Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH LY HÔN 1. Tổng quan một số nghiên cứu về trẻ em trong gia đình ly hôn: Ly hôn, tan vỡ gia đình, là một trong những vấn đề xã hội, bất kỳ quốc gia nào trên thế giới cũng đều có, mỗi vấn đề xảy ra trong gia đình mang tính chất văn hóa, xã hội của gia đình hiện đang sinh sống, qua những nghiên cứu trước, tại các quốc gia có sự phát triển của công tác xã hội trong cộng đồng đã thể hiện được sự ảnh hưởng của trẻ trong gia đình ly hôn và sự can thiệp của công tác xã hội trong hỗ trợ trẻ. Hai nhà tâm lý Joan B.Kelly ở Corte Madera (California, Mỹ) và Robert E. Emery, trường Đại học Virginia, trong nghiên cứu về ảnh hưởng của trẻ trong gia đình ly hôn cho kết quả những người lớn lên trong cảnh cha mẹ ly hôn, có xu hướng gặp khó khăn với các mối quan hệ, khó thân thiết với người khác khi còn trẻ, dễ thất vọng với hôn nhân, tỷ lệ ly hôn cao hơn và ít gần gũi với cha mẹ hơn.
Ly hôn không phải nguyên nhân chính khiến trẻ bị tổn thương nhiều nhất mà là xung đột giữa cha và mẹ trong thời gian dài, đã được thể hiện nhiều trong các báo cáo liên quan đến trẻ em [35] kế đến là trẻ phải chịu sự phân ly trong gia đình, sự ảnh hưởng của trẻ trong gia đình ly hôn kéo dài trong suốt quá trình phát triển, trưởng thành của trẻ. Nghiên cứu nước ngoài về công tác xã hội trong hỗ trợ “Đánh giá các biện pháp can thiệp và dịch vụ dành cho trẻ em ly hôn và cha mẹ ly hôn của nhóm tác giả Joanna Hawthorne, Julie Jessop, Jan Pryor and Martin Richards [36]. Nghiên cứu được thực hiện ở Vương Quốc Anh, nghiên cứu trên 43.000 vu ly hôn năm 2001, trong đó có trên 25.000 trẻ em bị ảnh hưởng bởi việc ly hôn của cha mẹ. Sự phán quyết quyền nuôi con của tòa án, đã làm chia cách trẻ trong gia đình, điển hình trong gia đình có 4 trẻ, nếu không đạt được thỏa thuận của cha và mẹ, thì sẽ có 02 trẻ ở với cha và 02 trẻ ở với mẹ, sự thay đổi môi trường sống và gia đình ly tán, trong nghiên cứu ghi nhận trên 45% trẻ có vấn đề về hành vi ứng xử xã hội đối với trẻ trong độ tuổi từ 12 đến 16 tuổi, 8 có 12% trẻ không muốn đến trường vì không thích ghi với môi trường mới, điều đáng chú ý là 8% trẻ trong gia đình ly hôn có liên quan đến chất kích thích và 6% trẻ được cha hoặc mẹ phát hiện bị bạo lực trong gia đình mới của cha hoặc mẹ.
Để cải thiện tình trạng ngày càng nhiều cặp gia đình ly hôn, trong đó có trẻ em, những dịch vụ xã hội ra đời nhằm can thiệp hỗ trợ trẻ vượt qua giai đoạn khó khăn thích nghi với cuộc sống mới. Có hơn 75% trẻ trong gia đình ly hôn được tiếp cận dịch vụ hỗ trợ can thiệp, tuy nhiên kết quả của các cuộc can thiệp không được báo cáo, cũng như đánh giá về chất lượng, nên hiệu quả của dịch vụ vẫn là ẩn số, tuy nhiên điều mà nhóm nghiên cứu quan tâm là số trẻ bị bạo lực trong gia đình vẫn còn nhiều và chưa được phát hiện, thậm chí xảy ra tai nạn thương tích ảnh hưởng. Trong đề tài tác giả sử dụng phương pháp định lượng kết hợp định tính trong đó việc đánh giá tình trạng an toàn cho trẻ, tác giả thu thập thông tin bằng các cuộc phỏng vấn sâu với người giám hộ, trực tiếp nuôi dưỡng trẻ. Kết quả nghiên cứu tác giả chỉ đưa ra những bằng chứng về sự ảnh hưởng của trẻ sau ly hôn của cha mẹ, quan tâm hơn nữa tác giả đã cảnh báo chấn thương tâm lý đối với trẻ phải xa cách anh chị em và mẹ, trong đó tác giả nhận định về dịch vụ xã hội trong can thiệp hỗ trợ, hầu như mang tính hình thức, vì số trẻ được giới thiệu, tiếp cận, nhưng không đánh giá được hiệu quả, số trẻ bị bạo lực vẫn gia tăng, trong đó trẻ liên quan đến chất gây nghiện cũng không ngừng tăng lên.
Nghiên cứu này liên quan đến việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ và thông tin cho trẻ em có cha mẹ ly thân và ly hôn. Hiện nay, hầu hết trẻ em và thanh niên đều cảm thấy khó chịu trong thời gian cha mẹ xung đột và xa cách, và đối với một số người, có thể có những hậu quả tiêu cực dai dẳng. Trong vài thập kỷ qua, những phát hiện này đã dẫn đến một loạt các dịch vụ hỗ trợ cho trẻ em và gia đình của chúng khi xảy ra các chuyển đổi như ly hôn. Hỗ trợ và can thiệp cần dựa trên bằng chứng từ nghiên cứu về trẻ em và ly hôn và cần được đánh giá để đảm bảo chúng đạt được mục tiêu của mình.
Những vấn đề được đưa ra trong kết quả nghiên cứu, kết quả của dịch vụ hỗ trợ xã hội gần như hiện trạng của Việt Nam hiện nay, số trẻ trong những gia đình ly hôn, nếu không có những vấn đề như bạo hành, ngược đãi hoặc trẻ vi phạm pháp luật, thì việc đánh giá hiệu quả của dịch vụ hỗ trợ xã hội vẫn 9 chưa được thực hiện, tương ứng với những vấn đề tác giả nghiên cứu trong đề tài, dù phần số liệu, ca điển hình chỉ gói gọn trong phạm vi một địa phương cấp phường. “Nghiên cứu của nhân viên công tác xã hội về ly hôn của cha mẹ, ảnh hưởng lâu dài đối với thanh thiếu niên” của nhóm tác giả Carol F. Kuechler; Cara Carlson; Diane Rowe; School of Social Work SoPhiA and St. Catherine University [Error! Reference source not found.
Nghiên cứu được thực hiện tại Mỹ năm 2012, nghiên cứu trên 24 gia đình ly hôn với 53 trẻ em trong độ tuổi từ 12 đến 18 tuổi. Trong nghiên cứu này nhóm tác giả đã sử dụng phương pháp định tính, chủ yếu quan sát và phỏng vấn sấu, cùng với can thiệp hỗ trợ các vấn đề mang tính chất tâm lý, sức khỏe tâm thần. Nghiên cứu được kéo dài từ năm 2009-2012, trải qua các giai đoạn của gia đình: Phán quyết của tòa án, sự sắp xếp cho những đứa trẻ sau ly hôn, sự thích hợp của trẻ trong giai đoạn gia đình mới được thiết lập. Với kết quả hầu như 53 đứa trẻ đều trải qua đó là cú sốc về tinh thần, sự phân chia của em, anh, hoặc chị, theo cha hoặc mẹ, xa cách được diễn ra, khi anh, chị hoặc em, phải rời khỏi ngôi nhà thân quen để về nơi ở mới.
Nhân viên công tác xã hội được tiếp cận trẻ và gia đình qua giới thiệu của sở An sinh xã hội, can thiệp hỗ trợ trẻ tại trường học, theo báo cáo nhóm nghiên cứu 53 trẻ trong độ tuổi của trường, đều được tham gia dịch vụ công tác xã hội trong hỗ trợ tâm lý của trẻ, hầu như 53 trẻ trong mẫu nghiên cứu đều có vấn đề thay đổi về ứng xử sau ly hôn của cha mẹ, 78% trẻ trở nên ít nói, hành vi phản kháng tăng mạnh, trên 85% trẻ sống thu mình, không chia sẻ bất kỳ điều gì với bạn học hoặc thầy cô trong trường, thậm chí trẻ không quan tâm đến việc học nhiều như lúc vẫn còn sống chung với cha mẹ, anh, chị em trước ly hôn. Trong gia đình mới thì hành vi trẻ biểu hiện rõ hơn ở trường, như chống đối với người thân, không quan tâm đến những thành viên trong gia đình chiếm 62% trong gia đình cha hoặc mẹ chưa có người thân mới. Còn lại số trẻ trong gia đình mới càng tỏ ra hung hãn đối với thành viên mới của cha hoặc mẹ, gây gỗ, đánh nhau, thậm chí có trẻ bỏ nhà, đến nhà ông bà xin ở. Kết quả của nghiên cứu tác giả đã chỉ ra trong 53 trẻ có 8% trẻ có dấu hiệu sử dụng chất kích 14% trẻ đã từng đến Bệnh viện vì những 10 thương tích khá trầm trọng do hành vi phản kháng trong đó có hành vi tự hại, 46% trẻ có ý định chuyển trường hoặc tạm nghỉ học trong giai đoạn chưa thích nghi, kết quả nghiên cứu đã đưa ra mức độ ảnh hưởng khá nghiêm trọng đối với những trẻ được dịch vụ công tác xã hội tham gia ngay từ phán quyết của tòa án.
Tóm lại nghiên cứu nhóm tác giả đưa ra sự ảnh hưởng ly hôn của cha mẹ ít nhiều đều ảnh hưởng đến trẻ, sự phản ánh của nhân viên công tác xã hội can thiệp, hỗ trợ trẻ, hồi chuông báo động đến các gia đình đang trên bờ vực của sự tan vỡ, sự ảnh hưởng có thể sẽ là rào cản cho trẻ khi thành niên và sự quyết định về hôn nhân, xây dựng gia đình cho riêng mình. Nghiên cứu của nhóm tác giả là minh chứng cho việc trẻ trong gia đình sau ly hôn sẽ chịu rất nhiều ảnh hưởng từ chính bản thân của trẻ, môi trường sống trong gia đình mới và sự chấp nhận của trẻ. Kết quả nghiên cứu dù đã 10 năm, tuy nhiên trong bối cảnh Việt Nam và những vấn đề trong nghiên cứu của đề tài vẫn sát với thực tế và nhiều ứng dụng cho hoạt động công tác xã hội trong can thiệp hỗ trợ trẻ trong gia đình ly hôn. Với phương pháp nghiên cứu, ứng dụng phương pháp công tác xã hội trong thực hành tại cộng đồng, kết quả nghiên cứu của 02 đề tài trên làm nền tảng cho tác giả so sánh kết quả thực hiện đề tài nghiên cứu tại phường Phú Thọ, thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương.
Nghiên cứu trong nước Việt Nam hiện có khoảng 60.000 vụ ly hôn mỗi năm, tương đương 0,75 vụ trong mỗi 1.000 dân, có nghĩa cứ bốn đôi đăng ký kết hôn có một đôi ra tòa, theo Tổng cục thống kê năm 2019. Cũng theo báo cáo này, tỷ lệ ly hôn ở Việt Nam tăng so với cùng kỳ năm 2009, từ 1,4% lên 2,1%, trong đó 70% vụ do phụ nữ nộp đơn. Nhiều báo cáo chỉ ra "Hậu ly hôn, bố mẹ có thể có nhiều bạn đời mới, nhưng con mãi chỉ có một người cha và một người mẹ. Đó chắc chắn là sự thiếu hụt lớn trong cuộc đời đứa trẻ sau này”.