác và chuyển đổi cây trồng phù hợp với điều kiện địa phương. Mục tiêu nâng tỷ lệ hộ có đất sản xuất lên trên 80% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý dự án TĐC, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

3. Phát triển sinh kế và đào tạo nghề: Tổ chức các lớp đào tạo kỹ thuật nông nghiệp, chăn nuôi, nghề thủ công truyền thống và các ngành nghề phù hợp để nâng cao thu nhập cho người dân. Mục tiêu tăng thu nhập bình quân hộ gia đình TĐC ít nhất 15% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Trung tâm dạy nghề huyện, các tổ chức phi chính phủ.

4. Thúc đẩy hòa nhập cộng đồng và bảo tồn văn hóa: Tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, xây dựng quy ước bản làng, tăng cường sự tham gia của dân TĐC và dân bản địa trong các hoạt động cộng đồng. Mục tiêu nâng cao sự đoàn kết và giảm thiểu xung đột xã hội trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã, các tổ chức đoàn thể địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về di dân tái định cư: Giúp hoạch định chính sách, quy hoạch và quản lý các dự án TĐC thủy điện, nâng cao hiệu quả công tác bồi thường, hỗ trợ và ổn định đời sống người dân.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành khoa học môi trường, phát triển bền vững: Cung cấp cơ sở lý luận, phương pháp đánh giá và dữ liệu thực tiễn về mức độ bền vững cộng đồng TĐC vùng miền núi.

3. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức phát triển cộng đồng: Hỗ trợ xây dựng các chương trình phát triển sinh kế, đào tạo nghề và bảo tồn văn hóa cho cộng đồng TĐC.

4. Chính quyền địa phương và cán bộ quản lý dự án TĐC: Tham khảo để cải thiện công tác quản lý, nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững tại các điểm TĐC.

Câu hỏi thường gặp

1. Mức độ bền vững của các điểm tái định cư được đánh giá như thế nào?
   Mức độ bền vững được đánh giá qua các chỉ số BS và LSI, kết quả cho thấy các điểm TĐC đạt mức trung bình đến khá, với điểm mạnh về phúc lợi xã hội nhưng còn hạn chế về phúc lợi sinh thái như đất sản xuất và nguồn nước.

2. Nguyên nhân chính khiến mức độ bền vững chưa cao là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu đất sản xuất chất lượng, nguồn nước sinh hoạt không ổn định, cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ và sự hòa nhập cộng đồng còn hạn chế.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để đánh giá mức độ bền vững?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp Barometer of Sustainability (BS), Local Sustainability Index (LSI) và Community Sustainability Assessment (CSA) kết hợp khảo sát thực địa, phỏng vấn và điều tra bằng bảng hỏi.

4. Các giải pháp đề xuất nhằm nâng cao tính bền vững cho các điểm TĐC là gì?
   Bao gồm đầu tư cơ sở hạ tầng, cải tạo đất sản xuất, phát triển sinh kế và đào tạo nghề, thúc đẩy hòa nhập cộng đồng và bảo tồn văn hóa.

5. Ai nên sử dụng kết quả nghiên cứu này?
   Các cơ quan quản lý nhà nước, nhà nghiên cứu, tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương có thể sử dụng kết quả để cải thiện công tác tái định cư và phát triển bền vững cộng đồng.

Kết luận

• Đánh giá mức độ bền vững tại ba điểm TĐC thủy điện Sơn La trên địa bàn huyện Thuận Châu cho thấy mức độ bền vững trung bình đến khá, với điểm mạnh về phúc lợi xã hội và hạn chế về phúc lợi sinh thái.
• Các chỉ số BS và LSI được áp dụng hiệu quả trong việc đánh giá toàn diện các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường của cộng đồng TĐC.
• Nguyên nhân chính ảnh hưởng đến tính bền vững là hạn chế về đất sản xuất, nguồn nước sinh hoạt và cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao tính bền vững bao gồm đầu tư cơ sở hạ tầng, cải tạo đất, phát triển sinh kế và thúc đẩy hòa nhập cộng đồng.
• Nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý và phát triển bền vững các điểm tái định cư thủy điện, hướng tới ổn định lâu dài và phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu đánh giá các điểm TĐC khác để hoàn thiện chính sách và thực tiễn tái định cư thủy điện tại Việt Nam. Đề nghị các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm ứng dụng kết quả nghiên cứu này nhằm nâng cao hiệu quả công tác tái định cư và phát triển bền vững cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trong bối cảnh nƣớc ta đang trong giai đoạn Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa, nhu cầu năng lƣợng ngày càng tăng cao, bình quân mức sử dụng điện ở nƣớc ta mới đạt 340kwh/ngƣời/năm, theo nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, nƣớc ta thiếu 9 tỷ kwh mỗi năm, đến năm 2015 phải mua tới 6 -7 tỷ kwh. Với kiến tạo tự nhiên Việt Nam có nhiều sông, suối có lợi thế lớn về nguồn thủy năng, nhiều dự án thủy điện đã đƣợc khởi công. Thủy điện Sơn La là một trong số thủy điện đã đƣợc khởi công với công suất 2400MW, sẽ là thủy điện lớn nhất Đông Nam Á, với dung tích chứa của hồ là 9,26 tỷ m3 và diện tích lƣu vực 43.760km2 kéo theo đó là gần 2 vạn gia đình phải di dời để nhƣờng đất xây dựng thủy điện [1]. Việc triển khai xây dựng thủy điện đã và đang làm nảy sinh một số vấn đề bất cập về môi trƣờng, văn hoá và đặc biệt là đời sống của ngƣời dân.

Công tác đền bù và tái định cƣ bắt buộc tuy đƣợc chính phủ quan tâm đầu tƣ nhƣng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết nhƣ thiếu đất sản xuất và đất sản xuất đã đƣợc giao chất lƣợng xấu, các phƣơng án phát triển sản xuất chƣa rõ. Nhiều khu, điểm TĐC đã đón dân, nhƣng công trình công cộng chậm đƣợc xây dựng nhƣ trƣờng học, trạm xá, nhà văn hoá, nƣớc sinh hoạt, điện, đƣờng giao thông. Việc qui định về định mức xây dựng các điểm TĐC theo tiêu chuẩn nông thôn về đất ở, về xây dựng cơ sở hạ tầng tập trung, chƣa phù hợp với đặc điểm tập quán sinh sống của ngƣời dân. Tuy chính sách hỗ trợ đời sống thực hiện tốt nhƣng chƣa đáp ứng cho ngƣời dân ổn định cuộc sống.

Huyện Thuận Châu là một trong 9 vùng TĐC của tỉnh Sơn La, huyện Thuận Châu có cả di dân đi và đến, là một trong ba huyện có số hộ TĐC lớn nhất tỉnh Sơn La với 14 khu, 37 điểm, 1640 hộ TĐC [1]. Do vậy, việc đánh giá mức độ bền vững tại một số khu, điểm TĐC tìm ra những bài học kinh nghiệm và các giải pháp nhằm ổn định cho các khu, điểm TĐC 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] là rất cần thiết, tiến tới xây dựng các khu, điểm TĐC có tính bền vững cao ở tỉnh Sơn La và trong cả nƣớc nói chung và ở huyện Thuận Châu nói riêng. Từ những vấn đề nêu trên, tôi chọn đề tài "Đánh giá mức độ bền vững một số điểm tái định cư thủy điện Sơn La trên địa bàn huyện Thuận Châu" làm đề tài luận văn thạc sỹ. 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình chung về hoạt động di dân, tái định cƣ ở Việt Nam Việc xây dựng và phát triển thủy điện đã và đang đem lại nhiều lợi ích và tầm quan trọng cho đất nƣớc. Song để giải bài toán tái định cƣ (TĐC) cho ngƣời dân vùng này không hề đơn giản. Hệ thống các chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ TĐC khi thu hồi đất đã có những thay đổi nhằm mục tiêu sớm ổn định cuộc sống và phục hồi sinh kế cho ngƣời dân.

Tuy nhiên, quá trình thực hiện chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và TĐC thời gian qua đã bộc lộ nhiều vấn đề làm ảnh hƣởng đến kết quả thực hiện dự án di dân TĐC. Chính sách bồi thƣờng hỗ trợ và TĐC không nhất quán và thay đổi liên tục gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý và tổ chức thực hiện. Có những quy định chƣa kịp triển khai thực hiện đã phải sửa đổi thay thế nhƣ quy định về trình tự thủ tục bồi thƣờng thu hồi đất TĐC của Nghị định 84/2007/NĐ-CP, hay nhƣ quy định về chế độ bồi thƣờng hỗ trợ khi thu hồi đất mới quy định tại Nghị định 69/2009/NĐ-CP, chƣa đầy 1 năm sau lại có sự điều chỉnh tại Quyết định 34/2010/QĐ-TTg đối với các dự án thủy điện, thủy lợi. Do thay đổi chính sách quá nhanh nên trong 1 dự án áp dụng tới 2 chính sách khác nhau.

Mặt khác, chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ và TĐC chƣa có sự thống nhất và bình đẳng theo quy định của Hiến pháp. Chính phủ ban hành các quyết định riêng cho từng công trình, dự án. Trong đó, mỗi dự án lại có mức bồi thƣờng, hỗ trợ khác nhau làm nảy sinh tƣ tƣởng so sánh quyền lợi trong nhân dân. Cuộc sống của đa số ngƣời dân TĐC còn gặp nhiều khó khăn có nơi kém hơn trƣớc khi di dời.

Tình trạng thiếu đất sản xuất, nếu có thì đất cằn cỗi, trơ sỏi đá không canh tác đƣợc, diện tích đất ở đƣợc cấp không đủ theo phong tục tập quán của ngƣời dân. Điển hình nhƣ nhân dân TĐC lòng hồ sông Đà vẫn còn chƣa hết khó khăn. Từ năm 1979 đến nay, mặc dù có nhiều chƣơng trình, dự án Nhà nƣớc và những hoạt động hỗ trợ từ bên ngoài nhằm khắc phục hậu quả của công tác di dân TĐC song kết quả chƣa đƣợc nhƣ mong muốn. Hay nhƣ nhiều hộ dân TĐC thuộc 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] dự án thủy điện Yaly, Sông Tranh 2, Bản Vẽ, Pleikrong.

đã định cƣ 2-3 năm, nhƣng dự án TĐC vẫn chƣa chuẩn bị đầy đủ quỹ đất sản xuất để cấp cho ngƣời dân. Nguyên nhân cơ bản là do thiếu qui hoạch TĐC, định hƣớng phát triển sản xuất và sinh kế cho ngƣời dân [15]. Khái niệm chung a. Tái định cư: ngƣời sử dụng đất khi Nhà nƣớc thu hồi đất theo quy định mà phải di chuyển chỗ ở thì đƣợc bố trí tái định cƣ bằng một trong các hình thức sau: + Bồi thƣờng bằng nhà ở + Bồi thƣờng bằng giao đất ở mới + Bồi thƣờng bằng tiền để tự lo chỗ ở mới b.

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho ngƣời bị thu hồi đất. Điểm tái định cư: là điểm dân cƣ đƣợc xây dựng theo quy hoạch, bao gồm: đất ở, đất sản xuất, đất chuyên dùng, đất xây dựng cơ sở hạ tầng, công trình công cộng để bố trí dân tái định cƣ. Khu tái định cư: là địa bàn đƣợc quy hoạch để bố trí các điểm tái định cƣ, hệ thống cơ sở hạ tầng, công trình công cộng, vùng sản xuất. Trong khu tái định cƣ có ít nhất một điểm tái định cƣ.

Các hoạt động di dân, tái định cư a. Theo cách tổ chức di dân: có 2 loại - Di dân tập trung: là hình thức di chuyển do chính quyền địa phƣơng tổ chức cho các hộ thuộc đối tƣợng qui định đến vùng Dự án, theo kế hoạch di dân hàng năm. - Di dân xen ghép: là hình thức di dân của các hộ thuộc đối tƣợng qui định di chuyển đến các xã không xây dựng dự án qui hoạch bố trí dân cƣ nhƣng có điều kiện tiếp nhận hộ di dân đến xen ghép theo kế hoạch di dân hàng năm. Theo vùng lãnh thổ: có 4 loại 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Di dân Bắc - Nam (hoặc ngƣợc lại): là hình thức di chuyển của các hộ di dân từ miền Bắc vào miền Nam (hoặc ngƣợc lại).

Các tỉnh miền Bắc từ Thừa Thiên Huế trở ra phía Bắc và các tỉnh miền Nam từ Đà Nẵng trở vào phía Nam. - Di dân trong miền: là hình thức di chuyển của các hộ di dân từ tỉnh này sang tỉnh khác trong miền Nam hoặc miền Bắc. - Di dân trong tỉnh: là hình thức di chuyển của các hộ di dân từ ngoài phạm vi vùng dự án vào trong vùng dự án của một tỉnh. - Di dân trong vùng dự án: là hình thức di chuyển trong phạm vi của một vùng dự án.

Quy trình di dân, TĐC [3] STT Quy trình di dân Các công việc I GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ DI DÂN Vận động, tuyên truyền chủ trƣơng, đƣờng lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc về di Công tác tuyên 1. dân thực hiện quy hoạch, bố trí, ổn định dân cƣ trên truyền, vận động địa bàn cả nƣớc; phổ biến đầy đủ chế độ, chính sách của Nhà nƣớc đối với hộ di dân. - Rà soát các đối tƣợng, xác định nhu cầu quy hoạch, bố trí dân cƣ và xây dựng kế hoạch di dân của địa phƣơng. - Liên hệ, xác định cụ thể địa bàn nhận dân, phối Công tác chuẩn bị hợp với chính quyền địa phƣơng nơi đi, nơi đến và của địa phƣơng 2 đại diện các hộ di dân để tổ chức khảo sát, thẩm tra nơi có dân đi (nơi địa bàn nhận dân, đảm bảo cơ bản về các điều kiện đi) tối thiểu cho đời sống nhân dân; - Hƣớng dẫn chủ hộ di dân làm thủ tục hồ sơ nhƣ: Đơn tự nguyện di dân đến vùng dự án hoặc đến các xã nhận dân xen ghép và các thủ tục cần thiết khác.

- Chuẩn bị địa bàn tiếp nhận dân theo qui hoạch, kế Công tác chuẩn bị hoạch nhƣ: lập qui hoạch chi tiết khu dân cƣ về đất của địa phƣơng ở, đất sản xuất trình cấp có thẩm quyền phê duyệt, nơi có kế hoạch hƣớng dẫn xây dựng nhà ở; xây dựng giao thông nội 3 nhận dân (nơi vùng, thuỷ lợi nhỏ, phòng học, trạm y tế, công trình đến): cấp nƣớc sinh hoạt, trạm hạ thế theo mục tiêu và nội dung đã phê duyệt trong dự án. - Phối hợp cùng địa phƣơng nơi đi, nơi đến, chủ dự 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] án, đại diện các hộ di dân để tổ chức thẩm tra địa bàn dự án nhận dân và hƣớng dẫn những biện pháp cần thiết cho địa phƣơng sở tại, chủ dự án tổ chức tiếp nhận dân cƣ theo tiến độ di dân. II GIAI ĐOẠN DI CHUYỂN Cơ quan chuyên ngành di dân của địa phƣơng nơi đi có trách nhiệm xây dựng phƣơng án di dân, phối hợp với chính quyền địa phƣơng nơi đi tổ chức di chuyển an toàn về ngƣời, tài sản cho các hộ di dân từ nơi ở cũ đến nơi định cƣ mới. III GIAI ĐOẠN TIẾP NHẬN - Kiểm tra danh sách trích ngang các hộ di dân theo từng đối tƣợng - Lập biên bản giao nhận hộ di dân thực đến vùng Cơ quan chuyên dự án ngành di dân của 1 địa phƣơng nơi - Phối hợp với chủ dự án bố trí các hộ di dân vào đến: khu dân cƣ theo sơ đồ đã đƣợc thẩm tra, nghiệm thu; - Giải quyết chính sách hỗ trợ đầu đến cho các hộ di dân thực đến vùng dự án theo qui định hiện hành.

- Uỷ ban nhân dân huyện (thị xã) ra quyết định tiếp nhận số hộ - lao động - nhân khẩu thực đến vùng dự án.