Luận án tiến sĩ hus đặc điểm và tiến hóa thạch động lực các thành tạo trầm tích tầng mặt vùng biển nông ven bờ hải phòng quảng ninh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm và tiến hóa thạch động lực các thành tạo trầm tích tầng mặt vùng biển nông Hải Phòng, Quảng Ninh.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PTS. Trần Đức Thạnh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Địa chất
• Đề tài: Đặc Điểm Và Tiến Hóa Thạch Động Lực Các Thành Tạo Trầm Tích Tầng Mặt Vùng Biển Nông Ven Bờ Hải Phòng - Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN
• 1.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM KHÍ HẬU - KHÍ TƯỢNG
• 1.3. ĐẶC ĐIỂM THỦY VĂN LỤC ĐỊA
• 1.4. ĐẶC ĐIỂM HẢI VĂN
• 1.5. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA TẦNG
• 1.6. ĐẶC ĐIỂM MAGMA
• 2. CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 2.2. CƠ SỞ TÀI LIỆU
• 2.2.1. Tài liệu địa chấn
• 2.2.2. Tài liệu địa chất
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP LUẬN và PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp luận
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM TRẦM TÍCH TẦNG MẶT KHU VỰC BIỂN NÔNG VEN BỜ HẢI PHÒNG - QUẢNG NINH
• 3.1. CƠ SỞ PHÂN LOẠI TRẦM TÍCH
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM VÀ QUY LUẬT PHÂN BỐ TRẦM TÍCH
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM TƯỚNG ĐÁ VÀ TIẾN HÓA THẠCH ĐỘNG LỰC CÁC TRẦM TÍCH TẦNG MẶT KHU VỰC BIỂN NÔNG VEN BỜ HẢI PHÒNG – QUẢNG NINH
• 4.1. TƯỚNG TRẦM TÍCH
• 4.2. Đặc điểm tướng trầm tích
• 4.3. TIẾN HÓA THẠCH ĐỘNG LỰC CÁC THÀNH TẠO TRẦM TÍCH TẦNG MẶT KHU VỰC BIỂN NÔNG VEN BỜ HẢI PHÒNG - QUẢNG NINH
• 4.3.1. Giai đoạn biển tiến đầu Pleistocen muộn
• 4.3.2. Giai đoạn biển thoái cuối Pleistocen muộn
• 4.3.3. Giai đoạn biển tiến Flandrian
• 4.3.4. Giai đoạn biển thoái sau biển tiến Flandrian và biển tiến hiện đại
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm trầm tích tầng mặt vùng biển Hải Phòng Quảng Ninh

Vùng biển Hải Phòng - Quảng Ninh là một trong những khu vực có đặc điểm địa chất phong phú và đa dạng. Nghiên cứu về thạch động lực và trầm tích tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc địa chất mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Đặc điểm của trầm tích tầng mặt tại khu vực này chủ yếu được hình thành từ các quá trình tự nhiên như xói mòn, lắng đọng và di chuyển của các hạt trầm tích. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, trầm tích ở đây có sự phân bố không đồng đều, với sự hiện diện của nhiều loại khoáng vật khác nhau.

1.1. Đặc điểm địa chất và môi trường biển Hải Phòng Quảng Ninh

Khu vực biển Hải Phòng - Quảng Ninh có vị trí địa lý đặc biệt, nằm giữa các dòng chảy lớn và có nhiều đảo, quần đảo. Điều này tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự hình thành và phát triển của các thành tạo trầm tích. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, môi trường thủy động lực tại đây có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và đặc điểm của trầm tích tầng mặt.

1.2. Tính chất vật lý và hóa học của trầm tích tầng mặt

Trầm tích tầng mặt tại vùng biển này có tính chất vật lý và hóa học đa dạng. Các mẫu trầm tích cho thấy sự hiện diện của nhiều loại khoáng vật, từ cát, sét đến bùn. Đặc biệt, các chỉ tiêu như độ mài tròn, kích thước hạt và thành phần hóa học đều có sự khác biệt rõ rệt giữa các khu vực khác nhau, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của chúng.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu thạch động lực trầm tích

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về thạch động lực tại vùng biển Hải Phòng - Quảng Ninh, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần được giải quyết. Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiếu hụt dữ liệu về trầm tích và các quá trình thủy động lực. Điều này ảnh hưởng đến khả năng đánh giá chính xác các hiện tượng như bồi tụ và xói lở bờ biển.

2.1. Thiếu hụt dữ liệu và thông tin

Nhiều nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở mức độ khái quát, chưa đi sâu vào phân tích chi tiết về trầm tích tầng mặt. Việc thiếu hụt dữ liệu có thể dẫn đến những đánh giá không chính xác về tình trạng và xu hướng biến động của môi trường biển.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những tác động mạnh mẽ đến môi trường biển, đặc biệt là ở các khu vực ven bờ. Sự thay đổi mực nước biển và các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể làm gia tăng quá trình xói lở và bồi tụ, gây khó khăn cho việc nghiên cứu và quản lý tài nguyên biển.

III. Phương pháp nghiên cứu thạch động lực trầm tích hiệu quả

Để nghiên cứu thạch động lực và trầm tích tại vùng biển Hải Phòng - Quảng Ninh, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại và hiệu quả. Các phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu chính xác mà còn hỗ trợ trong việc phân tích và đánh giá các quá trình diễn ra trong môi trường biển.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu và phân tích

Việc thu thập mẫu trầm tích từ các khu vực khác nhau là rất quan trọng. Các mẫu này sẽ được phân tích để xác định thành phần khoáng vật, kích thước hạt và các chỉ tiêu vật lý khác. Phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về đặc điểm của trầm tích tầng mặt.

3.2. Phân tích địa chấn nông phân giải cao

Phân tích địa chấn nông phân giải cao là một trong những phương pháp hiệu quả để nghiên cứu cấu trúc địa chất và sự phân bố của trầm tích. Phương pháp này cho phép xác định chính xác các lớp trầm tích và các quá trình diễn ra trong môi trường biển.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu thạch động lực trầm tích

Nghiên cứu về thạch động lực và trầm tích tại vùng biển Hải Phòng - Quảng Ninh không chỉ có giá trị khoa học mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc quản lý tài nguyên biển, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững.

4.1. Quản lý tài nguyên biển

Các thông tin về trầm tích tầng mặt và các quá trình thủy động lực có thể giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định hợp lý trong việc khai thác và bảo vệ tài nguyên biển. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng áp lực từ hoạt động kinh tế.

4.2. Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững

Nghiên cứu về thạch động lực cũng đóng góp vào việc bảo vệ môi trường biển. Các biện pháp bảo vệ bờ biển và quản lý rủi ro thiên tai có thể được xây dựng dựa trên các kết quả nghiên cứu, từ đó đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu thạch động lực trầm tích

Nghiên cứu về thạch động lực và trầm tích tại vùng biển Hải Phòng - Quảng Ninh đã chỉ ra nhiều đặc điểm và quy luật quan trọng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về các quá trình diễn ra trong môi trường biển. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai sẽ tập trung vào việc áp dụng các công nghệ mới và phương pháp nghiên cứu hiện đại.

5.1. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các quá trình di chuyển và lắng đọng của trầm tích. Việc áp dụng công nghệ mới như cảm biến từ xa và mô hình hóa số có thể giúp nâng cao độ chính xác của các nghiên cứu.

5.2. Tích hợp nghiên cứu liên ngành

Tích hợp các nghiên cứu từ các lĩnh vực khác nhau như sinh thái học, địa chất và quản lý tài nguyên sẽ giúp tạo ra cái nhìn toàn diện hơn về môi trường biển. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn hỗ trợ trong việc đưa ra các chính sách quản lý hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Đặc điểm và tiến hóa thạch động lực các thành tạo trầm tích tầng mặt vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh" của nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Anh là luận án tiến sĩ địa chất, chuyên ngành Thạch học (mã số: 62 44 57 01), thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Đức Thạnh và PGS.TS. Nguyễn Văn Vượng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nghiên cứu địa chất biển tại Việt Nam trong nhiều năm chủ yếu tập trung vào hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí tại các bồn trũng trầm tích sâu thuộc thềm lục địa. Tại các vùng biển nông ven bờ, các công trình khảo sát trước đây mới dừng lại ở mức độ khái quát hóa đặc điểm thạch học - khoáng vật học của trầm tích đáy, khoanh định các điểm lộ sa khoáng, xác định sơ bộ lịch sử dao động mực nước biển trong kỷ Đệ tứ, đánh giá mức độ tổn thương, ô nhiễm môi trường trầm tích đáy và khảo sát tài nguyên vị thế cảnh quan.

Khoảng trống nghiên cứu lớn được tác giả xác định là mối quan hệ định lượng và bản chất tương tác giữa các quá trình cơ học (di chuyển, phân tán, lắng đọng vật liệu trầm tích) với chế độ thủy - thạch động lực của môi trường tích tụ tại dải biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh chưa được giải quyết một cách có hệ thống. Việc làm sáng tỏ quy luật tương quan này cung cấp cơ sở khoa học nhằm xác định nguyên nhân, dự báo xu thế bồi tụ - xói lở bờ biển, giải thích hiện tượng bồi lấp luồng hàng hải, biến động các vùng cửa sông và đề xuất biện pháp giảm thiểu tai biến tự nhiên.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm sáng tỏ đặc điểm và lịch sử tiến hóa thạch động lực của các thành tạo trầm tích tầng mặt khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh (độ sâu từ 0 đến 30 m nước) dựa trên kết quả phân tích đặc điểm thạch học, luận giải tướng trầm tích và xác lập các điều kiện thủy thạch động lực của môi trường tích tụ trầm tích tương ứng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các thành tạo trầm tích tầng mặt vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh. Luận án thống nhất xác định bề dày của trầm tích tầng mặt trong khoảng từ 0 đến 1,5 m tính từ bề mặt đáy biển, tương ứng với chiều dài lấy mẫu của ống phóng trọng lực tiêu chuẩn. Bề dày này phản ánh đầy đủ trật tự địa tầng của ít nhất một giai đoạn lịch sử địa chất: khu vực gần bờ có tuổi Holocen muộn, khu vực xa bờ có tuổi Pleistocen muộn đến Holocen sớm - giữa.
• Phạm vi không gian: Vùng biển nông ven bờ từ đường bờ hiện tại đến độ sâu 30 m nước, thuộc địa giới hành chính của thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh (tọa độ địa lý từ 20°40’04,6’’ đến 21°31’45,3’’ vĩ độ Bắc và từ 106°58’44,8’’ đến 108°01’31’’ kinh độ Đông), với tổng diện tích nghiên cứu khoảng 13.000 km². Không gian nghiên cứu được chia thành hai khu vực: phần bên trong (các vũng vịnh kín như Tiên Yên - Hà Cối, Bái Tử Long, Hạ Long, Cửa Lục và cửa sông Bạch Đằng) và phần bên ngoài (vùng biển mở phía đông nam các đảo Vĩnh Thực, Cái Chiên, Thoi Xanh, Trần, Cô Tô, Thượng Mai, Hạ Mai, Cát Bà).
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào khoảng thời gian địa chất từ cuối Pleistocen muộn đến Hiện đại.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử điều tra và nghiên cứu địa chất biển tại khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh được tác giả hệ thống hóa qua hai giai đoạn phát triển chính:

Giai đoạn trước năm 1975

• Giai đoạn phong kiến và đầu thế kỷ 20: Các tư liệu địa lý - địa mạo sơ khởi xuất hiện trong các bộ thư tịch cổ như Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1435), Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn (1773) và Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn. Cuối thế kỷ 19, các khảo sát hàng hải của Capion (1886) và Pavie (1898) bắt đầu ghi nhận địa hình bờ biển. Năm 1912, chính quyền Pháp tiến hành đo vẽ hải đồ các tỷ lệ 1/1.000.000, 1/50.000 và 1/25.000. Từ năm 1925 đến 1929, tàu De Lanessan thu thập mẫu trầm tích đáy ở vịnh Bắc Bộ.
• Giai đoạn giữa thế kỷ 20: Năm 1949, F. Shepard công bố sơ đồ phân bố trầm tích tầng mặt rìa đông Thái Bình Dương tỷ lệ 1/6.000.000, sơ bộ phân chia các kiểu trầm tích và đá gốc thềm lục địa Việt Nam. Năm 1961, Niino và Emery khảo sát mẫu trầm tích vịnh Bắc Bộ, xác định sự có mặt của khoáng vật glauconit, hàm lượng calci cacbonat cao từ mảnh vụn Foraminifera và vỏ nhuyễn thể Mollusca, đồng thời chỉ ra phần vật liệu vô cơ xa bờ thô hơn gần bờ hình thành trong thời kỳ biển thoái băng hà Pleistocen.
• Chương trình điều tra vịnh Bắc Bộ (1959 - 1965): Do Ủy ban Khoa học Nhà nước phối hợp với Viện Nghiên cứu biển và Viện Khoa học Trung Quốc tiến hành trên diện tích 128.300 km², bước đầu xác định các kiểu trầm tích đáy và khoáng vật nặng. Tiếp đó, Trịnh Phùng (1965) và Lưu Tỳ (1970) bổ sung tài liệu địa hình, địa mạo và trầm tích ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh. J. Coleman (1969) nghiên cứu 79 mẫu ống phóng trọng lực và 19 mẫu gầu xúc do Hải quân Hoa Kỳ thu thập ở nam vịnh Bắc Bộ, xác định ranh giới Pleistocen - Holocen qua tầng sét màu xanh sáng (light blue).

Giai đoạn sau năm 1975

Giai đoạn này gắn liền với các Chương trình Nghiên cứu Biển cấp Nhà nước:

• Chương trình Biển 48.06 (1981 - 1985): Nguyễn Biểu phát hiện tectit ven biển Hải Phòng - Quảng Ninh, tầng cuội thạch anh ở quần đảo Vĩnh Thực - Cái Chiên và sa khoáng Quán Lạn; Hồ Đắc Hoài xác định cấu trúc các bồn trũng Kainozoi; Trịnh Phùng và Lưu Tỳ phân loại địa mạo ven bờ thành 4 nhóm hình thái và 14 kiểu bờ biển, xác định bờ Móng Cái - Quảng Yên thuộc kiểu bờ Damat và kiểu bờ Rias; Lưu Tỳ phát hiện 2 đường bờ cổ ở độ sâu -50 đến -60 m và -20 đến -30 m cùng 3 thung lũng sông cổ ngập chìm dưới đáy vịnh Bắc Bộ.
• Chương trình Biển 48B (1986 - 1990): Hồ Đắc Hoài và Bùi Công Quế thành lập hệ thống bản đồ địa chấn, từ và trọng lực tỷ lệ 1/500.000; Lê Đức An đánh giá điều kiện tự nhiên dải ven bờ; Nguyễn Chu Hồi phân vùng địa hóa bãi triều lầy; Trần Nghi nghiên cứu tiến hóa trầm tích bãi triều và cồn chắn cửa sông tiền châu thổ sông Hồng.
• Chương trình Biển KT.03 (1991 - 1995): Bùi Công Quế phân chia địa tầng Đệ tứ thềm lục địa thành 7 hệ tầng; Nguyễn Thanh Ngà đánh giá hiện trạng xói bồi ven bờ.
• Chương trình Biển KHCN-06 (1996 - 2000): Bùi Công Quế xác định cấu trúc sâu vỏ Trái đất và ranh giới thềm lục địa; Mai Thanh Tân xác lập các đới cấu trúc và tướng đá - cổ địa lý Pliocen - Đệ tứ; Trần Nghi, Nguyễn Biểu, Bùi Công Quế công bố quy luật phân bố sa khoáng biển Đệ tứ; Trần Đức Thạnh và Nguyễn Thế Tiệp hoàn thiện các sơ đồ phân loại địa mạo bờ và đáy biển Việt Nam.
• Chương trình Biển KC.09 (2001 - 2005) và KC.09/06-10: Trần Nghi lập bản đồ địa chất Biển Đông 1/1.000.000; Trần Đức Thạnh nghiên cứu điều kiện tự nhiên các vũng vịnh ven bờ, đánh giá ô nhiễm trầm tích đáy và thực hiện hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ khảo sát địa chấn nông phân giải cao, lấy mẫu trọng lực vùng châu thổ ngập nước sông Hồng; Phạm Huy Tiến phân tích thủy thạch động lực bồi tụ xói lở; Nguyễn Thế Tưởng tổng kết địa hóa trầm tích vịnh Bắc Bộ.
• Nghiên cứu biến đổi mực nước biển Holocen: Các dự án quốc tế IGCP 61 (do A. Bloom chủ nhiệm, dựa trên thuyết đẳng tĩnh nước của Daly và biến dạng geoid của Mörner) và IGCP 200 (P. Pirazzoli chủ nhiệm) xác lập Atlas mực nước biển toàn cầu, ghi nhận vịnh Bắc Bộ có mực nước dâng cao hơn hiện nay khoảng 4 m vào khoảng 6.000 năm trước.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án kế thừa các nghiên cứu địa tầng, địa mạo và trầm tích đáy nêu trên để giải quyết khoảng trống học thuật về sự liên kết giữa các tham số thạch học hạt vụn, tướng trầm tích với các trường động lực vận chuyển trầm tích (sóng, dòng chảy triều, dòng hoàn lưu vịnh) theo quan điểm địa tầng phân tập hiện đại tại vùng biển nông ven bờ đặc thù có cấu trúc đảo chắn phức tạp.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Lý thuyết địa tầng phân tập (Sequence Stratigraphy): Vận dụng các khái niệm miền hệ thống trầm tích biển cao (HST - Highstand Systems Tract), miền hệ thống trầm tích biển tiến (TST - Transgressive Systems Tract) và miền hệ thống trầm tích biển thấp (LST - Lowstand Systems Tract) để phân tích địa tầng Đệ tứ khu vực vịnh Bắc Bộ.
• Khái niệm tầng trầm tích mặt: Tiếp cận theo định nghĩa lớp hoạt động (active layer) của Macpherson và Lewis kết hợp khái niệm đơn vị bồi lắng (sedimentation unit) của Otto, cố định ranh giới nghiên cứu trong phạm vi 0 - 1,5 m đáy biển.
• Lý thuyết thủy thạch động lực học trầm tích: Ứng dụng mô hình phân tích xu thế di chuyển trầm tích dựa trên biến thiên các tham số độ hạt (đường kính trung bình $Md$, độ chọn lọc $So$, độ bất đối xứng $Sk$) của McLaren kết hợp phương pháp kiểm định thống kê một phía (1-tail test theo chuẩn Spiegel, 1961); biểu đồ động lực lắng đọng CM của Passega; biểu đồ phân loại môi trường thủy - thạch động lực của Rukhin.

Phương pháp nghiên cứu

1. Thu thập mẫu thực địa: Sử dụng ống phóng trọng lực lấy mẫu lõi trầm tích nguyên dạng (độ sâu 1 - 1,5 m) và cuốc cào/gầu xúc lấy mẫu bề mặt.
2. Phân tích độ hạt: Sử dụng phương pháp rây cơ học và phương pháp ống hút lắng đọng theo thang cấp hạt Krumbein (thang Phi $\phi$) và thang phân loại Folk. Phân loại cấu trúc trầm tích theo hệ thống phân loại của Hội Địa chất Hoàng gia Anh (British Geological Survey).
3. Phân tích khoáng vật và thạch học: Soi kính hiển vi phân cực xác định thành phần khoáng vật vụn cơ học và độ mài tròn hạt trầm tích; phương pháp nhiễu xạ tia X (XRD định lượng) và phân tích nhiệt vi sai (DTA) xác định tổ hợp khoáng vật sét.
4. Phân tích địa hóa và cổ sinh: Phân tích thành phần hóa học toàn phần, hàm lượng $CaCO_3$, chỉ tiêu địa hóa môi trường trầm tích; định loại phức hệ hóa thạch Foraminifera, San hô, Brachiopoda, Conodonta, Crinoidea.
5. Định tuổi tuyệt đối: Sử dụng phương pháp đồng vị phóng xạ Cacbon 14 ($^{14}C$) trên các mẫu bùn bã hữu cơ và di tích vỏ sinh vật.
6. Phương pháp địa vật lý: Đo địa chấn nông phân giải cao bằng hệ thống máy EdgeTech kết hợp máy quét sườn (side-scan sonar) nhằm bóc tách các mặt ranh giới phản xạ địa tầng ngầm.

Nguồn cơ sở dữ liệu

Luận án sử dụng tập số liệu do chính tác giả trực tiếp khảo sát và thu thập khi tham gia 4 đề tài cấp Nhà nước, 2 đề tài cấp Bộ/ngành và 1 đề tài cấp Đại học Quốc gia Hà Nội từ năm 2005 đến 2014; hệ thống số liệu thạch học từ các lỗ khoan thăm dò khoáng sản của Công ty Hải Nam và Công ty Kinh Thành do Liên đoàn Bản đồ Địa chất miền Bắc thực hiện; tài liệu lỗ khoan bãi triều của Trần Nghi và Doãn Đình Lâm; các tuyến đo địa chấn nông phân giải cao tuyến L1, L2 tại khu vực cửa sông Bạch Đằng và vịnh Bắc Bộ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Khái quát về điều kiện tự nhiên

Chương này tổng hợp các yếu tố tự nhiên chi phối môi trường trầm tích vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh:

• Địa hình: Địa hình lục địa ven bờ và hệ thống đảo phân bậc rõ rệt với 9 bậc địa hình: 900 - 1000 m, 400 - 500 m, 250 - 300 m, 100 - 200 m, 40 - 50 m, 20 - 25 m, 10 - 15 m, 4 - 6 m và 1,5 - 2 m. Bờ biển kéo dài theo phương đông bắc - tây nam song song với cánh cung Đông Triều - Yên Tử. Địa hình đáy biển gồ ghề, phức tạp tại vịnh Hạ Long, Bái Tử Long và đông nam Cát Bà, thoải dần ra ngoài khơi.
• Khí tượng - Khí hậu: Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh đặc trưng. Nhiệt độ không khí trung bình thấp nhất khoảng 15°C (tháng 2), cao nhất khoảng 30°C (tháng 7). Gió mùa đông bắc chiếm 70% tần suất trong tháng 1; gió mùa nam/tây nam chiếm 60% tần suất trong tháng 7. Lượng mưa trung bình năm đạt 1.077 mm (vùng ven bờ đạt 352 mm vào tháng 8, ngoài khơi đạt 281 mm; tháng 1 dưới 20 mm). Tần suất bão trung bình 4 - 5 cơn/năm, sức gió 25 - 30 m/s (cực đại 50 m/s), lượng mưa bão đạt tới 443 mm/ngày.
• Thủy văn lục địa: Mật độ sông ngòi dày đặc (trung bình 4 km bờ biển có một cửa sông). Hệ thống sông chính cung cấp nước và trầm tích vào khu vực gồm 8 sông lớn:

Tên sông	Chiều dài (km)	Lưu lượng nước ($m^3/\text{năm}$)	Lưu lượng phù sa ($\text{tấn}/\text{năm}$)
Ka Long (Bắc Luân)	65 (đoạn biên giới)	$1,753 \times 10^9$	Chưa xác định
Ba Chẽ	80	$1,323 \times 10^9$	Chưa xác định
Tiên Yên	60	$1,685 \times 10^9$	$0,0347 \times 10^6$
Hà Cối	33	$0,684 \times 10^9$	Chưa xác định
Diễn Vọng	32	$0,087 \times 10^9$	$0,0125 \times 10^6$
Yên Lập	32	$0,088 \times 10^9$	$0,0080 \times 10^6$
Cấm	37	$10 - 11 \times 10^9$	$4,0000 \times 10^6$
Văn Úc	38	$1,330 \times 10^9$	$9,0000 \times 10^6$
Bạch Đằng	42	$176,601 \times 10^9$	Rất lớn (đổ ra cửa Nam Triệu)

• Hải văn: Sóng mùa đông ưu thế hướng đông bắc (chiếm 40%, chiều cao sóng 1 - 1,5 m); sóng mùa hè hướng đông nam và tây nam (chiếm 60%, chiều cao sóng ~1 m). Chế độ thủy triều thuộc dạng nhật triều đều điển hình (khoảng 25 ngày nhật triều/tháng), biên độ triều đạt 3 - 4 m ở phía bắc và giảm dần xuống phía nam. Hoàn lưu vịnh Bắc Bộ phân mùa: mùa đông dòng chảy ngược chiều kim đồng hồ (xoáy thuận), mùa hè dòng chảy cùng chiều kim đồng hồ (xoáy nghịch), duy trì dòng ven bờ hướng nam suốt năm ở phía tây vịnh.
• Địa tầng và Magma: Địa tầng lục địa và hải đảo gồm 15 đơn vị thạch địa tầng: hệ tầng Tấn Mài ($O-S\text{ }tm$), hệ tầng Cô Tô ($O-S\text{ }ct$), hệ tầng Kiến An ($S_2\text{ }ka$), Loạt Sông Cầu ($D_1$), hệ tầng Dưỡng Động ($D_1-D_2e\text{ }dd$), hệ tầng Đồ Sơn ($D_2gv-D_3fr\text{ }ds$), hệ tầng Bản Páp ($D_1p-D_3fr\text{ }bp$), hệ tầng Tràng Kênh ($D_2gv-D_3fm\text{ }tk$), hệ tầng Phố Hàn ($D_3-C_1\text{ }ph$), hệ tầng Bắc Sơn ($C-P\text{ }bs$), hệ tầng Bãi Cháy ($P_3\text{ }bc$), hệ tầng Bình Liêu ($T_2a\text{ }bl$), hệ tầng Nà Khuất ($T_2\text{ }nk$), hệ tầng Hòn Gai ($T_3n-r\text{ }hg$), hệ tầng Hà Cối ($J_{1-2}\text{ }hc$) và trầm tích Đệ tứ không phân chia ($Q$). Hoạt động magma gồm mạch spesartit, minet ở nam Cát Bà, phức hệ Núi Điệng ($\gamma\pi\text{ }T_2\text{ }ND$, $SiO_2: 68,22 - 72,24%$) và phức hệ Pia Oắc ($j\text{ }K_2\text{ }po$, tuổi tuyệt đối 120 triệu năm, $SiO_2: 66,4 - 70,64%$).

Chương 2. Lịch sử nghiên cứu, cơ sở tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn gốc và mạng lưới dữ liệu thực địa:

• Tài liệu địa vật lý: Tuyến địa chấn nông phân giải cao L1 và L2 cắt qua khu vực cửa sông Bạch Đằng và vùng biển lân cận do tác giả đo đạc năm 2010 bằng máy EdgeTech.
• Tài liệu địa chất: Hệ thống trạm thu mẫu trầm tích tầng mặt, các mẫu lõi khoan ống phóng trọng lực, mẫu lỗ khoan địa chất công trình và thăm dò khoáng sản bãi triều - ngập nước.
• Quy trình xử lý số liệu: Trình bày chi tiết giải thuật toán học của McLaren để xác định vectơ xu hướng di chuyển trầm tích dựa trên độ lệch chuẩn, độ bất đối xứng và kích thước hạt trung bình; kết hợp kiểm định giả thuyết thống kê Spiegel ($Z$-test); xác lập chuẩn minh giải địa tầng phân tập trên băng ghi địa chấn nông.

Chương 3. Đặc điểm trầm tích tầng mặt khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh

Dựa trên thang phân loại Folk và Hội Địa chất Hoàng gia Anh, tác giả xác lập các đặc điểm phân bố trầm tích:

• Thành phần vật chất: Thành phần hạt vụn chủ yếu là thạch anh và mảnh đá, thành phần mảnh vụn sinh vật chiếm tỷ lệ thấp.
• Phân chia 11 trường trầm tích tầng mặt:
  1. Trường cát ($S$)
  2. Trường sạn cát ($sG$)
  3. Trường cát sạn ($gS$)
  4. Trường cát lẫn sạn ($(g)S$)
  5. Trường cát bùn lẫn sạn ($(g)mS$)
  6. Trường cát bùn ($mS$)
  7. Trường cát bùn sạn ($mgS$)
  8. Trường cát bột ($siS$)
  9. Trường bột cát ($sSi$)
  10. Trường bùn cát ($sM$)
  11. Trường sạn ($G$)
• Quy luật phân bố: Trường cát bột ($siS$) có diện tích phân bố lớn nhất, tập trung ở phía bắc đảo Cát Bà. Trường sạn ($G$) có diện tích phân bố nhỏ nhất, gồm hai kiểu nguồn gốc: sạn lục nguyên (mảnh cát kết, bột kết) phân bố ở đới ven bờ chân đảo và sạn laterit màu nâu đỏ mài tròn tốt phân bố ở vùng biển thoáng xa bờ. Kích thước hạt trung bình ($Md$) có xu hướng mịn dần theo hướng từ gần bờ/gần đảo ra xa bờ/xa đảo.

Chương 4. Đặc điểm tướng đá và tiến hóa thạch động lực các trầm tích tầng mặt khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh

Chương này tích hợp tài liệu thạch học, địa tầng phân tập và kết quả minh giải địa chấn L1, L2:

• Xác lập 18 tướng trầm tích: Phân loại theo môi trường và cơ chế lắng đọng, bao gồm các tướng sét phong hóa loang lổ cổ tàn dư, tướng vũng vịnh cổ tàn dư chứa mùn thực vật xám tối, tướng biển nông cổ tàn dư xám xanh, tướng bãi triều cát bùn, tướng lạch triều, tướng tiền châu thổ cửa sông.
• Minh giải địa tầng phân tập: Bóc tách các bề mặt ranh giới bất chỉnh hợp xói mòn, xác định các tập trầm tích thuộc miền hệ thống biển thấp (LST), biển tiến (TST) và biển cao (HST). Tuổi tuyệt đối $^{14}C$ từ mẫu bùn bã hữu cơ hệ tầng Vĩnh Phúc đạt $43.210 \pm 2.630$ năm trước (lỗ khoan N26); các mẫu tiền châu thổ đạt $12.575 \pm 60$ năm trước (lỗ khoan N25) và $13.030 \pm 60$ năm trước (lỗ khoan N23).
• Lịch sử tiến hóa thạch động lực qua 4 giai đoạn:
  1. Giai đoạn biển tiến đầu Pleistocen muộn ($Q_1^{3a}$ - Biển tiến Vĩnh Phúc): Tích tụ trầm tích sét loang lổ và cát bột thềm nông; vật liệu trầm tích di chuyển ưu thế về phía nam.
  2. Giai đoạn biển thoái cuối Pleistocen muộn ($Q_1^{3b}$): Mực nước biển hạ thấp sâu, bề mặt trầm tích bị phong hóa rửa trôi, tạo lập bề mặt bất chỉnh hợp xói mòn (ghi nhận 1 tướng trầm tích).
  3. Giai đoạn biển tiến Flandrian ($Q_2^{1-2}$): Nước biển dâng nhanh làm ngập chìm địa hình cổ, hình thành 4 tướng trầm tích biển tiến; ghi nhận các ngấn biển cổ cao 5 m trên vách đá vôi tại Cát Bà và Hạ Long; dòng trầm tích tiếp tục dịch chuyển chủ đạo về phía nam.
  4. Giai đoạn biển thoái sau biển tiến Flandrian đến biển tiến hiện đại ($Q_2^3$): Mực nước biển ổn định và dao động nhỏ quanh mức hiện nay, hình thành 13 tướng trầm tích; trường thủy động lực sóng và hoàn lưu biển chi phối làm đổi hướng di chuyển trầm tích chủ đạo về phía đông và đông nam; riêng tại khu vực vịnh Bái Tử Long, trầm tích di chuyển phân tỏa về hai phía đông bắc và tây nam dọc theo trục kéo dài của các luồng lạch địa hình vịnh.
• Thực tiễn động lực bồi xói: Phân tích ảnh chụp hiện trường các năm 2003 tại đê mỏ hàn Cát Hải cho thấy rõ sự khác biệt bồi xói giữa mùa mưa và mùa khô, phản ánh chính xác sự đảo chiều vectơ vận chuyển trầm tích đáy ven bờ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học lý luận

1. Luận án đã thành lập hệ thống bản đồ phân bố 11 trường trầm tích tầng mặt vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh ở độ sâu 0 - 30 m nước một cách chi tiết dựa trên các chỉ số thống kê hạt ($Md$, $So$, $Sk$) và thang phân loại chuẩn quốc tế.
2. Luận án đã xác định 18 tướng trầm tích tầng mặt và xác lập mô hình tiến hóa thạch động lực 4 giai đoạn từ Pleistocen muộn đến Hiện đại gắn liền với các chu kỳ dao động mực nước biển và địa tầng phân tập.
3. Luận án đã làm sáng tỏ quy luật dịch chuyển trường trầm tích theo không gian và thời gian: chứng minh sự chuyển đổi hướng di chuyển trầm tích từ hướng nam (giai đoạn Pleistocen muộn - Holocen sớm giữa) sang hướng đông, đông nam và phân nhánh cục bộ đông bắc - tây nam (giai đoạn Holocen muộn - Hiện đại) dưới tác động phối hợp của địa hình đảo và chế độ hoàn lưu vịnh.

Ý nghĩa thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Cung cấp luận cứ khoa học để dự báo quy luật bồi lấp luồng hàng hải tàu biển khu vực cửa Nam Triệu - sông Bạch Đằng và các luồng lạch vịnh Cửa Lục, vịnh Bái Tử Long.
• Cung cấp số liệu động lực trầm tích hỗ trợ định hướng quy hoạch đê kè, mỏ hàn chắn sóng, chống xói lở bờ biển tại đảo Cát Hải và dải ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh.
• Hỗ trợ công tác đánh giá tiềm năng khai thác vật liệu xây dựng, sa khoáng đáy biển và quản lý tổng hợp đới bờ biển tây bắc vịnh Bắc Bộ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu bị giới hạn ở độ sâu từ 0 đến 30 m nước; mạng lưới tuyến đo địa chấn nông phân giải cao và số lượng mẫu lõi ống phóng trọng lực chưa phủ kín toàn diện các luồng lạch hẹp xen kẽ giữa các đảo đá vôi; số lượng mẫu phân tích tuổi đồng vị phóng xạ $^{14}C$ còn hạn chế do phụ thuộc vào các điểm có chứa vật liệu hữu cơ bảo tồn tốt.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát địa chấn nông và phân tích thạch động lực học ra vùng nước sâu hơn 30 m ở trung tâm vịnh Bắc Bộ; ứng dụng các mô hình toán số trị 3 chiều tích hợp dữ liệu sóng - dòng chảy triều theo thời gian thực để mô phỏng định lượng lưu lượng vận chuyển bùn cát tầng đáy.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên thuộc các chuyên ngành Thạch học, Trầm tích học, Địa chất biển, Địa mạo - Địa động lực, Hải dương học; các nhà nghiên cứu tại các viện chuyên ngành (Viện Tài nguyên và Môi trường biển, Viện Địa chất, Liên đoàn Địa chất và Khoáng sản biển); các kỹ sư công trình hàng hải và cán bộ quản lý môi trường đới bờ tại Hải Phòng và Quảng Ninh.
• Nội dung giá trị: Bộ cơ sở dữ liệu độ hạt, bản đồ 11 trường trầm tích tầng mặt, mặt cắt minh giải địa chấn L1 - L2 theo địa tầng phân tập và quy trình tích hợp thuật toán McLaren với kiểm định Spiegel trong xác định vectơ di chuyển trầm tích đáy.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "trầm tích tầng mặt" trong luận án được xác định với bề dày bao nhiêu và dựa trên cơ sở khoa học nào?

Luận án xác định trầm tích tầng mặt có bề dày từ 0 đến 1,5 m tính từ bề mặt đáy biển. Cơ sở xác định dựa trên chiều dài lấy mẫu của ống phóng trọng lực thông thường, đảm bảo mẫu nghiên cứu thuộc phần trên cùng của vỏ Trái đất, bao gồm nhiều lớp trầm tích và phản ánh trọn vẹn ít nhất một giai đoạn lịch sử địa chất (tuổi Holocen muộn ở gần bờ và Pleistocen muộn - Holocen sớm/giữa ở xa bờ).

2. Trầm tích tầng mặt vùng biển nông Hải Phòng - Quảng Ninh được phân chia thành bao nhiêu trường trầm tích và loại nào chiếm diện tích lớn nhất?

Trầm tích tầng mặt khu vực nghiên cứu được phân chia thành 11 trường trầm tích ($S$, $sG$, $gS$, $(g)S$, $(g)mS$, $mS$, $mgS$, $siS$, $sSi$, $sM$, $G$). Trong đó, trường cát bột ($siS$) có diện tích phân bố lớn nhất, tập trung nhiều ở khu vực phía bắc đảo Cát Bà; trường sạn ($G$) có diện tích nhỏ nhất.

3. Hướng di chuyển của vật liệu trầm tích đáy biến đổi như thế nào qua các giai đoạn tiến hóa địa chất?

Trong giai đoạn biển tiến Pleistocen muộn ($Q_1^{3a}$) đến biển tiến Flandrian ($Q_2^{1-2}$), vật liệu trầm tích di chuyển chủ đạo về phía nam. Từ giai đoạn sau biển tiến Flandrian đến biển tiến hiện đại ($Q_2^3$), vật liệu chuyển hướng di chuyển về phía đông và đông nam; riêng tại khu vực vịnh Bái Tử Long, trầm tích di chuyển về hai phía đông bắc và tây nam theo cấu trúc kéo dài của lòng vịnh.

4. Hai phức hệ magma xâm nhập lộ ra ở phần lục địa kế cận khu vực nghiên cứu có đặc điểm gì?

Phần lục địa ven bờ ghi nhận hai phức hệ magma: Phức hệ Núi Điệng ($\gamma\pi\text{ }T_2\text{ }ND$) gồm granit biotit, granit hai mica có hàm lượng $SiO_2$ từ 68,22% đến 72,24%; Phức hệ Pia Oắc ($j\text{ }K_2\text{ }po$) tuổi Creta muộn (tuổi tuyệt đối 120 triệu năm) gồm granit biotit có hàm lượng $SiO_2$ từ 66,4% đến 70,64%.

5. Dấu ấn ngấn biển cổ thời kỳ Holocen sớm - giữa được ghi nhận ở độ cao bao nhiêu và tại những địa điểm nào?

Các ngấn biển cổ tuổi Holocen sớm - giữa ($Q_2^{1-2}$) được ghi nhận ở độ cao 5 m trên các vách đảo đá vôi thuộc khu vực quần đảo Cát Bà và vịnh Hạ Long, minh chứng cho thời kỳ mực nước biển dâng cao cực đại trong giai đoạn biển tiến Flandrian.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Anh đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu xác lập đặc điểm thạch học và lịch sử tiến hóa thạch động lực của các thành tạo trầm tích tầng mặt vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh (0 - 30 m nước). Bằng việc tích hợp các phương pháp phân tích độ hạt, khoáng vật, cổ sinh, tuổi tuyệt đối $^{14}C$, địa chấn nông phân giải cao và mô hình vectơ xu hướng McLaren, luận án đã xác định 11 trường trầm tích và 18 tướng trầm tích trong 4 giai đoạn tiến hóa từ cuối Pleistocen muộn đến Hiện đại. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ quy luật tương tác giữa chế độ thủy động lực và sự dịch chuyển trầm tích đáy, cung cấp luận cứ khoa học có giá trị cao cho công tác dự báo bồi xói, chỉnh trị cửa sông và quản lý đới bờ khu vực đông bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN 1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ Vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh nằm ở phía tây bắc vịnh Bắc Bộ thuộc địa giới hành chính của tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng được giới hạn trong khoảng 20040’04,6’’ đến 21031’45,3’’ vĩ độ Bắc và 106058’44,8’’ đến 10801’31’’ kinh độ Đông, chiếm diện tích nghiên cứu khoảng 13000 km2. Dựa vào vị trí và điều kiện tự nhiên, vùng nghiên cứu có thể được chia ra làm hai phần gồm phần bên trong và phần bên ngoài. Phần bên trong bao gồm vịnh Tiên Yên - Hà Cối, vịnh Bái Tử Long, vịnh Hạ Long, vịnh Cửa Lục và vùng cửa sông Bạch Đằng.

Phần bên ngoài gồm vùng biển mở phía đông nam đảo Vĩnh Thực, đảo Cái Chiên, đảo Thoi Xanh, đảo Trần, đảo Cô Tô, đảo Thượng Mai, đảo Hạ Mai, đảo Cát Bà. Phạm vi nghiên cứu cụ thể của khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh được bắt đầu từ đường bờ hiện nay tới độ sâu 30 m nước về phía biển (hình 1. Trung Quốc Việt Nam Khu vực nghiên cứu Đảo Hải Nam Thang màu địa hình Hình 1. Bản đồ khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

ĐẶC ĐIỂM ĐỊA HÌNH Địa hình lục địa ven bờ và các đảo của khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh có tính phân bậc khá rõ rệt (hình 1. Phổ biến nhất là các bề mặt có độ cao 900 - 1000 m, 400 - 500 m, 250 - 300 m, 100 - 200 m, 40 - 50 m, 20 - 25 m, 10 - 15 m, 4 - 6 m và 1,5 - 2 m. Khu vực cao nhất là trung tâm dãy Đông Triều - Yên Tử. Càng ra phía biển, độ cao các bậc thềm càng giảm dần và chuyển thành đáy biển.

Việt Nam Trung Quốc Vịnh Bắc Bộ Hải Nam N Hình 1. Bản đồ địa hình 3D khu vực vịnh Bắc Bộ Bờ biển của khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh dài, uốn lượn khúc khuỷu theo hướng đông bắc - tây nam nằm song song với cánh cung Đông Triều - Yên Tử, bị chia cắt bởi nhiều vũng vịnh và cửa sông ven biển. Địa hình đáy biển nơi đây khá gồ ghề, phức tạp, ít nơi bằng phẳng (hình 1. Phức tạp nhất là khu vực đáy vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long và phía đông nam đảo Cát Bà.

Phía ngoài các vòng cung đảo nói trên mới có địa hình tương đối bằng phẳng và thoải dần về phía trung tâm vịnh Bắc Bộ. ĐẶC ĐIỂM KHÍ HẬU - KHÍ TƯỢNG Vùng biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh nằm trong vùng có mùa đông lạnh trên nền chung của khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm: gió mùa Đông Bắc hoạt động từ tháng 10 - 11 đến tháng 3 - 4 năm sau, gió mùa Tây Nam hoạt động từ 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tháng 4 - 5 đến tháng 9 - 10. Vào mùa hè, khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh nằm trong vùng hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới và bão. Nếu so với toàn vùng biển Đông thì mùa đông lạnh ở những vĩ độ nhiệt đới chính là tính đặc sắc của khu vực nghiên cứu.

Trung Quốc Việt Nam Đảo Hải Nam Thang màu địa hình Hình 1. Mô hình số địa hình khu vực đáy vịnh Bắc Bộ 1. Nhiệt độ không khí Không tính đến những năm thời tiết bất thường thì tháng 1 - 2 là các tháng lạnh nhất, thời kỳ chuyển tiếp là từ tháng 3 đến tháng 6 và tháng 7 - 8 là các tháng nóng nhất trong năm. Vì vậy, ở khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh thể hiện hai mùa rất rõ rệt là mùa hè và mùa đông, trong đó nhiệt độ không khí trung bình thấp nhất vào khoảng 150C (tháng 2) và trung bình cao nhất vào khoảng 300C (tháng 7).

Chế độ gió Hướng gió thịnh hành biến đổi theo mùa, thể hiện qua hoa gió tháng 1 và tháng 7, đặc trưng cho hai mùa tương ứng là mùa đông và mùa hè (hình 1. Vào 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tháng 1, gió đông bắc chiếm ưu thế với tần suất gần 70 %. Vào tháng 7, gió nam chiếm ưu thế với tần suất vào khoảng 60 %. Hoa gió tháng 1 và tháng 7 tại Bạch Long Vĩ 1.

Chế độ mưa và bão Mưa ở khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh có quan hệ mật thiết với khối không khí lạnh, bão và gió mùa. Trong ba yếu tố trên thì không khí lạnh gây ra mưa nhiều, bão gây ra mưa to về mùa hè và gió mùa gây mưa dầm dai dẳng. Lượng mưa trung bình năm là 1077 mm, trong đó lượng mưa trung bình năm của vùng ven bờ lớn hơn vùng ngoài khơi. Mưa lớn vào tháng 8 (trung bình 281 mm ở vùng ngoài khơi và 352 mm ở vùng ven bờ) và ít mưa vào tháng 1 (trung bình không quá 20 mm).

Tổng lượng bốc hơi cân băng 50 - 70 % lượng mưa. Vào mùa hè thường xuất hiện bão và áp thấp nhiệt đới (tháng 7, 8, 9). Trung bình có khoảng 4 đến 5 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trong năm trên khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh. Tốc độ gió bão trung bình khoảng 25 đến 30 m/s, có khi đạt tới 50 m/s.

Mưa trong thời gian bão có thể đạt tới 443 mm/ngày. ĐẶC ĐIỂM THỦY VĂN LỤC ĐỊA Khu vực Hải Phòng - Quảng Ninh có mật độ sông tương đối dày đặc, trung bình 4 km đường bờ biển lại có một cửa sông. Lưu lượng nước sông đổ ra biển phụ thuộc vào lượng mưa theo mùa, mùa lũ thường từ tháng 6 đến tháng 9, mùa kiệt thường từ tháng 1 đến tháng 3, lưu lượng nước chủ yếu tập trung vào mùa lũ ở hầu 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hết các sông. Các sông chính chảy ra khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng - Quảng Ninh bao gồm sông Ka Long, sông Tiên Yên, Sông Ba Chẽ, sông Diễn Vọng, sông Yên Lập, sông Cấm, sông Văn Úc và sông Thái Bình.

Lưu lượng nước và phù sa của các sông này đều thấp, tập trung chủ yếu vào mùa lũ (bảng 1. Đặc điểm các sông chính vùng ven biển Hải Phòng – Quảng Ninh [70,78] Tên sông Chiều dài (km) Lưu lượng nước (m3/năm) Lưu lượng phù sa (tấn/năm) Ka Long 65 1,753×109 Ba Chẽ 80 1,323×109 Tiên Yên 60 1,685×109 0,0347×106 Hà Cối 33 0,684×109 Diễn Vọng 32 0,087×109 0,0125×106 Yên Lập 32 0,088×109 0,0080×106 Cấm 37 10 - 11×109 4×106 Văn Úc 38 1,330×109 9×106 Bạch Đằng 42 176,601×109 a. Sông Ka Long Sông Ka Long hay sông Bắc Luân bắt nguồn từ khu vực Thập Vạn Đại Sơn của Phòng Thành, Trung Quốc, chảy theo hướng đông nam tới Đông Hưng và đi dọc biên giới Đông Hưng - Móng Cái, sau đó chảy vào vịnh Bắc Bộ tại cửa Bắc Luân, bên bờ nam là thị xã Móng Cái của Việt Nam, bờ bắc là huyện cấp thị Đông Hưng của Trung Quốc. Sông này có tổng chiều dài 109 km, trong đó đoạn tạo thành biên giới Việt Nam - Trung Quốc là 65 km.

Lưu lượng nước trung bình của sông Ka Long đạt 55,6 m3/s (tương đương với 1,7534×109 m3/năm), lớn nhất vào mùa mưa đạt 4,09 m3/s, nhỏ nhất vào mùa khô là 3,2 m3/s. Sông Ba Chẽ Sông Ba Chẽ dài 80 km, bắt nguồn từ huyện Hoành Bồ, chảy quanh co theo hướng đông bắc sang huyện Ba Chẽ và theo hướng đông từ xã Thanh Tân, Ba Chẽ chảy qua thị trấn Ba Chẽ rồi đổ ra biển. Lưu lượng nước trung bình năm của sông đạt 1,323×109 m3/năm. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Sông Tiên Yên Sông Tiên Yên bắt nguồn từ tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, chảy vào tỉnh Quảng Ninh tại địa phận xã Hoành Mô, huyện Bình Liêu, sau đó chảy ngoằn ngoèo theo hướng nam qua huyện Tiên Yên đến thị trấn Tiên Yên rồi đổi hướng đông nam đổ ra biển tại cửa Mô. Sông này có tổng chiều dài khoảng 60 km, trong đó đoạn chảy qua Tiên Yên có chiều dài khoảng 31 km với tổng lưu lượng dòng chảy hàng năm đạt 1,685×109 m3/năm và lưu lượng phù sa đạt 0,0347×106 tấn/năm. Sông Hà Cối Sông Hà Cối dài 33 km bắt nguồn từ vùng núi phía bắc, mùa khô đoạn đầu nguồn chỉ là dòng suối cạn nhưng mùa mưa lại thường gây lũ lớn. Lưu lượng nước trung bình của sông đạt 21,7 m3/s tương đương với 0,6843312×109 m3/năm, lớn nhất vào mùa mưa đạt 1,5 m3/s, nhỏ nhất vào mùa khô là 0,15 m3/s.

Sông Diễn Vọng Sông Diễn Vọng bắt nguồn từ dãy núi Am Vát cao 1049 m chảy trên địa bàn huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh rồi đổ ra vịnh Cửa Lục gần thành phố Hạ Long. Sông này có độ dốc lớn, diện tích lưu vực khoảng 258 km2, lưu lượng nước trung bình đạt 0,087×109 m3/năm và lưu lượng phù sa đạt 0,0125×106 tấn/năm. Sông Yên Lập Sông Yên Lập hay còn gọi là sông Míp bắt nguồn từ rừng Bo ở độ cao trên 500 m chảy theo hướng bắc nam và đổ ra vịnh Cửa Lục tại cửa Làng. Sông này có độ dốc lớn, diện tích lưu vực khoảng 182 km2, lưu lượng nước trung bình đạt 0,088×109 m3/năm và lưu lượng phù sa đạt 0,008×106 tấn/năm.

Sông Cấm Sông Cấm là hợp lưu của sông Hàn và sông Kinh Môn từ tỉnh Hải Dương đổ về, chảy theo hướng tây bắc - đông nam ra biển ở cửa Cấm. Sông này có chiều rộng trung bình 400 m, độ sâu trung bình 7 m, tốc độ dòng chảy trung bình 0,7 m/s, lưu lượng nước trung bình năm đạt 10 - 11×109 m3/năm và lưu lượng phù sa đạt 4×106 tấn/năm. Sông Văn Úc 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sông Văn Úc là một nhánh của sông Thái Bình, chảy theo hướng tây bắc – đông nam qua địa bàn các huyện An Lão, Tiên Lãng, Kiến Thụy của thành phố Hải Phòng, ra biển ở cửa Văn Úc. Sông này dài 38 km, chiều rộng trung bình 400 m, độ sâu trung bình 8 m, tốc độ dòng chảy trung bình 1,2 m/s, lưu lượng nước trung bình năm đạt 1,33×109 m3/năm và lưu lượng phù sa đạt 9×106 tấn/năm.

Sông Bạch Đằng Sông Bạch Đằng là con sông lớn nhất chảy ra khu vực biển nông ven bờ Hải Phòng – Quảng Ninh, nằm ở phía đông bắc Hải Phòng, bên tả là tỉnh Quảng Ninh, bên hữu là huyện Thủy Nguyên. Sông Bạch Đằng có chiều dài 42 km, chiều rộng trung bình 1000 m, tốc độ dòng chảy trung bình 0,7 m/s chảy ra biển ở cửa Nam Triệu với lưu lượng nước trung bình năm đạt 176,601 m3/năm. ĐẶC ĐIỂM HẢI VĂN 1.