Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẶC XÁ, ĐẠI XÁ 1. Ý NGHĨA, KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT PHÁP LÝ CỦA ĐẶC XÁ, ĐẠI XÁ 1. Ý nghĩa của đặc xá, đại xá Đặc xá, đại xá là những chế định pháp lý có ý nghĩa tổng hợp về chính trị - xã hội - pháp lý đặc biệt, thể hiện chính sách khoan hồng của Đảng, Nhà nước và truyền thống nhân đạo của dân tộc ta đối với người phạm tội. Đặc xá, đại xá được cơ quan có thẩm quyền tuyên bố đối với người phạm tội nhân dịp kỷ niệm những ngày lễ lớn hay có sự kiện quan trọng của đất nước hoặc theo đơn xin ân giảm của người bị kết án, của thân nhân hay người đại diện cho người đó.
Đặc xá, đại xá có ý nghĩa to lớn đối với người phạm tội, đối với gia đình, thân nhân người phạm tội và xã hội; đồng thời góp phần đấu tranh với những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch, phản động âm mưu chống phá Nhà nước ta dưới chiêu bài tự do tôn giáo và nhân quyền; trong những năm gần đây, đặc xá còn có ý nghĩa kinh tế, giúp thu hồi tài sản của Nhà nước và nhân dân. Đối với người phạm tội Đặc xá, đại xá là một đặc ân của Đảng, Nhà nước mang đến cơ hội làm lại cuộc đời sớm hơn cho những người phạm tội (bị kết án), thậm chí là cả một cơ hội thoát khỏi sự trừng phạt nghiêm khắc nhất của pháp luật hình sự (hình phạt tử hình) để tiếp tục được sống. Đặc xá tác động trực tiếp đến tâm lý, tình cảm và thái độ CHHP tù của phạm nhân. Có thể nói, việc Chủ tịch nước quyết định đặc xá tha tù cho người bị kết án phạt tù đang CHHP tù, đang được hoãn CHHP tù hoặc tạm đình chỉ CHHP tù có đủ các điều kiện, tiêu chuẩn theo quyết định của Chủ tịch nước nhân dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước và nhân các sự kiện đặc biệt khác đã động viên các phạm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân phấn đấu học tập, lao động, cải tạo tốt, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải để có thể được hưởng đặc xá, sớm trở về hoà nhập với cộng đồng.
Đối với gia đình, thân nhân người phạm tội và xã hội Đặc xá, đại xá có ý nghĩa rất tích cực đối với gia đình, thân nhân người phạm tội và tác động đến toàn xã hội. Mỗi lần đặc xá, rất nhiều phạm nhân sẽ trở về sinh sống tại các địa phương trong cả nước. Đây là niềm vui lớn của rất nhiều gia đình Việt Nam có người thân được đặc xá. Thực tế công tác đặc xá những năm qua cho thấy, chính quyền địa phương, đoàn thể và gia đình phạm nhân đã phối hợp chặt chẽ, làm tốt công tác "hậu đặc xá".
Những phạm nhân được đặc xá tha tù khi trở về địa phương được tạo điều kiện thuận lợi để có việc làm, sớm ổn định cuộc sống và tái hoà nhập cộng đồng. Tỷ lệ tái phạm thấp, tình hình an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội sau khi đặc xá vẫn tiếp tục ổn định. Thể hiện chính sách khoan hồng của Đảng, Nhà nước và truyền thống nhân đạo của dân tộc Đặc xá, đại xá thể hiện chính sách khoan hồng của Đảng, Nhà nước đối với những người đã một thời lầm đường lạc lối, đồng thời nó cũng thể hiện truyền thống nhân đạo của dân tộc ta - "Đánh kẻ chạy đi ai đánh kẻ chạy lại". Đặc xá, đại xá thể hiện bản chất ưu việt, tinh thần nhân đạo, bao dung và tôn trọng quyền con người của Nhà nước ta đối với những người có quá khứ lầm lỗi mà trong quá trình lao động, cải tạo, CHHP họ đã nhận thức được và thực sự mong muốn đóng góp phần còn lại của cuộc đời cho lợi ích quốc gia, trong đó có lợi ích của bản và gia đình thân họ.
Đặc xá còn là sự ghi nhận của Nhà nước đối với kết quả cải tạo, chấp hành tốt nội quy, quy chế của phạm nhân và cũng đồng thời là kết quả của quá trình giáo dục, cải tạo phạm nhân của đội ngũ cán bộ, chiến sỹ làm nhiệm vụ quản lý trại giam, cùng với gia đình phạm nhân và xã hội. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngay sau khi giành chính quyền, ngày 19/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra Sắc lệnh số 33D phóng thích các tội nhân bị kết án trước ngày 19/8/1945; và liên tục trong 60 năm qua, Nhà nước ta đã 2 lần tiến hành đại xá cho người phạm tội và khoảng 35 lần tiến hành đặc xá cho người phạm tội bị kết án. Số người được đặc xá có năm ít, có năm nhiều, nhưng nhìn chung được nhân dân đồng tình ủng hộ, dư luận quốc tế hoan nghênh. Đấu tranh chống các luận điệu xuyên tạc về nhân quyền Hiện nay, tình hình quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp, chiến tranh cục bộ, xung đột sắc tộc, tôn giáo, đấu tranh lật đổ xảy ra ở nhiều nơi.
Các thế lực thù địch, phản động trong và ngoài nước luôn tìm mọi cách chống phá cách mạng Việt Nam. Trong điều kiện đó, việc Chủ tịch nước quyết định đặc xá tha tù cho những người đã có hành vi vi phạm PLHS Việt Nam, bị kết án phạt tù (không phân biệt quốc tịch, tôn giáo, tín ngưỡng, dân tộc. ) miễn là có đủ những điều kiện, tiêu chuẩn theo quyết định đặc xá đã góp phần đấu tranh chống lại những luận điệu xuyên tạc, vu khống của các thế lực thù địch, phản động "núp bóng" nhân quyền, tự do tôn giáo và tín ngưỡng để âm mưu gây rối, làm suy yếu và lật đổ chính quyền cách mạng và nền dân chủ nhân dân. Giúp thu hồi tài sản của Nhà nước và nhân dân Trong những năm qua, thực hiện đường lối đổi mới, mở cửa, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh những mặt tích cực thì những mặt trái của nền kinh tế thì trường đã dẫn đến xu thế tội phạm kinh tế và các tội phạm có liên quan đến tài sản ngày càng gia tăng.
Bằng quy định khuyến khích phạm nhân tự giác CHHP bổ sung là hình phạt tiền, nộp án phí dân sự, nộp tiền truy thu hoặc bồi thường dân sự trong xét đặc xá tha tù đã giúp thu lại cho Nhà nước và nhân dân hàng trăm tỷ đồng. Chỉ tí nh riêng đợt đặc xá ngày 2/9/2004 và 2 đợt đặc xá đầu năm 2005, tổng số tiền các phạm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân được đặc xá đã nộp để khắc phục hậu qủa trách nhiệm dân sự là gần 400 tỷ đồng [24]. Khái niệm, các đặc điểm cơ bản và bản chất pháp lý của chế định đặc xá 1. Khái niệm Từ trước đến nay, khi nghiên cứu về chế định đặc xá, giữa các nhà nghiên cứu, những người thực thi pháp luật trong và ngoài nước vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau: - Trong khoa học hình sự của Liên Xô trước đây và Liên bang Nga ngày nay, liên quan đến chế định đặc xá có các quan điểm khác nhau sau đây [8, Tr.
11]: 1) Nhà hình sự Nga nổi tiếng trước cách mạng, giáo sư Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcơva Taganxev N. đã phân chia 3 dạng đặc xá là: a) Induglentia hoặc là aggratiatio (tiếng Latinh có nghĩa là tha bổng hoặc ân xá) - không áp dụng hình phạt tiếp theo do luật định đối với người mà lỗi đã được xác định theo trình tự của pháp luật. b) Restitutio hoặc là rehabilitiatio (tiếng Latinh có nghĩa là phục hồi các quyền trước đây hoặc minh oan) - chấm dứt hình phạt đang chấp hành, đặc biệt là loại trừ những sự hạn chế các quyền nhằm khẳng định các nguyên tắc công bằng và có ích mà các nguyên tắc đó đòi hỏi sự tương quan của mức hình phạt với tính chất tội lỗi thực tế của người bị kết án. c) Abolitia (tiếng Latinh có nghĩa là sự huỷ bỏ) - loại trừ sự truy tố về hình sự hoặc đình chỉ sự truy tố đó đã được bắt đầu.
2) Các văn bản đặc xá chỉ là các văn bản pháp luật nhà nước mà không có liên quan gì đến luật hình sự. 3) Đặc xá là một dạng miễn TNHS và hình phạt mang tính chất hỗn hợp. 4) Đặc xá là văn bản của người có chức vụ cao nhất của Nhà nước mà theo đó người bị kết án được miễn hoàn toàn hoặc một phần hình phạt đã 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được quyết định hoặc giảm thời hạn của hình phạt ấy hay thay thế nó bằng loại hình phạt khác nhẹ hơn hoặc được xoá án tích. 5) Đặc xá là việc thể hiện sự nhân đạo theo trình tự ngoài Toà án đối với những người bị kết án và nhằm huỷ bỏ một phần hoặc hoàn toàn các hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm.
6) Văn bản đặc xá không mang tính chất quy phạm mà mang tính chất cá biệt, là văn bản áp dụng pháp luật đối với một người hoặc những người cụ thể và là căn cứ pháp lý để miễn TNHS, miễn hình phạt. - Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, giữa các nhà nghiên cứu, những người thực thi pháp luật cũng còn nhiều quan điểm khác nhau về chế định đặc xá và chế định đại xá như sau: 1) Theo luật gia Nguyễn Mạnh Hùng thì "Đặc xá là miễn tội, giảm hình phạt, miễn hình phạt hoặc xoá án tích đối với một người hoặc một số người nhất định theo đơn xin của đương sự, của gia đình họ, của cơ quan, tổ chức hữu quan hoặc căn cứ vào đường lối đối nội, đối ngoại của Nhà nước" [35, Tr. 2) Theo ThS Đinh Văn Quế, "đặc xá là miễn toàn bộ hay một phần hình phạt đối với một hoặc một số người bị kết án" [43, Tr. 3) Theo TS Giang Sơn thì "Đặc xá là miễn toàn bộ hay một phần hình phạt hoặc giảm nhẹ hình phạt, kể cả miễn TNHS hoặc xoá án đối với một hay một số người phạm tội nhất định (cũng có trường hợp đặc xá với một số đông người)" [68, Tr.
Việc xét đặc xá không bị ràng buộc bởi tính chất nghiêm trọng của tội phạm và luôn luôn xuất phát từ lý do nhân đạo, coi bản án, quyết định của Toà án đã tuyên là đúng pháp luật, đúng người, đúng tội. PGS Lê Cảm thì: Về nội dung, "Đặc xá là sự khoan hồng mang tính chất tổng hợp về mặt pháp lý hình sự được thực hiện theo trình tự ngoài Toà án bằng việc áp dụng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.