Chương 1 ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI TRƯỜNG CA VÀ CON ĐƯỜNG SÁNG TẠO CỦA LÊ THỊ MÂY 1. Cơ sở lý luận về thể loại trường ca 1. Khái niệm trường ca Thuật ngữ hay tên gọi “trường ca” trong tiếng Việt (tiếng Anh là “poem”, tiếng Pháp “poème” để phân biệt với “sử thi” hay “anh hùng ca” có nguồn gốc từ văn học phương Tây, bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 50 của thế kỉ XX. Khái niệm trường ca xuất hiện trong bối cảnh văn học có những vận động, biến đổi mạnh mẽ là một thể loại văn học mới có khả năng đáp ứng nhu cầu phản ánh những vấn đề lớn của lịch sử, vận mệnh dân tộc.
Đây được coi là một thể loại có tầm cỡ hoành tráng trong hệ thống thơ ca, “làm nên gương mặt riêng của thơ ca hiện đại Việt Nam” [5, tr.22] Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Trường ca là tác phẩm dài, bằng thơ, có nội dung ý nghĩa xã hội rộng lớn” [81, tr.1057] Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Trường ca là tác phẩm thơ có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình. Trường ca cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi thời cổ và trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả”. 376] Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cho rằng: “Trường ca có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc sườn truyện trữ tình. Chúng được soạn bằng cách xâu chuỗi các bài hát sử thi và truyện kể hoặc bằng nới rộng một vài truyền thuyết dân gian (Ahoyler) hoặc bằng cách cải biên các truyện cổ xưa trong tiến trình tồn tại của sáng tác dân gian.
Trường ca với tư cách một thể loại tổng hợp, trữ tình – tự sự, hoành tráng cho phép kết hợp những chấn động lớn, những cảm xúc trầm sâu và những quan niệm về lịch sử vẫn là một thể loại hiệu năng của thơ ca thế giới”. 363 – 364] 13 “Trường ca là kết quả của một quá trình kế thừa, tiếp thu và tương tác giữa các thể loại thơ ca trường thiên” [29, tr. Đó là những tác phẩm có tầm vóc lớn lao về cả hình thức và nội dung, có khả năng thể hiện những vấn đề lớn của dân tộc, thời đại. Trường ca được coi là biến thể của sử thi truyền thống.
Chất sử thi hùng tráng trong những bản anh hùng ca cổ vẫn được tiếp nối trong trường ca, làm nên nét độc đáo đặc trưng cho thể loại này. Theo những cách định nghĩa trên, trường ca đồng nhất với sử thi, anh hùng ca, dùng để chỉ những sáng tác dân gian có tính chất sử thi và độ dài: Iliats, Ôđixê, Ramayana, Mahabrata… của thế giới hay Đam San, Xinh Nhã, các Khan (Tây Nguyên)… của Việt Nam. Trường ca hiện đại vừa có sự vận động kế thừa trường ca cổ vừa có những nét khác biệt, đặc trưng riêng của một thể loại văn học hiện đại. Ở trường ca, đặc biệt là trường ca hiện đại, chất trữ tình – suy tư chiếm vị trí nổi trội bên cạnh chất tự sự vốn có.
Trường ca phản ánh sự vận động của lịch sử dân tộc qua những biến động lớn lao. Đó là cảm hứng để các tác giả viết lên những bản trường ca hoành tráng đầy chất sử thi cách mạng. Hiện thực chiến tranh khắc nghiệt mà hào hùng qua hai cuộc chống Pháp và chống Mỹ đã trở thành nguồn cảm xúc vô tận, đưa thể loại trường ca trở thành gương mặt riêng tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt từ sau năm 1975. Cũng như sử thi, trường ca được viết lên từ chất liệu hào hùng của cuộc sống, từ trái tim và tài năng của những con người đã đi qua chiến tranh, trưởng thành trong chiến tranh.
Rất nhiều những tác phẩm thành công ra đời sau khi đã diễn ra những sự kiện lịch sử ấy. Bởi, để viết lên những tác phẩm giá trị: “nhà thơ cần có một độ lùi thời gian cần thiết để chiêm nghiệm lịch sử, để tích lũy cảm xúc, và khi lịch sử đã đi qua nhưng âm ba của những sự kiện lớn ấy vẫn “không thể nào quên”, trường ca lại xuất hiện rầm rộ hơn và để lại nhiều thành tựu nghệ thuật cao hơn” [4] 14 1. Một số ý kiến về thể loại trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại Trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại ra đời xuất phát từ nhu cầu tổng kết, nhận diện lịch sử dân tộc. Mỗi bước hình thành và phát triển qua từng giai đoạn đánh dấu một mốc đổi mới quan trọng của thể loại trường ca.
Trên con đường nghệ thuật đi tìm ý nghĩa cho thể loại, mỗi tác giả có một cái nhìn riêng về thể loại trường ca. Mỗi ý kiến tiêu biểu về trường ca hiện đại Việt Nam đã làm rõ nét hơn về đặc điểm trường ca Việt Nam hiện đại. Nhà phê bình Lại Nguyên Ân trong Mấy suy nghĩ về thể trường ca cho rằng: “Một vấn đề khá mấu chốt của trường ca là vấn đề quan hệ giữa tính tự sự và tính trữ tình” [2]. Phạm Ngọc Cảnh trong Trường ca và người viết trường ca lại quan niệm: “Trường ca phải là sự khái quát nội dung rộng lớn”.
Tác giả Từ Sơn trong Về khái niệm trường ca gọi trường ca là những tác phẩm thơ dài có cốt truyện. Về sau, một loạt ý kiến định nghĩa trường ca được đưa ra như: Đỗ Văn Khang, Phạm Huy Thông, Hoàng Ngọc Hiến, Mã Giang Lân… Các ý kiến đã góp phần làm sáng rõ hơn khái niệm trường ca. Về đặc trưng thể loại, Lại Nguyên Ân ngay từ Mấy suy nghĩ về thể trường ca (2 – 1975) được đăng trên báo, sau đó in trong Văn học và phê bình đã cho rằng: “Trong thơ những năm gần đây có sự xuất hiện ngày càng nhiều những sáng tác thơ dài, thường được gọi là trường ca” [2]. Bài viết đã đề cập đến sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng của thể loại trường ca; tác giả ghi nhận những thể nghiệm của thể loại trường ca, đồng thời nêu lên những khác biệt của trường ca so với các thể tài khác: truyện thơ, thơ trường thiên, thơ sân khấu, thơ dài trữ tình chính luận; nêu lên những đặc trưng cơ bản của thể loại trường ca; các hình thức trường ca viết trong giai đoạn đó.
15 Mai Bá Ấn trong Hai đặc điểm cơ bản của trường ca Việt Nam hiện đại cho rằng: “Trường ca là một tác phẩm được viết bằng thơ trên phương thức kết hợp nhuần nhuyễn hai yếu tố tự sự và trữ tình, có tính hoành tráng về cả phương diện nội dung, tư tưởng và cấu trúc nghệ thuật tác phẩm, được nhà thơ viết nên bằng một dung lượng cảm hứng mạnh mẽ, cảm xúc tuôn trào gắn liền với những chấn động lớn lao của lịch sử, của dân tộc và thời đại” [4]. Bài viết chỉ ra rằng trường ca là một cấu trúc nghệ thuật phức hợp thông qua các phương thức biểu hiện. Theo tác giả, xu hướng trường ca hóa thơ dài sẽ hạ thấp vai trò của trường ca, làm mờ đi ranh giới giữa chúng với các thể loại văn học khác. Bài viết là nghiên cứu tiêu biểu về đặc trưng thể loại trường ca, ngoài ra còn nhiều bài viết công phu của các tác giả khác về đặc điểm này: Trần Ngọc Vương, Mã Giang Lân, Vũ Đức Phúc… Nhà nghiên cứu Lưu Khánh Thơ trong Đôi nét về trường ca những năm gần đây – nhìn từ góc độ thể loại cũng đưa ra ý kiến về sự phát triển của thể loại trường ca từ sau năm 1975: “trường ca phát triển theo hướng trữ tình, tâm lý, triết lý, yếu tố cốt truyện giảm xuống, các cảm xúc cá nhân thường được đặt trong liên hệ với những sự kiện lớn của lịch sử, của đất nước”.
Tác giả dựa vào nội dung, đối tượng phản ánh, phương thức thể hiện, hình tượng trung tâm và âm hưởng chủ đạo của tác phẩm để làm căn cứ xác định thể loại. Trong bài viết, tác giả đưa ra cái nhìn mới về một số tác phẩm trường ca tiêu biểu đương thời. Nhiều bài viết, ý kiến được đưa ra như: Trường ca – thành tựu của nền văn học mới và Trường ca trong hệ thống thể loại thơ Việt Nam hiện đại (Vũ Văn Sỹ), Về đặc trưng trường ca qua “Người cùng thời” (Mai Văn Phấn), Chất sử thi trong trường ca Việt Nam hiện đại 1954 – 1985 (Nguyễn Thị Hồng Liên), Trường ca về đề tài chiến tranh chống Mỹ (nhìn từ góc độ thể loại) (Diêu Lan Phương), Thể trường ca trong văn học Việt Nam từ 1945 đến 16 cuối thế kỷ XX (Đào Thị Bình), Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo (Mai Bá Ấn)… 1. Các chặng đường phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại 1.
Trước 1945 – những tiền đề về sự hình thành thể loại Trước 1945, trường ca hiện đại Việt Nam hầu như chưa có, nhưng những tiền đề của nó đã xuất hiện và phát triển từ xa xưa theo sự thâm trầm của lịch sử dân tộc. Trường ca là thể loại có khả năng dung chứa và phản ánh những sự kiện lớn lao của thời đại, vì thế mà trong điều kiện lịch sử thuận lợi và hào hùng mới khai sinh ra thể loại trường ca. Giai đoạn trước năm 1945 trường ca Việt Nam tồn tại dưới dạng những bản anh hùng ca mang đậm tính chất sử thi tồn tại lâu đời trong lịch sử dân tộc từ hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Những Đam San, Xinh Nhã, sử thi Tây Nguyên đầy âm hưởng núi rừng.
Các tác phẩm đã đi vào kho tàng văn học cổ, trở thành tài liệu quý giá cho việc học tập, nghiên cứu của các thế hệ sau, tạo cơ sở cho thể loại trường ca ra đời. Chính trạng thái chống chiến tranh liên miên của cha ông ta trong quá khứ đã làm tiền đề cho sự ra đời của thể loại trường ca sau này. Tuy nhiên ở thời kì lịch sử mà con người vốn ngại thay đổi trong nhịp sống bình lặng của đất nước có truyền thống lúa nước và bị phong kiến phương Bắc đô hộ hàng nghìn năm thì khó sinh ra thể loại trường ca. Chiến tranh là điều kiện gắn kết và thức tỉnh ý thức cộng đồng dân tộc, một điều kiện quan trọng hình thành thể loại.
Qua 20 thế kỉ hình thành và phát triển, dân tộc ta trải qua biết bao cuộc chiến chống ngoại xâm. Chính ý thức dân tộc, cộng đồng, sự đoàn kết và lòng tự tôn dân tộc đã làm nên những chiến thắng rực rỡ với những chiến công vang dội của quân và dân ta.