mở đầu cho sự xác lập mô hình giáo dục đại học hiện đại ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, được người Pháp mang đến, dựa trên cơ sở mô phỏng mô hình giáo dục đại học Pháp kết hợp với điều kiện cụ thể ở thuộc địa và sự phù hợp với chính sách thực dân. Có thể nói, Đại học Đông Dương là đại diện đầy đủ, sinh động nhất của nền giáo dục đại học Pháp ở Việt Nam thời thuộc địa. Sự ra đời, tồn tại của trường đại học này thể hiện cụ thể trong hoạt động của những trường đại học, cao đẳng trực thuộc nó và thăng trầm theo thời gian, bị chi phối bởi bối cảnh lịch sử đầy biến động của Việt Nam đầu thế kỷ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945. Đại học Đông Dƣơng (1906-1908) và sự hình thành nền giáo dục đại học hiện đại ở Việt Nam Ngày 16 tháng 5 năm 1906, Tổng Giám đốc Học chính Đông Dương kiêm Chủ tịch Hội đồng Cải tiến Giáo dục đã gửi báo cáo lên Toàn quyền Đông Dương khẳng định tầm quan trọng của việc thiết lập một trường Đại học ở Hà Nội và Sài Gòn như sau: Trường Đại học sẽ là một trung tâm giảng dạy giáo dục đại học, đỉnh cao học vấn ở Đông Dương của những người được chúng ta bảo hộ, dù họ đến từ các trường Pháp bản xứ hoặc đã tới các trường truyền thống được cải cách và nâng cao của đất nước họ.
Không muốn sao chép thể chế và chương trình của các trường Đại học Pháp, Đại học Đông Dương trong khi đáp ứng các nhu cầu kinh tế và hành chính của thuộc địa trong các ban kỹ thuật, sẽ cố gắng tạo nên ở Đông Dương một trung tâm văn hóa Âu châu, như vậy sẽ đóng góp vào việc thúc đẩy sự phát triển tri thức của những người dân được chúng ta bảo hộ và tăng cường ảnh hưởng của nước chúng ta tại Viễn Đông [2;807], [44;14,15]. 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ngày 16-5-1906, Toàn quyền Paul Beau ký Nghị định số 1514a thành lập trường đại học đầu tiên của Việt Nam cũng là của Đông Dương [44]. Những quy chế ghi trong Nghị định thành lập và bản Nội quy của trường do Tổng Giám đốc Học chính ban hành đã xác định mô hình đào tạo của Đại học Đông Dương nói chung và các ngành đào tạo trong trường nói riêng. Quy chế đào tạo của trường khá cụ thể, chi tiết, bao gồm: mục tiêu đào tạo, cơ sở đào tạo, ngành đào tạo, chương trình đào tạo, ngân sách đào tạo, đội ngũ giảng viên, đối tượng đào tạo, quy chế thi cử và tốt nghiệp, các chính sách ưu tiên.
Nghị định số 1514a, ngày 16 tháng 5 năm 1906 ghi rõ: Điều thứ nhất: - (Đại học Đông Dương) được thành lập tại Đông Dương, dưới tên gọi trường Đại học, một tập hợp các khóa đào tạo đại học cho các sinh viên xứ thuộc địa và các nước láng giềng. Cơ sở đào tạo này có nhiệm vụ phổ biến ở Viễn Đông, chủ yếu là thông qua tiếng Pháp, những kiến thức về các ngành khoa học và các phương pháp châu Âu. Điều 2: - Trường Đại học được đặt dưới quyền trực tiếp của ông Toàn quyền. Trường do một Hội đồng quản trị điều hành dưới sự chủ tọa của ông Tổng Giám đốc Học chính, gồm Giám đốc các cơ quan khoa học của xứ thuộc địa và các trường nằm trong trường đại học và các giáo sư được lựa chọn sao cho tất cả các cơ quan và viện có liên quan có ít nhất một đại diện tại Hội đồng.
Các giáo sư này được ông Toàn quyền bổ nhiệm hàng năm. Nhiệm vụ của họ có thể được gia hạn. Điều 3: - Trường đại học có thể kết hợp với các cơ sở nghiên cứu và giảng dạy đã hoặc sẽ được thành lập ở thuộc địa, nhưng không được can thiệp vào quyền tự trị của các cơ sở này. Các điều kiện theo đó các cơ quan nhân sự của các cơ sở này và các cơ quan khác của xứ Đông Dương sử dụng sẽ do ông Toàn quyền quy định theo đề nghị của Hội đồng Quản trị trường Đại học.
17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Điều 4: - Không một sinh viên nào xuất thân từ một trong năm xứ Đông Dương được phép theo học tại trường Đại học nếu không có bằng tốt nghiệp giáo dục bổ túc bản xứ hoặc một văn bằng bản xứ tương đương (tú tài, cử nhân.) và tạm thời là ấm sinh, tôn sinh v. Những người nước ngoài, và theo biện pháp quá độ, cả các thuộc dân và dân bảo hộ của nước Pháp, sẽ được nhận vào học tại trường Đại học tùy theo trình độ tương đương được quy định hoặc sau một kỳ thi vào trường. Điều 5: - Trừ sự cho phép đặc biệt, mỗi sinh viên chỉ được ghi tên lại một trường; nhưng sẽ lập một số môn học chung cho hai hoặc nhiều trường. Điều 6: - Bằng tốt nghiệp đại học, với bảng điểm riêng cho các ngành đào tạo đã chọn, độc lập với các văn bằng và cấp bậc chuyên môn được cấp ở nơi khác cho các thuộc dân và dân bảo hộ của Pháp, sẽ được cấp cho các sinh viên sau kỳ thi tốt nghiệp.
Điều 7: - Các khóa học và các trường đã hoặc sẽ được thành lập theo các quyết định này sẽ được phân bố giữa các trường đại học khác nhau sau đây: 1. Luật và Hành chính 2. Văn học Các trường đại học này có trụ sở tại Hà Nội hoặc Sài Gòn, một số trường trong số này có thể hoạt động đồng thời tại cả hai thành phố. Chương trình của các khóa học và các trường sẽ do Hội đồng Quản trị trường Đại học xây dựng với sự phê chuẩn của ông Toàn quyền.
Điều 8: - Một số xuất học được ấn định hàng năm theo nghị định của ông Toàn quyền sẽ được Ủy ban thường trực Đông Dương tại Pháp dành cho các sinh viên được Hội đồng Quản trị trường Đại học lựa chọn. Điều 9: - Các khoản chi tiêu cho hoạt động của các khóa học và các trường được nêu trong điều 7 trên đây nhằm đào tạo nhân viên bản xứ cho các 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bộ máy hành chính địa phương hoặc các cơ quan chính quyền của Đông Dương sẽ do ngân sách của các cơ quan hành chính và ngân sách chung chi trả. Các khóa học hoặc hội thảo đặc biệt có thể được tổ chức và hỗ trợ bởi Phòng Thương mại và Nông nghiệp hoặc các hiệp hội khoa học được thành lập ở Đông Dương. Theo Nghị định này thì trường Cao đẳng Luật và Pháp chính trực thuộc trường Đại học Đông Dương.
Trường bao gồm ba khoa dự kiến được thành lập bởi Hội đồng Hoàn thiện Giáo dục Bản xứ, trong đó khoa thứ nhất đã có từ trước, đó chính là trường Hậu Bổ Hà Nội được thành lập theo Nghị định ngày 20/6/1903, là nơi đào tạo nên hệ thống quan lại cho bộ máy hành chính người bản xứ. Trường Y- Dược được thành lập từ năm 1902, đào tạo y sĩ và dược sĩ phụ tá, hạn học 4 năm về Y và 3 năm về Dược. Trong trường còn có một lớp nữ hộ sinh, hạn học 2 năm. Trường Y theo quy định trực thuộc Đại học Đông Dương.
Đây là hai trường đại học trực thuộc được xây dựng trước khi có Nghị định 1514a. Ngoài ra, trường Công chính thành lập năm 1902 tại Hà Nội cũng trực thuộc Đại học Đông Dương. Kèm theo Nghị định số 1514a ngày 16/5/1906 là bản Nội quy của Trường do Tổng Giám đốc Học chính H. Gourdon ký ngày 12/10/1907, xác định rõ thành phần sinh viên cùng đội ngũ giáo viên và chương trình của năm học đầu tiên 1907-1908.
Sau đó, ngày 8/5/1907, Toàn quyền Đông Dương đã có quyết định sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định ngày 16/5/1906. Trong đó quy định thêm một số điều: Trường Đại học Đông Dương được đặt dưới quyền trực tiếp của ông Toàn quyền. Trường do Tổng Giám đốc Học chính điều hành với sự hỗ trợ của Hội đồng Cải tiến giáo dục, các Giám đốc các cơ quan khoa học của xứ 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thuộc địa và các đại diện cho các thủ trưởng các cơ quan hành chính địa phương và các cơ sở kỹ thuật có liên quan. Trường Đại học có thể kêu gọi sự giúp đỡ từ các cơ quan khác, do ông Toàn quyền quy định theo đề nghị của Hội đồng Quản trị của trường Đại học.
Các giảng viên được ông Toàn quyền bổ nhiệm hàng năm theo sự giới thiệu của Tổng Giám đốc Học chính. Nhiệm vụ của họ có thể gia hạn. Các khóa học khác nhau của trường Đại học cũng như các phòng thí nghiệm trực thuộc sẽ được thiết lập theo một quyết định của ông Toàn quyền, theo đề nghị của Tổng Giám đốc Học chính sau khi có ý kiến của Hội đồng Đại học sẽ thông qua các chương trình học. Theo Nghị định ngày 12/6/1907, ngày 10/11/1907, lễ khánh thành trường Đại học Đông Dương được tổ chức tại Phủ Toàn quyền cũ (khu nhượng địa) ở Hà Nội, dưới sự chủ tọa của Thống sứ Bắc Kỳ De Miribel.
Những người Á châu muốn được nhận vào học tại Đại học Đông Dương phải gửi đơn yêu cầu tới Ban Thư ký Đại học, số 40 đại lộ Gia Long, nay là 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội; trong đó có đầy đủ tên tuổi, địa chỉ, công việc hiện tại, các văn bằng đại học đã đạt được, ngày nhận bằng, khoa định ghi danh, các môn học và thực hành định theo học. Những người có bằng tốt nghiệp trường Chasseloup - Laubat hoặc bằng tốt nghiệp bổ túc sẽ được nhập học; những người đã có bằng thuộc địa như Cử nhân hoặc Tú tài sẽ được nhận nếu có đủ khả năng về tiếng Pháp; những ứng cử viên không có bất cứ loại bằng cấp nào sẽ được nhận nếu có ý kiến ủng hộ của Hội đồng Đại học. Các khóa học được chia làm ba lĩnh vực: văn học, luật học và khoa học. Trường Luật và Pháp chính chia làm 3 ngành: Ngành thứ nhất giống như trường Hậu bổ Hà Nội để đào tạo quan lại (Trường Hậu bổ thành lập theo Nghị định ngày 20-6-1903 để đào tạo tri phủ, tri huyện, huấn đạo, giáo thụ.
Năm 1912, trường Hậu bổ đổi thành trường Sĩ hoạn, học trong 3 năm). Ngành thứ hai đào tạo những viên chức cho cơ quan cai trị của “Nhà nước 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bảo hộ”. Ngành thứ ba có thể dạy một ít chữ Hán chủ yếu đào tạo những viên chức cho ngành thương chính và thuế quan.