mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục các công trình của tác giả đã công bố liên quan đến đề tài luận án và phụ lục, Luận án gồm 4 chƣơng. Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Chƣơng 2: Đảng bộ tỉnh Đồng Nai lãnh đạo xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở (1991 – 2005) Chƣơng 3: Chủ trƣơng và sự chỉ đạo đẩy mạnh xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở của Đảng bộ tỉnh Đồng Nai (2006 – 2015) Chƣơng 4: Nhận xét và kinh nghiệm 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN Mục tiêu của tổng quan là nghiên cứu hai nội dung chủ yếu luận án: 1. Các nghiên cứu về xây dựng HTCT và HTCT ở cơ sở; 2.
Những công trình nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng và Đảng bộ tỉnh Đồng Nai về xây dựng HTCT ở cơ sở. Các công trình nghiên cứu về hệ thống chính trị và xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở Nghiên cứu hệ thống chính trị và hệ thống chính trị ở cơ sở đƣợc nhiều nhà khoa học, các nhà lãnh đạo quan tâm nghiên cứu trong thời gian qua. Sau Hội nghị Trung ƣơng 6 khóa VI (3/1989) lần đầu tiên khái niệm “Hệ thống chính trị” đƣợc dùng để thay cho khái niệm “Hệ thống chuyên chính vô sản” thì HTCT càng đƣợc nghiên cứu sâu hơn. Bàn về HTCT ở các nƣớc tƣ bản có các công trình tiêu biểu: “Chính trị và hệ thống chính trị các nước tư bản phát triển” của Hồ Văn Thông [91], “Thể chế chính trị thế giới đương đại” của nhóm tác giả Dƣơng Xuân Ngọc và Lƣu Văn An [72], “Hệ thống chính trị Anh, Pháp, Mỹ (Mô hình tổ chức và hoạt động)” của Nguyễn Văn Huyên (chủ biên) [63], “Về hệ thống chính trị Xingapo” của tác giả Lê Văn Đính (chủ biên) [44].
Các công trình khoa học nêu trên tập trung khai thác về lịch sử hình thành, phát triển, đặc trƣng và các mâu thuẫn bản chất của HTCT các nƣớc tƣ bản. Đi sâu nghiên cứu thể chế chính trị trong một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới, nhóm nghiên cứu cho rằng, việc lựa chọn mô hình và cơ chế vận hành của HTCT của mỗi nƣớc có sự tác động lớn từ yếu tố văn hóa, lịch sử lâu đời, các đảng phái chính trị hiện đóng vai trò quyết định trong đời sống chính trị nói chung và trong HTCT các nƣớc này nói riêng. Bàn về thể chế chính trị một số nƣớc ASEAN, các tác giả nhấn mạnh đến dấu ấn làng xã, công xã nông thôn, tính dân tộc, cục bộ địa phƣơng còn in đậm trong thiết chế chính trị ở các quốc gia này. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Lịch sử hình thành và phát triển HTCT của Việt Nam là hƣớng nghiên cứu đƣợc nhiều nhà khoa học đi sâu khai thác.
Tiêu biểu: “Hệ thống chính trị Việt Nam - quá trình xây dựng và đánh giá thực trạng” của nhà nghiên cứu Vũ Minh Giang [48] là một trong những công trình sớm nghiên cứu có hệ thống về HTCT. Nhóm tác giả sử dụng phƣơng pháp phân kỳ lịch sử để tái hiện lại quá trình hình thành, phát triển của HTCT qua các thời kỳ, qua đó đƣa ra những chỉ dẫn có giá trị về hạn chế của HTCT nhƣ “thực trạng song trùng quyền lực giữa Đảng và Nhà nƣớc dẫn đến tình trạng bao biện làm thay hoặc trong chờ ỷ lại, kết cục là sự kém hiệu quả trong quản lý và điều hành” [tr 270], cơ chế tập trung, quan liêu - bao cấp có dấu ấn nặng nề trong HTCT, thiếu một thiết kế tổng thể cho HTCT trong thời kỳ quá độ, chƣa có chƣơng trình đào tạo và cơ chế tuyển chọn cán bộ hợp lý…[tr 271] đó là sự yếu kém của HTCT cơ sở cần đƣợc khắc phục. Cùng hƣớng tiếp cận trên nhƣng nhấn mạnh đến giải pháp đổi mới HTCT, đề tài khoa học cấp Nhà nƣớc “Hệ thống chính trị Việt Nam” của nhóm tác giả Nguyễn Hữu Khiển [65] công trình làm rõ thêm nền tảng lý luận và thực tiễn HTCT, vai trò lãnh đạo của Đảng đối với HTCT, theo nhóm tác giả xây dựng HTCT cần nhấn mạnh đến đổi mới tổ chức, hoạt động và mối quan hệ của Đảng với các thành tố khác trong HTCT; làm rõ bản chất giai cấp công nhân trong quá trình xây dựng, tổ chức và lãnh đạo của Đảng đối với HTCT; củng cố, hoàn thiện tổ chức và phƣơng pháp hoạt động của Đảng. Cuốn sách “Cơ sở lý luận về tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”[92], trong ấn phẩm này “Hệ thống chính trị đƣợc hiểu là hình thức tổ chức của chính trị và dân chủ xác lập bởi tổ chức và hoạt động của một hệ thống thống nhất các thiết chế bao gồm Đảng cộng sản Việt Nam; Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân; Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội có trách nhiệm và quyền hạn thực hiện quyền lực chính trị theo ủy quyền của nhân dân [tr 201].
Xây dựng HTCT chính là “làm rõ nội hàm các nhiệm vụ, chức năng của hệ thống chính trị, các cấu trúc tổ chức của hệ thống chính trị, các quan hệ trong hệ thống chính trị tạo ra cơ sở lý luận để xây dựng hệ tiêu chí xác định tƣ cách thành viên của mỗi một tổ chức trong hệ thống 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chính trị” [tr 422]. Cũng theo Lê Minh Thông trong tác phẩm “Một số vấn đề về cơ sở khoa học của công tác tổ chức trong hệ thống chính trị” [93] cho rằng: xuất phát từ mục tiêu, chức năng, nhiệm vụ của HTCT, công tác tổ chức trong HTCT phải đảm bảo mọi quyền lực đều thuộc về nhân dân; phải thể hiện đƣợc cơ cấu tổ chức thực hiện quyền chính trị trong HTCT; đảm bảo cơ cấu tổ chức thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát trong HTCT; đảm bảo HTCT hoạt động đúng với tƣ cách là cơ chế tổ chức dân chủ và thực hành dân chủ. Cuốn sách “Quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam (1986 - 2011)” [199] tác giả Phạm Ngọc Trâm nhấn mạnh “đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam (1986 - 2011) là một yêu cầu khách quan của công cuộc đổi mới, tạo điều kiện để nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị” [tr 357]. Bằng phƣơng pháp phân kỳ lịch sử, tác giả đi sâu nghiên cứu quá trình xây dựng, đổi mới HTCT trên ba thành tố: đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, đổi mới hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân.
Tác giả rút ra thành tựu, hạn chế và bốn bài học kinh nghiệm trong quá trình xây dựng HTCT Việt Nam, một trong bốn bài học đó là “đổi mới hệ thống chính trị phải dựa vào nhân dân, vì lợi ích của nhân dân, từng bƣớc hoàn thiện nền dân chủ”[tr 367]. Cuốn sách “Quan điểm và nguyên tắc đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam giai đoạn 2005 - 2020”[52] tác giả Trần Đình Hoan xác định “hệ thống chính trị là một phạm trù thể hiện hình thức tổng quát nhất của chính trị và dân chủ, xác lập cơ chế thực hiện quyền lực chính trị Đảng lãnh đạo, Nhà nƣớc quản lý, nhân dân làm chủ trong điều kiện xây dựng và vận hành kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa ở nƣớc ta” [tr 11]. Đổi mới HTCT phải đảm bải nguyên tắc “không nhằm mục tiêu tạo ra một hệ thống chính trị mới hay thay đổi bản chất của hệ thống chính trị hiện nay. Đổi mới hệ thống chính trị nhằm khắc phục những yếu kém, bất cập trong hệ thống chính trị và trong từng tổ chức thành viên của hệ thống chính trị phù hợp với yêu cầu xây dựng nền kinh tế trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và Nhà nƣớc pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân [tr 276], trên cơ sở đó, tác giả đƣa ra quan điểm, giải pháp đổi mới HTCT hiện nay.
15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận án Tiến sĩ của Bùi Thị Thu Hiền: “Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay”[51], tác giả khẳng định Hồ Chí Minh luôn quan tâm xây dựng HTCT vững mạnh, nhất là chăm lo công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng; thƣờng xuyên đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng và tăng cƣờng mối quan hệ giữa Đảng với nhân dân. Quá trình vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh vào hoạt động lãnh đạo đổi mới HTCT của Đảng trong thời gian qua đạt đƣợc nhiều thành tựu: “Hệ thống chính trị Việt Nam đã tỏ rõ vai trò, vị trí, sức mạnh, trí tuệ và bản lĩnh chính trị của mình trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam”[tr 162]. Tuy vậy, tác giả cho rằng “hệ thống chính trị nƣớc ta hiện nay chƣa phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, vai trò của các cơ quan, tổ chức, các bộ phận hợp thành. Tổ chức Đảng nhiều nơi còn lấn sân, làm thay công việc Nhà nƣớc hoặc có lúc, có nơi, tổ chức Đảng yếu kém không lãnh đạo đƣợc nhà nƣớc[tr 163].
HTCT chƣa thực sự tinh gọn, hiệu quả: công tác cán bộ vẫn còn nhiều bất cập, thiếu dân chủ; phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc, MTTQ và các đoàn thể chƣa rõ, chậm đổi mới; tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, đặc quyền, đặc lợi, lợi ích nhóm “Ông quan cách mạng” vẫn còn phổ biến.tác giả nhận định xây dựng HTCT cần tập trung vào xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; xây dựng nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân; xây dựng MTTQ Việt Nam; nâng cao dân trí và thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội. Cuốn sách“Nhà nước trong hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay” do Lê Minh Quân chủ biên [77]. Nhà nƣớc là trụ cột của HTCT, đổi mới và hoàn thiện Nhà nƣớc, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân là nhiệm vụ trung tâm của quá trình đổi mới HTCT. Theo tác giả việc nhận thức đúng đắn vị trí, vai trò của Nhà nƣớc trong HTCT là một trong những điều kiện để đề xuất các giải pháp hoàn thiện tổ chức và hoạt động của HTCT; đồng thời giúp nhận thức đầy đủ và giải quyết tốt hơn mối quan hệ giữa các thành tố trong HTCT, trọng tâm là mối quan hệ giữa Nhà nƣớc với Đảng, với MTTQ và với các tổ chức chính trị - xã hội.