Đảm Bảo Quyền Lợi Hợp Pháp Của Trẻ Em Khi Cha Mẹ Ly Hôn

Khóa luận phân tích quyền và lợi ích hợp pháp của con trong ly hôn theo luật hôn nhân và gia đình năm 2014, đảm bảo sự công bằng và bảo vệ trẻ.

• Tác giả: Tran Thi Minh Chau
• Người hướng dẫn: Bui Thi Mung
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hôn Nhân và Gia Đình
• Đề tài: Đảm Bảo Quyền Lợi Hợp Pháp Của Trẻ Em Trong Ly Hôn: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐẢM BẢO QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON CHUNG KHI CHA MẸ LY HÔN
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• 1.2. Khái niệm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• 1.3. Nội dung quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• 1.4. Đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con trong quyết định về con chung khi cha mẹ ly hôn
• 1.5. Đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con trong quyết định về tài sản khi cha mẹ ly hôn
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐẢM BẢO QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
• 2.1. Nhận xét chung quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• 2.2. Tồn tại, vướng mắc từ thực tiễn áp dụng pháp luật đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• 2.3. Nguyên nhân của những tồn tại, vướng mắc từ thực tiễn áp dụng pháp luật đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• 2.4. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đảm Bảo Quyền Lợi Hợp Pháp Của Trẻ Em Trong Ly Hôn

Việc đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong ly hôn là một vấn đề cấp thiết trong xã hội hiện đại. Ly hôn không chỉ ảnh hưởng đến hai bên vợ chồng mà còn tác động sâu sắc đến tâm lý và sự phát triển của trẻ em. Theo thống kê, tỷ lệ ly hôn tại Việt Nam đang gia tăng, kéo theo đó là số lượng trẻ em phải sống trong hoàn cảnh thiếu thốn tình cảm và sự chăm sóc của cả cha lẫn mẹ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em trong các vụ ly hôn.

1.1. Ý Nghĩa Của Việc Đảm Bảo Quyền Lợi Trẻ Em

Đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong ly hôn không chỉ là trách nhiệm của cha mẹ mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội. Trẻ em cần được bảo vệ khỏi những tác động tiêu cực của ly hôn, giúp chúng phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần.

1.2. Các Quy Định Pháp Luật Về Quyền Lợi Trẻ Em

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đã quy định rõ ràng về quyền lợi của trẻ em trong các vụ ly hôn. Các quy định này nhằm bảo vệ quyền nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục trẻ em, đảm bảo rằng trẻ em không bị thiệt thòi trong quá trình cha mẹ ly hôn.

II. Thực Trạng Quyền Lợi Của Trẻ Em Trong Ly Hôn Tại Việt Nam

Thực trạng quyền lợi của trẻ em trong ly hôn tại Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Nhiều trẻ em không được đảm bảo quyền lợi hợp pháp, dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng về tâm lý và phát triển. Theo số liệu từ Bộ Công an, tỷ lệ trẻ em vi phạm pháp luật trong giai đoạn 2018-2020 có liên quan đến tình trạng ly hôn của cha mẹ đang gia tăng.

2.1. Những Vấn Đề Phát Sinh Trong Quyền Lợi Trẻ Em

Nhiều trẻ em sau khi cha mẹ ly hôn phải sống trong hoàn cảnh thiếu thốn, không được chăm sóc đầy đủ. Điều này dẫn đến sự phát triển không toàn diện và có thể gây ra những vấn đề tâm lý nghiêm trọng.

2.2. Tác Động Của Ly Hôn Đến Tâm Lý Trẻ Em

Ly hôn có thể gây ra những tổn thương tâm lý lớn cho trẻ em. Trẻ em thường cảm thấy cô đơn, thiếu thốn tình cảm và có thể phát triển những hành vi tiêu cực như trầm cảm hoặc nổi loạn.

III. Giải Pháp Bảo Vệ Quyền Lợi Trẻ Em Trong Ly Hôn

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong ly hôn, cần có những giải pháp đồng bộ từ gia đình, xã hội và pháp luật. Việc nâng cao nhận thức của cha mẹ về trách nhiệm nuôi dưỡng và chăm sóc trẻ em là rất quan trọng. Đồng thời, cần có sự can thiệp kịp thời từ các cơ quan chức năng.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Của Cha Mẹ

Cha mẹ cần được giáo dục về trách nhiệm nuôi dưỡng và chăm sóc trẻ em sau ly hôn. Việc này giúp họ hiểu rõ hơn về tác động của ly hôn đến trẻ em và từ đó có những quyết định đúng đắn.

3.2. Tăng Cường Can Thiệp Của Cơ Quan Chức Năng

Các cơ quan chức năng cần có những biện pháp can thiệp kịp thời để bảo vệ quyền lợi của trẻ em. Điều này bao gồm việc giám sát và hỗ trợ các gia đình có trẻ em trong tình trạng ly hôn.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Quyền Lợi Trẻ Em Trong Ly Hôn

Nghiên cứu cho thấy rằng việc đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong ly hôn có thể giảm thiểu những tác động tiêu cực đến sự phát triển của trẻ. Các biện pháp bảo vệ quyền lợi trẻ em cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Của Các Giải Pháp

Các giải pháp bảo vệ quyền lợi trẻ em đã được áp dụng trong thời gian qua cần được đánh giá để xác định hiệu quả và tính khả thi. Việc này giúp điều chỉnh các chính sách cho phù hợp hơn.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Thực tiễn cho thấy rằng việc bảo vệ quyền lợi trẻ em trong ly hôn cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Những bài học từ các trường hợp cụ thể sẽ giúp cải thiện quy trình bảo vệ quyền lợi trẻ em.

V. Kết Luận Về Đảm Bảo Quyền Lợi Trẻ Em Trong Ly Hôn

Việc đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong ly hôn là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự chung tay của toàn xã hội để bảo vệ quyền lợi của trẻ em, giúp chúng phát triển trong môi trường an toàn và lành mạnh.

5.1. Tương Lai Của Quyền Lợi Trẻ Em

Tương lai của quyền lợi trẻ em trong ly hôn phụ thuộc vào sự thay đổi trong nhận thức của xã hội và các chính sách pháp luật. Cần có những cải cách để bảo vệ tốt hơn quyền lợi của trẻ em.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Thiện

Cần đề xuất các giải pháp cải thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi để bảo vệ quyền lợi trẻ em trong ly hôn. Việc này sẽ giúp trẻ em có một tương lai tươi sáng hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xã hội hiện đại, ly hôn là hệ quả pháp lý chấm dứt quan hệ hôn nhân khi mục đích hôn nhân không đạt được và đời sống chung không thể kéo dài. Tuy nhiên, sự đổ vỡ này tác động trực tiếp và sâu sắc nhất đến đối tượng con chung. Theo thống kê được tác giả trích dẫn trong văn bản, tỷ lệ ly hôn tại Việt Nam hiện ở mức báo động; trong số 65% - 70% các gia đình ly hôn, có hàng nghìn trẻ em chưa đến tuổi trưởng thành phải sống trong hoàn cảnh thiếu vắng sự chăm sóc của cha, mẹ hoặc cả hai, phải chuyển sang sinh sống cùng ông bà, người thân thích, cha dượng hoặc mẹ kế.

Tình trạng thiếu hụt sự chăm sóc, giáo dục toàn diện sau ly hôn dẫn tới nhiều hệ lụy xã hội nghiêm trọng. Nhiều trẻ em rơi vào cảnh lang thang, lao động sớm, vướng vào tệ nạn xã hội hoặc bị lạm dụng. Báo cáo thống kê của Bộ Công an được khóa luận dẫn chứng chỉ rõ: trong giai đoạn 2018 - 2020, cả nước ghi nhận 10.786 vụ người chưa thành niên vi phạm pháp luật với 16.583 đối tượng liên quan (nữ giới chiếm 5%, nam giới chiếm 95%); riêng năm 2020 đã xảy ra 4.262 vụ với hơn 6.500 đối tượng phạm pháp. Trung bình mỗi năm, toàn quốc có khoảng 13.000 trường hợp người chưa thành niên vi phạm pháp luật và khoảng 10.000 vụ án hình sự do người vị thành niên thực hiện, chiếm gần 20% tổng số vụ phạm pháp hình sự. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải củng cố và hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo vệ con chung khi cha mẹ ly hôn.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Minh Châu (ngành Luật Hôn nhân và gia đình, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2024, dưới sự hướng dẫn khoa học của Bùi Thị Mừng) được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích, làm rõ những vấn đề lý luận về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con chung khi cha mẹ ly hôn.
2. Tìm hiểu, hệ thống hóa các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con chung khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
3. Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật tại Tòa án nhân dân các cấp, chỉ ra những kết quả đạt được, các vướng mắc, bất cập và phân tích nguyên nhân của các hạn chế đó.
4. Xây dựng hệ thống kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình.

Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con chung khi cha mẹ ly hôn theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 thông qua các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân.

Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận tập trung nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 trong phạm vi các vụ việc hôn nhân gia đình nội địa tại Việt Nam trong những năm gần đây; không xem xét các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm pháp lý cốt lõi: khái niệm ly hôn (Khoản 14 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014), khái niệm "đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp" (tổng hợp từ Đại từ điển Tiếng Việt, Từ điển Luật học và thuật ngữ "guarantee"), và xác định đối tượng con chung cần bảo vệ theo Khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Đối tượng con chung được phân loại theo 3 nhóm căn cứ: độ tuổi (người chưa đủ 18 tuổi theo Khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015), năng lực hành vi dân sự (mất năng lực hành vi dân sự theo Khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự năm 2015) và khả năng lao động/tài sản tự nuôi mình.

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, văn kiện quốc tế và tài liệu hướng dẫn áp dụng được sử dụng trong công trình gồm:

• Hiến pháp: Hiến pháp năm 2013 (Điều 37).
• Luật chuyên ngành và luật liên quan: Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (các điều 2, 38, 51, 55, 56, 59, 71, 81, 82, 84, 85, 116, 117, 119); Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 (Điều 92); Bộ luật Dân sự năm 2015; Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (Điều 35, Điều 208); Luật Trẻ em năm 2016; Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014; Luật Thi hành án dân sự năm 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014 - Điều 78); Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017 - Điều 186); Nghị định số 144/2021/NĐ-CP (Điều 57).
• Điều ước quốc tế: Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (UNCRC 1989 - Điều 1, Điều 12).
• Văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật và Án lệ: Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP và Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC; Giải đáp số 01/2018/GĐ-TANDTC ngày 05/01/2018 của TANDTC; Án lệ số 54/2022/AL (ban hành kèm theo Quyết định số 323/QĐ-CA ngày 14/10/2022 của Chánh án TANDTC).
• Tài liệu so sánh luật học: Luật Hôn nhân và gia đình Singapore năm 1961 (sửa đổi, bổ sung năm 2009 - Điều 115 Chương 4).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích và chứng minh: Luận giải các điều khoản luật thực định, đối chiếu với các luận cứ khoa học để làm sáng tỏ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể.
• Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa các kết quả nghiên cứu lý luận và số liệu xét xử để rút ra nhận định đánh giá.
• Phương pháp điều tra: Thu thập dữ liệu từ các báo cáo thống kê ngành tòa án, số liệu của Bộ Công an, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội và các nghiên cứu khoa học chuyên ngành.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 với Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế (UNCRC 1989) và pháp luật nước ngoài (Singapore).

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thực tiễn lấy từ Cổng thông tin điện tử công bố bản án, quyết định của Tòa án nhân dân; Báo cáo thống kê công tác xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân quận Đống Đa (Hà Nội) giai đoạn 2021 - 2023; số liệu giải quyết án phúc thẩm của TAND cấp cao tại Hà Nội giai đoạn 2022 - 7/2023; cùng các bản án sơ thẩm cụ thể tại TP. Hồ Chí Minh và Hải Phòng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và pháp luật về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con chung khi cha mẹ ly hôn

Chương 1 làm rõ các tiền đề lý luận và rà soát hệ thống quy phạm pháp luật thực định điều chỉnh việc bảo vệ quyền lợi của con chung khi quan hệ hôn nhân chấm dứt:

1. Cơ sở lý luận và ý nghĩa: Khóa luận xác định đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con chung là tổng thể các biện pháp, cách thức được pháp luật quy định mà Tòa án phải áp dụng khi giải quyết ly hôn. Việc bảo đảm này mang ý nghĩa pháp lý sâu sắc (bảo vệ quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng của trẻ em; cụ thể hóa nguyên tắc hiến định và chuẩn mực quốc tế UNCRC 1989; thể hiện tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa) và ý nghĩa xã hội to lớn (giúp trẻ em ổn định tâm sinh lý, giảm thiểu nguy cơ phạm tội và hành vi lệch chuẩn).
2. Các yếu tố tác động: Quá trình bảo đảm quyền lợi của con chung chịu sự chi phối của 3 nhóm yếu tố: (i) Thể chế, chính sách và tính đồng bộ của hệ thống pháp luật; (ii) Trình độ nhận thức và ý thức pháp luật của đương sự và cán bộ có thẩm quyền tiến hành tố tụng; (iii) Phong tục, tập quán (tác động tích cực từ đạo hiếu, bổn phận gia đình; tác động tiêu cực từ tàn dư tư tưởng "trọng nam khinh nữ", "nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô").
3. Nội dung quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014:
   • Hạn chế quyền ly hôn của người chồng: Khoản 3 Điều 51 quy định người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi người vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi nhằm bảo vệ sức khỏe thể chất và tâm lý của mẹ và trẻ sơ sinh.
   • Xác định người trực tiếp nuôi con: Tôn trọng thỏa thuận tự nguyện của cha mẹ (Khoản 2 Điều 81). Trường hợp không thỏa thuận được, Tòa án quyết định căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con (điều kiện kinh tế, chỗ ở, thu nhập, đạo đức, lối sống). Quy định con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi dưỡng (trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện hoặc hai bên có thỏa thuận khác). Bắt buộc phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên (giảm 02 tuổi so với quy định tại Luật năm 2000), kết hợp với thủ tục tố tụng thân thiện theo Khoản 3 Điều 208 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.
   • Nghĩa vụ cấp dưỡng: Người không trực tiếp nuôi con phải có nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 82, Điều 116). Mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận hoặc Tòa án quyết định dựa trên thu nhập thực tế, khả năng tài chính của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của con. Phương thức cấp dưỡng thực hiện định kỳ (tháng, quý, nửa năm, năm hoặc một lần theo Điều 117). Quy định cơ chế cưỡng chế thi hành án (khấu trừ tài khoản, trừ vào thu nhập theo Điều 78 Luật Thi hành án dân sự), xử phạt hành chính (Điều 57 Nghị định số 144/2021/NĐ-CP) hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 186 BLHS năm 2015).
   • Thay đổi người trực tiếp nuôi con và hạn chế quyền thăm nom: Mở rộng diện chủ thể có quyền yêu cầu thay đổi người nuôi con (Điều 84) gồm cha, mẹ, người thân thích, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em, Hội Liên hiệp Phụ nữ; quy định chế định giám hộ khi cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện (BLDS năm 2015). Hạn chế quyền thăm nom nếu người không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc nuôi dưỡng con.
   • Bảo đảm quyền tài sản của con: Xem xét phần công sức đóng góp của con trong khối tài sản chung của hộ gia đình (Khoản 1 Điều 59) và bảo đảm hiệu lực thỏa thuận của cha mẹ về việc giao tài sản cho con dưới 18 tuổi (Điều 38, Điều 55).

Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn và kiến nghị hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả áp dụng

Chương 2 đánh giá thực trạng xét xử thông qua các số liệu thống kê tư pháp và các vụ án thực tế, từ đó chỉ ra những điểm nghẽn trong áp dụng pháp luật:

1. Nhận xét chung về thực tiễn xét xử:

   • Từ ngày 01/01/2023 đến 26/03/2024, Cổng thông tin điện tử công bố bản án của TAND ghi nhận số lượng lớn các vụ việc hôn nhân gia đình được giải quyết. Tại TAND quận Đống Đa (Hà Nội) năm 2023, thụ lý và giải quyết 1.249 vụ việc hôn nhân gia đình (trong đó có 150 vụ có con dưới 07 tuổi và 190 vụ có con từ 07 đến dưới 18 tuổi).
   • Công tác hòa giải đoàn tụ được Tòa án chú trọng: tỷ lệ hòa giải thành tại TAND quận Đống Đa năm 2021 đạt 25,2%, năm 2022 đạt 27,1%; năm 2023 số vụ cho ly hôn chỉ chiếm 16,2% tổng số vụ khởi kiện. Tại TAND cấp cao tại Hà Nội giai đoạn 2022 - 7/2023, số lượng vụ việc phúc thẩm giải quyết là 60 vụ việc, đạt tỷ lệ 75%.
   • Mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên (theo Luật Tổ chức TAND năm 2014) đã phát huy hiệu quả chuyên môn hóa trong việc bảo vệ quyền lợi trẻ em.

2. Tổng hợp các vụ việc xét xử thực tế được phân tích trong khóa luận:

Bản án / Quyết định	Cơ quan xét xử	Đương sự và nội dung tranh chấp	Phán quyết của Tòa án	Đánh giá áp dụng pháp luật
Bản án số 593/2019/HNGĐ-ST (ngày 04/06/2019)	TAND huyện Hóc Môn, TP. Hồ Chí Minh	Nguyên đơn: Bà Châu Thị Kim N. Bị đơn: Ông Đinh Tiến Đ. Tranh chấp: Yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi cháu Đinh Hoàng Ngân T (sinh năm 2004, khi xét xử 15 tuổi) do ông Đ có gia đình mới, giao cháu cho ông bà nội chăm sóc.	Chấp nhận yêu cầu khởi kiện của bà N, giao cháu T cho bà N trực tiếp nuôi dưỡng; tạm ngưng nghĩa vụ cấp dưỡng của ông Đ cho đến khi có yêu cầu.	Phù hợp Điều 84 Luật HN&GĐ 2014; Tòa án lấy lời khai trực tiếp của cháu T (15 tuổi) thể hiện nguyện vọng sống cùng mẹ, đảm bảo tính khách quan và lợi ích thực tế của con.
Bản án số 03/2022/HNGĐ-ST (ngày 21/01/2022)	TAND quận Hồng Bàng, TP. Hải Phòng	Nguyên đơn: Anh Dương Văn C. Bị đơn: Chị Nguyễn Thu P. Tranh chấp: Ly hôn, phân chia 02 con chung (cháu L sinh 2005 và cháu M sinh 2008) và yêu cầu mức cấp dưỡng.	Giao cháu M cho chị P nuôi dưỡng; giao cháu L cho anh C nuôi dưỡng. Anh C cấp dưỡng nuôi cháu M số tiền 5.000.000 đồng/tháng từ tháng 02/2022 đến khi cháu M đủ 18 tuổi.	Đánh giá toàn diện điều kiện kinh tế và hoàn cảnh thực tế: cháu L học cấp III tập trung tại Hà Nội ở với cha, cháu M đang ở cùng mẹ được giữ nguyên môi trường sống ổn định.
Bản án số 95/2023/HNGĐ-ST (ngày 07/09/2023)	TAND huyện An Dương, TP. Hải Phòng	Nguyên đơn: Chị Nguyễn Thị H. Bị đơn: Anh Trần Văn T. Tranh chấp: Ly hôn và tranh chấp nuôi con chung là cháu Trần Văn L (sinh năm 2012). Bị đơn cố tình vắng mặt, không hợp tác.	Xử cho chị H ly hôn anh T; giao cháu L cho anh T tiếp tục trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục; chưa xem xét nghĩa vụ cấp dưỡng do đương sự không yêu cầu.	Thẩm phán phải phối hợp với nhà trường để thu thập bản tự khai nguyện vọng của cháu L. Bản tự khai thiếu chữ ký xác nhận của cha mẹ, bộc lộ vướng mắc về hình thức lấy ý kiến con.

3. Tồn tại, vướng mắc từ thực tiễn áp dụng pháp luật:
   • Vấn đề lấy ý kiến của con từ đủ 07 tuổi trở lên: Trẻ em thường có xu hướng cảm tính muốn ở với mẹ; Thẩm phán còn lúng túng khi người mẹ không đủ điều kiện chăm sóc nhưng con kiên quyết chọn mẹ. Cán bộ xét xử phần lớn chưa được đào tạo chuyên sâu về tâm lý học lứa tuổi vị thành niên. Hình thức lấy ý kiến gián tiếp qua bản tự khai viết tay tiềm ẩn nguy cơ bị cha mẹ định hướng, thiếu tính khách quan; việc lấy ý kiến trực tiếp tại Tòa lại dễ tạo áp lực tâm lý nặng nề cho trẻ.
   • Quy định giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ: Bất cập phát sinh trong trường hợp người mẹ bỏ rơi con nhỏ cho người cha và gia đình bên nội nuôi dưỡng từ sơ sinh, sau đó quay lại yêu cầu quyền nuôi con khi ly hôn. Án lệ số 54/2022/AL đã giải quyết một phần tình huống này, song việc áp dụng còn thiếu thống nhất do khó định lượng tiêu chí "khi con còn rất nhỏ".
   • Vấn đề xác định và thực thi nghĩa vụ cấp dưỡng: Tòa án gặp nhiều khó khăn trong việc xác minh thu nhập thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng khi họ làm nghề tự do, không có bảng lương cố định hoặc cố tình che giấu thu nhập. Tình trạng Tòa án công nhận sự thỏa thuận không yêu cầu cấp dưỡng mà không thẩm định kỹ khả năng thực tế của người nuôi dưỡng làm ảnh hưởng tiêu cực đến điều kiện sống của trẻ. Chưa có quy định pháp luật cụ thể về mức cấp dưỡng tối thiểu, dẫn đến việc các Tòa án phải vận dụng tương tự pháp luật theo Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP (xác định mức cấp dưỡng không thấp hơn 01 tháng lương tối thiểu vùng).

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính: Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện khung pháp lý của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 về bảo vệ con chung khi cha mẹ ly hôn; lượng hóa và phân tích bức tranh thực tiễn thông qua các số liệu thống kê xét xử tại TAND quận Đống Đa, TAND cấp cao tại Hà Nội và các bản án sơ thẩm thực tế. Công trình chỉ rõ 3 điểm nghẽn chính: thủ tục lấy ý kiến con từ đủ 07 tuổi, cơ chế giao con dưới 36 tháng tuổi và xác định mức cấp dưỡng tối thiểu.
• Hệ thống giải pháp, kiến nghị của tác giả:
  • Hoàn thiện pháp luật: Cần ban hành văn bản hướng dẫn quy chuẩn hóa quy trình và hình thức lấy ý kiến con từ đủ 07 tuổi (đảm bảo tính bảo mật, không bắt buộc trẻ đối chất tại Tòa); làm rõ các trường hợp loại trừ quyền ưu tiên nuôi con dưới 36 tháng tuổi của người mẹ khi có hành vi bỏ mặc, không thực hiện nghĩa vụ chăm sóc từ trước; luật hóa quy định mức cấp dưỡng tối thiểu (căn cứ theo mức lương tối thiểu vùng hoặc tỷ lệ thu nhập cố định) để bảo đảm quyền lợi thiết yếu cho trẻ.
  • Nâng cao hiệu quả áp dụng: Mở rộng và chuẩn hóa mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên tại các cấp Tòa án nhân dân; bồi dưỡng kỹ năng tâm lý học, kỹ năng tố tụng thân thiện cho đội ngũ Thẩm phán; tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa Tòa án, Thi hành án dân sự, cơ quan quản lý lao động và chính quyền địa phương nhằm xác minh chính xác nguồn thu nhập và cưỡng chế nghĩa vụ cấp dưỡng.
• Đóng góp so với các nghiên cứu trước: Khắc phục hạn chế của các công trình trước đây (vốn chỉ dừng lại ở phân tích lý luận hoặc bình luận điều luật đại cương), khóa luận đã kết nối chặt chẽ giữa phân tích quy phạm với việc giải phẫu các bản án thực tiễn cụ thể và các án lệ mới ban hành, tạo ra nguồn tài liệu nghiên cứu có giá trị thực chứng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Công trình giới hạn phạm vi nghiên cứu trong các quan hệ hôn nhân và gia đình thuần túy nội địa theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014; chưa xem xét, đánh giá việc bảo đảm quyền lợi của con chung trong các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp quyền nuôi con xuyên quốc gia.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế bảo vệ quyền lợi của con chung trong các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài theo tư pháp quốc tế; khảo sát sâu hơn về cơ chế ủy thác tư pháp quốc tế trong việc xác minh tài sản và cưỡng chế nghĩa vụ cấp dưỡng qua biên giới.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Luật: Đặc biệt thuộc các chuyên ngành Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, phục vụ cho việc học tập, làm khóa luận, luận văn chuyên đề về quyền trẻ em và chế định ly hôn.
• Cán bộ thực tiễn tư pháp (Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Hội thẩm nhân dân, Luật sư): Cung cấp các phân tích tình huống thực tế, đối chiếu việc áp dụng Án lệ số 54/2022/AL, Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP và kỹ năng giải quyết xung đột trong việc lấy ý kiến trẻ chưa thành niên và xác định mức cấp dưỡng nuôi con.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đối tượng "con chung của vợ chồng" được pháp luật bảo vệ khi cha mẹ ly hôn bao gồm những nhóm nào?
Theo Khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, đối tượng con chung được bảo vệ gồm: con chưa thành niên (chưa đủ 18 tuổi); con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự; con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.

2. Người chồng bị hạn chế quyền yêu cầu ly hôn trong những trường hợp cụ thể nào?
Căn cứ Khoản 3 Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn trong trường hợp người vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Quy định này nhằm bảo vệ sức khỏe thể chất, tinh thần của người mẹ và sự an toàn của trẻ sơ sinh.

3. Quy định về độ tuổi bắt buộc Tòa án phải lấy ý kiến của con khi giải quyết quyền nuôi con có sự thay đổi như thế nào giữa các thời kỳ luật?
Theo Khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Khoản 3 Điều 208 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Tòa án bắt buộc phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên. So với Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 (quy định độ tuổi từ đủ 09 tuổi trở lên), độ tuổi bắt buộc lấy ý kiến đã được giảm đi 02 tuổi nhằm tôn trọng quyền tự do bày tỏ quan điểm của trẻ em theo Công ước UNCRC 1989.

4. Án lệ số 54/2022/AL giải quyết vướng mắc thực tiễn nào liên quan đến quy định giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ?
Án lệ số 54/2022/AL giải quyết tình huống người mẹ bỏ nhà đi khi con còn rất nhỏ, không trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng mà để người cha và gia đình bên nội nuôi dưỡng ổn định. Khi ly hôn, nếu người mẹ yêu cầu nuôi con dưới 36 tháng tuổi nhưng người cha có đủ điều kiện và việc thay đổi môi trường sống làm xáo trộn sự phát triển của trẻ, Tòa án có căn cứ giao con cho người cha trực tiếp nuôi dưỡng để bảo đảm lợi ích tốt nhất cho con.

5. Những chủ thể nào có quyền yêu cầu Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014?
Theo quy định tại Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, các chủ thể có quyền yêu cầu gồm: cha, mẹ; người thân thích; Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình; Cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; và Hội Liên hiệp Phụ nữ.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Minh Châu đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và cơ sở pháp lý thực định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 về bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con chung khi cha mẹ ly hôn. Thông qua việc phân tích thực chứng số liệu thống kê xét xử và các bản án sơ thẩm cụ thể, công trình đã chỉ rõ những bất cập trong việc lấy ý kiến trẻ từ đủ 07 tuổi, quy định nuôi con dưới 36 tháng tuổi và cơ chế xác định nghĩa vụ cấp dưỡng. Các đề xuất hoàn thiện quy phạm pháp luật và giải pháp nâng cao chất lượng tố tụng thân thiện của Tòa Gia đình và Người chưa thành niên mang giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu học thuật và thực tiễn xét xử tư pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1- Lý luận và pháp luật về đảm bảo quyên và lợi ích hợp pháp của conkhi cha me ly hôn. Chương 2: Thực tiễn áp dung pháp luật đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha me ly hôn và kiên nghị hoàn thiện pháp luật, nâng cao luệu quả áp dung, NOI DUNG CHU ONG 1: MOT SÓ VAN DE LY LUẬN VÀ PHAP LUAT VE DAM BAO QUYEN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHAP CUA CON CHUNG KHI CHA MẸ LY HÔN 1. Mật số vấn đề lý luận về đảm bão quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn 1. Khái niệm dam bao quyén và lợi ich hợp pháp cơn khi cha me ly hon Theo quy định tại Khoản 14 Điêu 3 Luật HN&GD năm 2014: “Ly hổn là việc chấm đứt quan hệ vơ chẳng theo bản án, quyết đình có hiệu lực pháp luật của Téa dn.” Hai bên nam nik kết hôn dua trên tình yêu, su bình đẳng và tồn trong, Nhà nước công nhận thông qua Giây chứng nhận kết hôn được cap bởi Uy ban nhân dân thì khi muôn kết thúc sự rang buộc phép lý, Tòa án 1a cơ quan được trao quyên giải quyết ly hôn Trường hợp cuộc sóng đôi bên căng thắng, không thé han gắn thì một trong hai bên vợ, chồng có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết, châm đút quan hệ vo chông trên cơ sở khách quan nhìn nhận toàn.

điện những mâu thuần và đưa ra quyết định. Viéc ly hôn đựa trên những căn cứ luật định như hôn nhân lâm vào tình trang trầm trọng khién không còn tinh cảm, đời sông chung không thể kéo dai, mục đích hôn nhn không đạt được. Ly hôn không chỉ ảnh hưởng tới hai bên vợ chông mà còn có những tác động tiêu cực đến những người con chung. Gia đính là trường hoc dau tiên là nơi hình thành và phát trién nhân cách con người Con chung là những cá nhân dang trong đô tuôi phát triển cả về mat nlhận thức, sức khỏe và hình thành nhân cách nên cần được sông trong gia định, trong một môi trường lành mạnh, an toàn với day đủ tình yêu, sự chăm sóc của cha mẹ.

Việc cha me ly hôn làm thay đổi xu hướng phát triển của đứa trẻ, thay đôi những thói quen sinh hoạt dan tới những hệ lụy lâu dài về sau Sau khi cha me ly hôn, con cái chứng kiên cảnh gia dinh tan vỡ, tình cảm yêu thương giờ không còn tron vẹn khi chi được ở chung với cha hoặc me sé gây ra những ran mit trong các môi quan hé, những đứa trẻ sẽ trở nên thu mình, thậm chí oán giân chính cha me vì không còn chung sông ` Khoản 1 Điều 56 Luật Hôn nhân va gia đình năm 2014 § hạnh phúc cùng nhau”, Thông thường, với khả năng nhận thức còn hạn chế, sẽ rất thiệt thoi cho những đứa trẻ thiêu đi hơi âm tình thương của mét bên cha hoặc mẹ. Khi cha me ly hôn, con chung sé được giao cho một bên, môt bên con lại có nghie vụ cap dưỡng và cùng chăm sóc, nuôi day con Đối với con tr, sau khi cha me ly hôn, chúng thường gap khó khan trong học tập, trong sinh hoạt và trong các méi quan hệ xã hội. Xuất hiện nhiéu trường hợp cha me ly hôn khiến đứa trẻ không được tiép nhận sự giáo dục toàn diện, không được quan tâm day đủ, từ đó xuất hiện sự tôn thương gây ra tâm lý cực đoan. “Con ching của vợ chồng” khi giải quyết van dé con chung khi cha mẹ ly hôn bao gồm con chưa thành nién, con đã thành miên mật nang lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản.

để tự nuôi minh Đây đều là những đối tượng co đặc điểm đặc biệt, can được pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích về mọi mat. Khi giải quyết van dé con chung của vo chong khi ly hôn, Tòa án sé cắn cứ vào độ tudi, nang lực hành vi dân su, khả năng lao động để xác định đôi tượng là con chung can giải quyết: (1) Vé đô tuổi, con chung chưa thành nién được hiểu theo định nghĩa quy định tai BLDS năm 20155, là người con chung của hai vợ chong chưa đủ mười tam tudi®, Q) VỀ năng lực hành vi dan su, xác định dua trên bản án, quyết định của Tòa án”, (3) Vé khả năng lao động xác đính dựa trên khả năng thé chat dé thực hiện việc lao động làm ra giá tri vật chat tự mudi đưỡng bản thân. Theo quy định của Luật HN&GD năm 2014, cụ thé tại Khoản 1 Điều §1Ê, van đề dim bảo quyền và lợi ích hop pháp của con chung khi cha mẹ ly hôn chỉ được đặt1a đổi với các đôi tượng là con chưa thành miên, con đã thành tiên mat “ Tarong Oanh (2023), Tổnt thương tâm Lý của tré Wixi cha me fy hôn, Tai chi Tầm lý học, tại địa chi: https://tapchitamlyhoc corwton-thaong-tanr]y-cua-fre-zau-]chi-c ha-re-]y-hon. 5268 hủ, truy cập ngày 10/03/2024.

“Theo Khoản ] Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015 người chưa thành nign là người chưa đũ mười tam tuôi. ° Xác đình con clung căn cứ vào giấy khai sinh và thời điểm th lý giãi quyết vu việc, Nếu tai thời điểm Toa án the ly vụ, việc, con chung chưa dit 18 tuôi thì thuộc dai tượng cân giãi quyết. ? Theo Khoản| Điều 22 Bộ init dân sợ 2015 BLDS năm 2015, “Tòa án theo yeu cau của người có quyền lợi ích liên quan hoặc của cơ quan tô chức him quan, trên cơ zở kết luận giám định. pháp y tâm thin sẽ ra quyết định tuyên bô một người là người mat năng hre hành vi dan sự khi ‘ho bi bệnh tâm thin hoặc mic bệnh khác ma khong thé nhận thức, làm chi được hành vi "Seu Ki ly hôn, cha me vẫn có quyển, nghia vụ trồng nom chăm sóc, mdi đưỡng giáo duc cơn chưa thành miền, có đã thành mén mat năng lực hành vi dâm sục hoặc không có kha năng lao động và không có tài san đề tụ nuôi minh”.

9 năng lực hành vi dân sự hoặc không co khả năng lao động va không co tai sản để tự muôi bản thân minh (9 Trường hợp con chưa thành tiên ma cha me ly hôn. Căn cứ theo những phân tích ở trên con chưa thành nién là người con chung của hai vợ chong chưa đủ mười tám tuổi”. Day là đổi tượng chưa phát triển day đủ về tâm sinh lý, mặt thé chất và tinh than vẫn trong quá trình hoàn thiện, chưa có đây đủ các quyền và nghĩa vu pháp lý nh người đã thành niên, nên cân sự quan tâm, chăm sóc của cha me. Do vay, pháp luật ràng buộc trách nhiệm pháp lý của cha me với con chưa thành mén Cha me có nghĩa vu trông nom, chăm sóc, giáo duc, nudi đưỡng cho con chưa thành nién cho đến khi con thành miên và có khả năng lao động.

( Trường hợp con đã thành nién mat năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Người đã thành miên là người có nang lực hành vi dân sự day đủ nên khi cha me ly hôn sé không có tác động nhiều đến ho. Tuy nhiên nêu trong những trường hợp đặc biệt niu người đã thành miên không có khả nang lao động và không có tài sản dé tự nuôi minh thi quyền và lợi ích của con đã thành nién được pháp luật bảo vệ trong quá trình xem xét giải quyết vân đề con chung Khả năng lao động theo Từ điền Tiếng V iệt là khả năng có thé tạo ra giá tri của cải, vật chat và tinh thân nhằm đáp ứng nhu câu nuôi sông ban thân và tạo re các giá tri xã hôi Người không có khả năng lao đông là những đối tượng có nhược điểm về thé chất hoặc tinh thân (bị tân tật, mat năng lực hành vi dan sự, bệnh taf), vì thé lam suy giảm đáng kể va lâu dai đền khả năng thực hiện hoặc dan đến không có khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt cũng nhy hoat động lao động sản xuất dé nuôi sóng bản thân Đông thời những người thuộc đối tượng xem xét giải quyết cũng không có tai sân dé tự rmôi sông ban thân minh Vi vậy, việc chăm sóc, mudi dưỡng con chung có cha me ly hôn thuộc trường hợp trên là can thiét, cha me có nghĩa vụ cham sóc, giáo duc, mudi đưỡng đân khi con có khả năng lao động hoặc co tai sẵn để tự nuôi mình. g tế về ước quốc ° Pháp hật Việt Nam trong thích pháp lật quốc tế, cụ thé tai Điều 1 Côn quyền trẻ em nim 1989 (UN Intemational Convention on the Right of the Child - UNCRC 1989) quy dink: “Trong phạm vi Công tước này, trẻ em là người duct mười tam trổi, trừ trường hợp luật pháp ép ding đổi với tré em có guy dinh trôi thành miền sớm hon” 10 Hiện nay, các từ dién pháp lý chưa có giải thích thuật ngữ “bảo dam quyền và loi ích hợp pháp".

Theo Dai từ dién Tiếng Việt, “ddim bdo” được biểu là “tao điều kiện dé chắc chắn giữ gìn được, hoặc thực hiện được hoặc có được những gì cần tất"! Khai niém “đâm bảo” được đề cập tại khỏa luận được nghiên cứu trong phạm vi “quyển, loi ích hợp pháp của con clumg khi ly hồn", cũng tức là nó được giới hạn trong lính vực pháp luật hôn nhân và gia dinh Do đó, về mặt pháp lý, theo Tử điện Luật học thi “dean báo” có nghĩa là: “Trách nhiềm của một chit thé (cá nhân, tổ chức) phải làm cho quyên, lợi ich của chủ thé bên Kia chắc chin được thực hiện, được giữ gìn nêu xảy ra thiệt hai thì phat bồi thường", Cũng với nghĩa tương tu, trong tiếng Anh thuật ngữ “guarantee” ở dang thức thức động từ được hiểu là "den bao, chịu trách nhiệm về sự việc gi đó, tạo điều kiện cho sự việc đó được hoàn thành". Từ đó cho thay, thuật ngữ đảm bão có nghĩa chung nhất là đáp ứng các điều kiên cân thiết cũng như chịu trách nhiệm để cho sự việc đó được thực hiện Cùng được giải thích tại Đại từ điển Tiéng Việt, “quyển” là điều ma pháp luật hoặc xã hôi công nhân cho được hưởng được làm, được đòi hỏi, còn “loi ích hop pháp” là điều có ích, có lợi cho một tập thể người nhật định hay cho mét cá nhân trong mối quan hệ với tập thé ây, không mâu thuẫn với lợi ích của Nhà rước và xã hội.