CHƯƠNG 1. TRONG DÒNG CHẢY TRUYỀN KÌ 1. Phần lí luận: Tình hình phát triển của thể loại truyền kì trong Văn học Việt Nam và thế giới 1. Một số thuật ngữ Thuật ngữ là từ hay cụm từ cố định được dùng trong các chuyên ngành để biểu thị chính xác các khái niệm và các đối tượng thuộc chuyên ngành.
Do yêu cầu chính xác, thuật ngữ thường được chú trọng trước tiên đến mối quan hệ một – nối – một, giữa hình thức (vỏ ngữ âm) và nội dung (ý nghĩa chuyên ngành) (theo Bách khoa toàn thư). Trong nghiên cứu khoa học, điều đầu tiên phải định danh chính xác tên gọi của đối tượng nghiên cứu. Nói đến truyền kì là nói đến một loại hình văn xuôi nghệ thuật đã có từ thời văn học cổ mà trong đó chứa đựng yếu tố kì. Nhưng không phải ngay từ những ngày đầu xuất hiện, bản thân thể loại đã được định danh cụ thể và chính xác như bây giờ.
Trong phần này chúng tôi chủ yếu nêu lên một số thuật ngữ - gần giống hoặc thường bị nhầm lẫn với truyền kì - nhằm đưa ra những lí giải và phân biệt chúng – theo quan điểm của mình. Yếu tố kì ảo và văn học kì ảo Khi nghiên cứu các loại từ điển về thuật ngữ truyền kì, chúng tôi đồng tình với một số ý kiến nghiên cứu trước đây, rằng: yếu tố không thể thiếu của truyền kì mà hầu hết các nhà làm từ điển đều quan tâm, đó là yếu tố kì (lạ). Trung Hoa văn hóa đại từ hải cho rằng: “Vì tình tiết có nhiều kì lạ, thần dị mà có tên ấy”. Từ điển văn học năm 1984 do Nhà xuất bản Khoa học xã hội và Từ điển văn học (từ nguồn gốc đến hết thế kỉ XIX) của Nhà xuất bản Giáo dục năm 1999, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục Truyền kì đều chú ý trước hết đến những “môtip kì quái, hoang đường” [13, 447 và 6, 635].
Nhưng trên thế giới đến nay vẫn chưa dễ gì có một quan niệm thống nhất về yếu tố kì ảo và văn học kì ảo. Về cơ bản, các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau ở chỗ, kì ảo (fantastic) nghĩa là phải đề cập đến cái không thể xảy ra (impossible), cái siêu nhiên (supernatural). Tuy nhiên, không phải cứ đề cập đến cái siêu nhiên, cái không thể xảy ra thì là kì ảo. Cần phải phân biệt kì ảo và cái tưởng tượng hư huyễn thuần túy (fantasy), cái huyền diệu (marvellous)… [25, 1].
Kì ảo có mầm mống xa xưa từ trong văn học dân gian với những truyện cổ tích, truyền thuyết (đã thoát ra khỏi tư duy thần thoại). Nhưng phải đến cuối thế kỉ XVIII, cùng với sự xuất hiện của chủ nghĩa duy lí (rationalism), xã hội mới có đủ điều kiện để tạo ra một lớp nhà văn có ý thức rõ ràng trong việc tạo ra một hình thái ý thức thẩm mĩ mới là cái kì ảo, và đi cùng với nó là một loại hình văn học mới: văn học kì ảo. Thuật ngữ “Truyền kì” và thuật ngữ liên quan Với xác định như thế, có thể coi truyền kì (fantasy) khác với kì ảo (fantastic). Riêng thuật ngữ truyền kì cũng đã trải qua một chặng đường dài trong ngót một nghìn năm phát triển của thể loại 3.
Trong các hình thức văn xuôi tự sự của Việt Nam thời trung cổ, cái tên truyền kì không phải ngay từ đầu đã có. Khoảng cuối thời kì Bắc thuộc và đầu thời đại tự chủ, những tên sách có liên quan xa gần đến truyện kì ảo còn lưu dấu được đến ngày nay như Sử kí (Đỗ Thiện), Báo cực truyện, Giao Châu kí (Triệu 3 Khi chúng tôi viết phần này, đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của PGS. Vũ Thanh, bởi đây là phần nhỏ nhưng đòi hỏi phải có sẵn vốn kiến thức sâu và sự khảo sát tương đối rộng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công), Giao Chỉ kí (Tăng Công)…4 đều không một tên sách nào xuất hiện thuật ngữ đó. Bước sang giai đoạn Lí – Trần, hai cuốn sách đậm đặc yếu tố kì ảo là Việt điện u linh tập lục (Lí Tế Xuyên) và Lĩnh Nam chích quái liệt truyện (Trần Thế Pháp) cũng chưa thấy có truyện nào dùng chữ truyền kì để đặt tên, mà dùng đến hai thuật ngữ khác là u linh và chích quái, có vẻ còn giàu màu sắc huyền ảo hơn.
Cuối đời Trần và Hồ, ngoài cuốn Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng, còn vài ba cuốn truyện có chứa yếu tố kì khác như Tăng Đạo thần thông, Minh Không thần dị… Phải đến khoảng cuối thế kỉ XV – đầu thế kỉ XVI lần đầu tiên văn học Việt Nam được nghe tới thuật ngữ truyền kì trong tập thơ Việt giám vịnh sử thi tập, trong khi tổng kết sự nghiệp trước tác của nhà văn hóa Vũ Quỳnh, sử gia kiêm thi gia Đặng Minh Khiêm đã viết: Việt giám nhất thiên châm khả pháp Hưu ngôn Chích quái hựu Truyền kì (Một tập Việt giám thật đáng để làm khuôn phép Khỏi cần bàn đến Chích quái với lại Truyền kì) Theo học giả Nguyễn Huy Khánh thì “chữ Truyền kì có ý mỉa mai, biếm nhã chứ không như nghĩa chúng ta hiểu ngày nay”, và chính Lỗ Tấn cũng khẳng định: “Hai chữ Truyền kì bấy giờ thực ra là ngụ ý chê cười chứ không phải như chúng ta hiểu danh từ Truyền kì ngày nay”. Chữ Truyền kì ngày nay, theo sách Thuyết văn giải tự giải thích: “Truyền là chuyển đi” (Truyền giả đệ dã) chức năng ngữ pháp là động từ, còn “kì nghĩa là 4 Đều được dẫn trong Việt điện u linh tập lục LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lạ” (kì giả dị), trong quá trình sử dụng, chữ này mang nét nghĩa khác là “ít thấy”, “biến hóa khó lường”. Như vậy hai chữ Truyền và Kì ghép lại thành một tổ hợp từ theo kết cấu động tân. Nghĩa của nó là Truyền đi sự lạ.
Tuy nhiên, phải bước hẳn sang mấy thập niên đầu thế kỉ XVI, với Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, lần đầu tiên thuật ngữ truyền kì xuất hiện trong một tác phẩm của Việt Nam mà nội dung và hình thức của nó đã đáp ứng yêu cầu thể loại, và từ đó ghi dấu trong văn chương với tư cách một thể loại được định danh rõ ràng. Trào lưu sáng tác truyện truyền kì từ đây cũng rầm rộ hơn, cho đến tận giữa thế kỉ XIX và còn lưu dấu trong văn học đương đại ngày nay. Và thuật ngữ truyền kì cũng được nhiều tác giả sử dụng ngay ở tiêu đề tác phẩm của mình, như một cách định danh và khẳng định rõ ràng cách thức viết truyện của tác giả bằng cách sử dụng nguyên vẹn: Truyền kì tân phả (cũng gọi là Tục truyền kì, của Đoàn Thị Điểm), Tân truyền kì lục (Phạm Quí Thích), Ngoại truyền kì lục, Bổ truyền kì (chưa rõ tác giả và thời điểm xuất hiện)… Hoặc chỉ lấy chữ kì của đặc trưng kiểu truyện đưa vào tên tác phẩm: Bích Câu kì ngộ, Long hổ đấu kì (trong Truyền kì tân phả), Kì mộng (trong Lan Trì kiến văn lục), Kì sự (trong Vũ trung tùy bút), Trưng kì (trong Thoái thực kí văn)… Như vậy, để chỉ loại truyện có yếu tố kì ảo, có hai cụm từ đã hiện diện xuyên suốt từ khi nảy sinh tới quá trình phát triển đạt đến đỉnh cao của thể loại: “linh – chí – quái” (chiếm lĩnh trước thế kỉ XV), “truyền kì – kì” (từ thế kỉ XV đến giữa thế kỉ XIX). Trong lịch sử tên gọi của thể loại truyện truyền kì, sau này sẽ còn một số cụm từ khác nữa (ví dụ như từ dị mà chúng tôi đề cập tới trong phần 3.1 của luận văn, xuất hiện trong văn học kì ảo từ cuối thế kỉ XIX).
Với quá trình phát triển như thế, với những giai đoạn mà tên gọi của thể loại được định danh rất rõ ràng như thế, hoàn toàn không có gì băn khoăn khi dùng thuật ngữ truyền kì đối với truyện kì ảo trong giai đoạn nghiên cứu của luận LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn, nghĩa là cách gọi truyện truyền kì Việt Nam là hoàn toàn chính xác khi áp dụng cho các tác phẩm có yếu tố kì ảo trong văn học Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ XV đến giữa thế kỉ XIX, trong đó tất nhiên có bao gồm các truyện kì ảo Việt Nam trong giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX – giới hạn nghiên cứu của luận văn. Một chặng đường truyền kì Mục đích của chúng ta là nghiên cứu truyện truyền kì Việt Nam thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX, nhưng không thể chỉ đóng khung việc xem xét nó trong phạm vi một giai đoạn văn học cụ thể của Việt Nam. Để không có cái nhìn phiến diện, trước hết, luận văn tìm hiểu về truyền kì Trung Hoa – dấu ấn ảnh hưởng mạnh và rõ rệt nhất tới truyền kì Việt Nam, và truyền kì ở các nước phương Tây xa xôi – nơi có rất nhiều thành tựu – như một đối tượng để so sánh. Thành tựu truyền kì thế giới Vốn dĩ, truyện truyền kì trong văn học thế giới chẳng phải là khái niệm xa lạ, nó đã bắt nguồn từ khá sớm, tiêu biểu và đạt được nhiều thành tựu ở đất nước Trung Hoa, và các nước phương Tây.
a) Truyền kì ở phương Tây xa xôi: Ở Phương Tây, xứ sở công nghiệp phát triển sớm, tư duy hiện đại đi liền với chủ nghĩa duy lí dường như đã đánh bại tư duy huyền thoại ra khỏi đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần. Vậy mà có một thực tế là trong khi truyện kì ảo – đáng lẽ phải phù hợp với nền văn hóa phương Đông huyền bí – thì ở lứa tuổi khai sinh của nó đã rất khó khăn để được chấp nhận tồn tại và phát triển ở Việt Nam. Trong khi đó, ở xứ sở văn minh phương Tây, truyện kì ảo đã không còn là một hiện tượng hiếm hoi, mới lạ. Như một minh chứng cho sức sống của yếu tố kì ảo, truyện truyền kì đã tồn tại và phát triển mạnh, dù ở bất cứ đâu và trong hoàn cảnh nào.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi tìm hiểu các dạng truyện kì ảo trong văn học trung đại và cận đại Đông Tây, chúng tôi thấy đã có ý kiến cho rằng truyện kì ảo phương Tây ít nhất cũng có thể phân loại thành ba dòng không thể đánh đồng với nhau về đặc trưng nghệ thuật. Một là Dòng truyện cổ thần kì (hay truyện tiên, bao gồm từ các thần thoại, truyền thuyết, cổ tích thời Hi Lạp, La Mã cổ đại tới các tập truyện dân gian kì ảo của các nước Trung Á như Ấn Độ, Ả Rập).