Chương 1 THỂ LOẠI TRUYỆN VỪA VÀ SỰ NGHIỆP VĂN HỌC CỦA NGUYỄN KHẢI 1. Thể loại truyện vừa 1. Khái niệm truyện vừa Thuật ngữ truyện vừa/ tiểu thuyết ngắn mặc dù không có đất riêng trong các công trình từ điển văn học Việt Nam nhưng qua tìm hiểu một số nguồn tư liệu nước ngoài cùng phần giới thuyết truyện vừa trong Tác phẩm và thể loại văn học của tác giả Huỳnh Như Phương giúp chúng tôi có cái nhìn tổng quan về thuật ngữ này. Truyện vừa (novella) hay còn gọi là tiểu thuyết ngắn (short novel) cũng tương ứng với khái niệm trung thiên tiểu thuyết trong lý luận văn học Trung Quốc.
Thuật ngữ novella trong tiếng Anh bắt nguồn từ từ novello trong tiếng Ý có nghĩa là “mới”. Truyện vừa là một thể loại văn xuôi tự sự hư cấu có dung lượng dài hơn truyện ngắn (short story) nhưng ngắn hơn so với tiểu thuyết (novel). Cuốn truyện vừa đầu tiên được xem là cuốn Mười ngày (1353) của Giovanni Boccaccio người Ý, xuất hiện vào thời văn học Phục Hưng. Mười ngày bao gồm những truyện kể riêng biệt xoay quanh đời sống thường ngày hay tình yêu lãng mạn “đóng khung” trong một truyện kể lớn hơn.
Đến cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, truyện vừa được các nhà văn xây dựng bởi một số quy tắc nhất định, tích cực nhất là các nhà văn Đức, họ xem truyện vừa là một câu chuyện hư cấu, có độ dài không xác định, bị giới hạn trong một sự kiện, tình huống hồi hộp hoặc xung đột dẫn đến một bước ngoặt bất ngờ đưa đến kết thúc hợp lý. Truyện vừa có cấu trúc hoàn chỉnh, thường mang giọng châm biếm, thể loại này đã ảnh hưởng đến sự phát triển của truyện ngắn và tiểu thuyết trên khắp châu Âu. Truyện vừa phát triển mạnh ở Đức vào thế kỷ XVIII, XIX và 16 đầu thế kỷ XX với các tên tuổi như: Heinrich von Kleist, Gerhart Hauptmann, Thomas Mann. Truyện vừa của Đức thường là kiểu truyện khung (frame story), có bố cục dựa trên một sự kiện thảm khốc (chẳng hạn như bệnh dịch, chiến tranh hoặc lũ lụt), có thể là hiện thực hoặc tưởng tượng.
Các câu chuyện riêng lẻ được liên hệ bởi nhiều người kể chuyện khác nhau để chuyển hướng độc giả khỏi những bất hạnh mà họ đang trải qua. Đặc trưng bởi sự ngắn gọn, những cốt truyện khép kín kết thúc bằng một tình tiết châm biếm, một phong cách văn chương đơn giản, hạn chế cảm xúc và cách trình bày khách quan hơn là chủ quan, những câu chuyện này là tác nhân kích thích sự phát triển của truyện ngắn hiện đại ở Đức. Truyện vừa là một thể loại văn học phong phú với nhiều chủ đề, đề tài. Truyện vừa cho phép mở rộng sự phát triển của các nhân vật và chủ đề hơn so với truyện ngắn mà không đòi hỏi cấu trúc chi tiết của tiểu thuyết.
Do đó, nó cung cấp cả trọng tâm hoàn chỉnh của một truyện ngắn và phạm vi rộng của một tiểu thuyết. Vì truyện vừa có độ dài ngắn lý tưởng, chúng được coi là nguồn hoàn hảo để chuyển thể thành phim điện ảnh. Đặc điểm thể loại truyện vừa Về mặt hình thức bên ngoài, nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra dấu hiệu ngoại hiện để nhận biết truyện vừa là chúng có dung lượng khoảng từ 17.000 từ trong khi truyện ngắn có dung lượng dưới 17.000 từ và tiểu thuyết có dung lượng trên 40. Bùi Việt Thắng xác định tiêu chí “ngắn” của những tiểu thuyết được ông khảo sát là những tác phẩm có độ dài từ 350 trang trở xuống, đồng thời khái niệm “ngắn” ở đây không phải là một cái khung cứng nhắc, những tác phẩm có dung lượng như vậy được ông xếp vào tiểu thuyết ngắn.
Trong luận án Khuynh hướng tiểu thuyết ngắn trong văn học đương đại Việt Nam (từ 1986 đến nay), tác giả Hoàng Thị Huệ căn cứ theo tiêu chí mà nhà nghiên cứu Jozef Hrabak đưa ra để phân biệt ranh giới giữa truyện vừa với tiểu 17 thuyết là 50.000 từ, tương đương với 200 trang máy chữ hoặc 160 trang in khổ 16x24 cùng với khảo sát thực tế những tiểu thuyết có sự tìm tòi, đổi mới nghệ thuật ở Việt Nam được xuất bản sau 1986 tác giả đã đưa ra “mốc khoảng từ 300 trang trở xuống như là tiêu chí đầu tiên về mặt hình thức thể loại của tiểu thuyết ngắn” (Hoàng Thị Huệ, 2012). Về mặt nội dung và nghệ thuật, trong cuốn Tác phẩm và thể loại văn học, mục truyện vừa tác giả Huỳnh Như Phương xem truyện vừa là thể loại trung gian giữa truyện ngắn và tiểu thuyết đồng thời nhận định “đặc điểm của nó không chỉ đơn giản được xác định bởi độ dài của văn bản” (Huỳnh Như Phương, 2017). Tác giả nêu ra mấy đặc trưng của truyện vừa sau đây: Một là, truyện vừa là tiểu thuyết của một số phận. Người viết truyện vừa có thể xây dựng và dõi theo cuộc đời của một vài nhân vật, nhưng thường tập trung vào một số phận và tấn thảm kịch đạo đức của số phận đó.
Hai là, truyện vừa giản lược những điều không thiết yếu, chỉ giữ lại những gì gây ấn tượng, có ý nghĩa. Nó không có cấu trúc phức tạp như tiểu thuyết, nhưng cũng không chỉ là một khúc đoạn như truyện ngắn. Nó kéo dài theo cuộc đời của nhân vật nhưng không tìm cách mở rộng và gia tăng phạm vi của cuộc đời ấy. Ba là, truyện vừa được tổ chức như một bức tranh về quá khứ.
Nó kể về những hiện tượng đã xảy ra và trình bày những hiện tượng đó theo một trật tự nhân quả và có thể giải thích được. Theo dõi và nắm bắt nội dung một truyện vừa không quá khổ công so với tiểu thuyết. Bốn là, truyện vừa thường mang ý nghĩa đạo đức rõ hơn là tiểu thuyết. Nó không gây cho người đọc cảm giác về sự mờ đục của thế giới và sự bất định của tương lai như trong tiểu thuyết.
Câu trả lời về cuộc sống mà truyện vừa đem lại dễ được người đọc nhận biết hơn. Khi so sánh với tiểu thuyết, truyện vừa không dồi dào dung lượng trang, không đầy ắp những sự kiện, nhân vật, các tình tiết phụ được hạn chế, tình tiết 18 cũng không đan xen chồng chéo. Còn khi so với truyện ngắn, dung lượng, nhân vật, sự kiện trong truyện vừa nhiều hơn. Với cốt truyện không phức tạp, truyện vừa không bao quát sâu rộng đời sống hiện thực nhưng nó đặt ra cho chúng ta những vấn đề không nằm ở mức khơi gợi cũng không giải quyết thấu triệt, các tác phẩm truyện vừa được lược bớt ngôn ngữ, không còn thiên về tường thuật cho người đọc mà nó đòi hỏi độc giả suy tưởng, nghiền ngẫm.
Giá trị của một tác phẩm không nằm ở dung lượng mà ở giá trị tư tưởng, kĩ thuật viết để thể hiện được tư tưởng ấy. Truyện vừa chủ yếu quan tâm đến sự phát triển cảm xúc cá nhân nhân vật hơn là xử lí một phạm vi xã hội lớn hơn và các sự kiện thường diễn ra ở một nơi hoặc một địa điểm. Truyện vừa một mặt tái hiện bức tranh đời sống xã hội, mặt khác khám phá số phận con người. Dung lượng truyện vừa tỉ lệ thuận với lượng xung đột xảy ra trong truyện.
Tức là so với tiểu thuyết, truyện vừa có ít xung đột hơn, nhưng các tình tiết trong truyện vừa vẫn mang nhiều sắc thái hơn so với truyện ngắn. Truyện vừa có ít xung đột hơn tiểu thuyết nhưng nó đặt ra nhiều vấn đề hơn so với truyện ngắn; các xung đột, tình huống truyện cũng có nhiều thời gian giải quyết hơn so với truyện ngắn. Không giống với tiểu thuyết thường chia chương, truyện vừa có thể có hoặc không chia thành các chương. Con người sống trong một xã hội rộng lớn, không thể nhìn nhận tất cả sự kiện, hiện tượng cùng một thời điểm.
Nhà văn người Pháp Edmond Jabès quan niệm “tính toàn thể là một ý niệm”, các nhà văn không còn tham vọng tái hiện một thế giới toàn vẹn. Tính phân mảnh lúc này trở thành một đặc trưng quan trọng giúp nhà văn miêu tả thế giới một cách cô đọng, cũng chính nhờ đó mà văn bản tạo ra được những khoảng trống cho người đọc cùng tham gia vào quá trình sáng tạo. Truyện vừa nhìn nhận những gì đang diễn ra trong đời sống theo một lát cắt, không tham vọng diễn tả do đó người đọc vẫn có thể tham gia vào câu chuyện của nhà văn. 19 Đa thanh là một đặc điểm nghệ thuật thường thấy trong các sáng tác văn học hiện đại.
Với lối tự sự dưới nhiều điểm nhìn, truyện vừa cũng mang đặc điểm này khi đặc tính đơn âm không còn chủ đạo trong các sáng tác của nhà văn. Đây cũng là xu hướng trần thuật chung trong văn xuôi hiện đại thế giới. Truyện vừa với độ dài vừa phải tạo điều kiện cho độc giả có thể tiếp thu liền một mạch, cảm xúc suy tư không bị gián đoạn như khi đọc tiểu thuyết. Nhân vật trong truyện vừa không được tác giả tô điểm chi tiết thay vào đó là “những nét phác hoạ mau nhưng được cấp đủ không gian để sống và thở, và ý tưởng trung tâm, dù cho nó chỉ là nằm dưới đường chân trời, thì vẫn luôn thi triển hấp lực” (Ian McEwan, 2012).
Sự giản lược nhân vật trong truyện vừa không đơn thuần chỉ về mặt số lượng mà còn cả các dấu hiệu nhận dạng nhân vật. Cốt truyện, cấu trúc trong truyện vừa không tuân theo cốt truyện và cấu trúc của văn xuôi tự sự truyền thống mà ở nó có sự nới lỏng, phá bỏ cốt truyện; phá vỡ cấu trúc truyền thống. Truyện vừa trong văn học nước ngoài Nhìn lại dòng chảy lịch sử của các nền văn học lớn trên thế giới chúng ta dễ dàng kể tên những tác phẩm tự sự đồ sộ đã trở thành kinh điển như: Đôn Kihote (Miguel de Cervantes), Những người khốn khổ (V. Hugo), Bá tước Monte Cristo, Ba người lính ngự lâm (Alexandre Dumas cha), Sông đông êm đềm (M.
Sholokhov), Trăm năm cô đơn (G. Marquez), tứ đại kì thư trong văn học Trung Quốc: Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần), Thủy Hử (Thi Nại Am), Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung), Tây du kí (Ngô Thừa Ân). đều là những tác phẩm có dung lượng dài được xây dựng công phu. Thế kỉ XIX, bên cạnh xu hướng tiếp nối cách viết truyền thống, văn học phương Tây nổi lên làn sóng đổi mới trong cách viết, có xu hướng chống lại những quy phạm đã cũ kĩ, mang tính khuôn khổ, giáo điều.