Chương 1: Tiểu thuyết viễn du và cơ sở của tiểu thuyết viễn du trong sáng tác của Le Clézio Chương 2: Cấu trúc tự sự của Sa mạc. Chương 3: Nghệ thuật tái tạo không gian viễn du trong Sa mạc Chương 4: Nhân vật viễn du: lãng mạn và hiện thực 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TIỂU THUYẾT VIỄN DU VÀ CƠ SỞ CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU TRONG SÁNG TÁC CỦA LE CLÉZIO 1. Tiểu thuyết viễn du 1.
Khái niệm Năm 1964, một bài viết trong tác phẩm Répertoire 4 do Michel Butor tập hợp có nêu những đặc điểm của cuộc viễn du trong văn học nói chung. Đó là sự dịch chuyển liên miên, những chuyến đi không xác định qua các vùng đất trong khoảng thời gian lớn. Trong hành trình ấy, người ta không rõ đến từ nơi nào và đi đâu. Họ đem theo các vật dụng cá nhân, những hành lí trang bị cho cuộc sống bất định.
Theo nhiều nghiên cứu văn học Pháp, một số tác giả cho rằng, văn học viễn du đã có lâu đời trong văn học Pháp. Viễn du bao gồm những hư cấu tiểu thuyết và những đoạn miêu tả ít nhiều mang tính chất khoa học và tưởng tượng. Với khả năng sáng tạo, người ta đã viết ra những Truyện kể viễn du (récits de voyage) nổi tiếng. Và thế kỉ XIX, rất nhiều nhà văn đã sáng tạo những tiểu thuyết viễn du với kĩ thuật ngày càng đa dạng.
Trong đó, các nhà văn đều sáng tác những tiểu thuyết viễn du trên chất liệu là những chuyến đi. Tiểu thuyết viễn du từng được Michel Raimond – nhà văn hóa Pháp, khảo cứu và phân biệt trong cuốn Phê bình Tiểu thuyết năm 2010. Trong đó, ông coi tiểu thuyết viễn du (le roman de voyage ) và tiểu thuyết thử thách (le roman d’e’preuves) là 2 loại hình thành nên tiểu thuyết phiêu lưu (le roman d’aventures). Học giả nhấn mạnh: những thử thách không nhất thiết phải gắn liền với chuyến viễn du.
Những chuyến phiêu lưu chú trọng vào thế giới của nhân vật với những cuộc vượt qua các thử thách nguy hiểm. Trong khi đó, tiểu thuyết viễn du định hướng người đọc tới việc khám phá những xứ sở kì lạ, những lịch sử chưa được biết đến, những vùng đất mới, những nền văn hóa 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu cũng nhìn nhận: “Thế kỉ XX, thật khó khăn khi khảo sát một chuyến viễn du mà thiếu những thử thách”. Raimond cho rằng, “Tiểu thuyết viễn du có nguồn gốc từ thời cổ đại, trong đó nhân vật chính chưa có những nét đặc thù riêng.
Mối quan tâm của nhà văn không dành cho khắc họa nhân vật mà chỉ dành cho những dịch chuyển được tiến hành trong không gian, khảo sát những đặc điểm địa lí của vùng đất mới. Và đôi khi, những chuyến khảo sát mang tính xã hội hơn là tính địa lí” [6, tr. Cùng đề tài khám phá những vùng đất mới, những cuộc dịch chuyển trong không gian, du ký cũng đưa tới người đọc những hiểu biết về địa lí, văn hóa của các xứ sở khác nhau. Tuy vậy, tính chất ký của nó là điểm nổi bật.
Đó là sự hình thành trên nền tảng ghi chép lại những điều mắt thấy tai nghe. Một dạng thức đặc biệt của du ký là “du ký về các xứ sở tưởng tượng, có tính chất không tưởng hay viễn tưởng khoa học” [20, tr. Như vậy, xét về mặt hình thức, du ký cũng là một hình thức viễn du với một diện mạo kiểu khác, một cách nhìn kiểu khác về địa điểm, về xã hội, về thế giới. Trong hành trình của du kí, chuyến đi trọn vẹn, có mục đích, có kết quả.
Có thể nói, chuyến viễn du trong các tác phẩm văn học rất đa dạng và luôn có vai trò quan trọng trong sự tổ chức, sắp xếp cốt truyện, nhân vật, không – thời gian. Tiểu thuyết viễn du như thế không phải là một hình thức văn chương phân chia tách biệt với các hình thức khác. Đó là khái niệm chỉ về những câu chuyện du hành, lang thang, khám phá. Trong đó, nhân vật trung tâm du hành tới những vùng đất, xứ sở mới, khám phá những đặc điểm về địa lí, thiên nhiên, phong tục, văn hóa lãnh thổ.
Tùy theo mục đích, quan niệm và cách xử lý của mỗi nhà văn, thì mỗi tác phẩm lại khoác lên mình hình thức riêng. Và với tài năng của mình, thì Le Clézio đã xử lý những chuyến viễn du của các nhân vật trong câu chuyện tìm kiếm miền đất hứa, tìm kiếm hạnh 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phúc đích thực với những kĩ thuật riêng, mang đến những định hình và giá trị nghệ thuật cao cho tiểu thuyết viễn du thế kỉ XX. Một số đặc điểm của tiểu thuyết viễn du Tiểu thuyết viễn du có lịch sử lâu đời trong nền văn học với nội dung đề tài xoay quanh các cuộc hành trình, dịch chuyển trong không gian, khám phá những không gian địa lí mới mẻ, sự tìm hiểu về địa lý, văn hóa, lịch sử, con người ở những vùng đất mới. Rất nhiều tác phẩm đã quá quen thuộc với độc giả thế giới là những tiểu thuyết viễn du nổi tiếng như: Hai vạn dặm dưới đáy biển (Jules Verne), Giáo dục tình cảm (Flaubert), Mê Cung (Alain Robbe – Grillet), Ulysse (Joyce), Thời gian biểu (Michel Butor),.
Nội dung đề tài xoay quanh những cuộc viễn du, dịch chuyển trong không gian của tiểu thuyết viễn du đã tác động đến các yếu tố nghệ thuật tác phẩm. Tiểu thuyết viễn du có cấu trúc là cuộc hành trình khám phá những không gian địa lí mới mẻ, những vùng đất xa lạ. Bởi thế, không gian trong tiểu thuyết viễn du mang tính đặc biệt. Đó là sự tiếp nối của các không gian địa lí với những tính chất khác nhau, đôi khi là sự pha trộn các không gian.
Không gian là yếu tố bao trùm trong tiểu thuyết. Không gian được đặc tả, hiện lên đa dạng, phong phú và chiếm một dung lượng lớn trong tác phẩm. Tuy vậy, tính chất đặc trưng về địa lí, văn hóa,… của mỗi địa điểm khác nhau luôn là điều người viết lưu tâm trong cuộc hành trình. Các không gian được đặc biệt chú ý và cũng là điểm mốc đánh dấu sự thay đổi của thời gian.
Dưới tác động của những cuộc dịch chuyển ấy, nhân vật trong tiểu thuyết viễn du mang chức năng nhất định trong các cuộc hành trình. Nhân vật trung tâm của cuộc hành trình tiến hành những chuyến dịch chuyển để khám phá địa lí, lịch sử, văn hóa của các vùng đất, của thế giới, trong đó có thế giới tự nhiên và thế giới con người – những nhân vật bên lề của hành trình. Các nhân vật bên lề của các cuộc viễn du mang tính chất bất định, gắn liền với các 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không gian địa lí cụ thể, và được quan sát, miêu tả dưới con mắt của “nhà viễn du”. Thế nhưng, các nhà tiểu thuyết viễn du cũng sẵn sàng mờ hóa, tẩy trắng nhân vật, để nhân vật làm nền trong cảnh.
Thậm chí, các mối liên hệ của nhân vật trong câu chuyện không tồn tại hoặc không liên quan đến hành động. Nét đặc trưng nhất trong các nhân vật là sự lang thang, dịch chuyển khắp các không gian địa lý. Họ gắn với một nền văn minh, một gia đình nhất định, nhưng các mối liên hệ này không là yếu tố chặt chẽ và được chú ý nhất để tạo nên nhân vật. Đích đến của các nhân vật trong tiểu thuyết viễn du bao giờ cũng là cái nhìn mới qua cuộc hành trình, mà đôi khi, đó còn là những khám phá chân lí của đời sống.
Tính chất viễn du cũng thể hiện trong ngôn ngữ, giọng điệu của loại tiểu thuyết này. Trong chuyến viễn du ấy, ở các môi trường địa lí, văn hóa khác nhau, giọng điệu người kể chuyện cũng như giọng điệu nhân vật cũng thay đổi để phù hợp với đặc trưng lãnh thổ đó. Nhìn chung, tính chất viễn du đã đưa tới những đặc điểm mang tính tiêu biểu của thể loại này trên các phương diện về cả nội dung và thi pháp. Luận văn này nhìn nhận những đặc điểm nổi bật làm nên phong cách tiểu thuyết viễn du của Le Clézio, để thấy rằng: tiểu thuyết viễn du của Le Clézio là những chuyến đi dài bất tận, đó cũng là khảo sát của con người về thế giới, là cuộc hành trình tìm thiên đường hạnh phúc về cả tinh thần và vật chất, mà cái kết luôn mang tính không tưởng.
Những cuộc viễn du được xử lí với kĩ thuật tiểu thuyết, có tác động và chi phối đến các thành tố kiến tạo tiểu thuyết: cấu trúc tác phẩm, nhân vật, không – thời gian,… Đồng thời, những cuộc viễn du cũng là hình thức phản ánh quan niệm về thế giới, về xã hội của chính tác giả. Cơ sở của tiểu thuyết viễn du trong sáng tác của Le Clézio 1. Cơ sở tiểu sử học 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Le Clézio sinh năm 1940 ở Nice, thành phố ven bờ Địa Trung Hải, miền Nam nước Pháp, nhưng gốc gác của nhà văn quả thật xa xôi.
Về mặt địa lý, quê gốc của ông ở tận hòn đảo Mauritius trên Ấn Độ Dương. Về mặt huyết thống, mẹ ông là nhạc công nguyên quán miền Bretagne, Tây Bắc nước Pháp, cha là thầy thuốc mang quốc tịch Anh. Xa hơn nữa, vào cuối thế kỷ 18, ông tổ Francois Alexis Le Clézio rời quê ra khơi xa tắp lập nghiệp ở hòn đảo bấy giờ mang tên là Ile de France (Đảo Pháp), sau đổi thành Mauritius khi lọt vào tay nước Anh năm 1810. Cuộc đời Le Clézio cũng là những chuyến đi không ngừng, khi thì ở châu Âu, lúc lại ở Nigeria, Mauritius (châu Phi), rồi Panama, Mexico (Trung Mỹ), Thái Lan (châu Á), Albuquerque (Mỹ),… Le Clézio đã từng đi đến nhiều nơi, quan sát và làm quen với nhiều vùng đất, nhiều loại người.
Nhưng đối với ông, hấp dẫn và thu hút nhất vẫn là những miền đất hoang sơ, những nơi nền văn minh và công nghệ hiện đại vẫn chưa quá tác động và hủy hoại vẻ đẹp nguyên sơ ấy. Le Clézio âm thầm xa lánh những ồn ào nơi phồn hoa đô thị. Bởi thế, những năm tháng tuổi trẻ, ông đến vùng châu Á, nơi mà cuộc sống hiện đại chưa quá can thiệp vào những giá trị truyền thống lâu đời, rồi những vùng châu Mỹ, những khu vực thổ dân, những nơi rừng núi hoang sơ, bạt ngàn, những tập tục nguyên thủy của con người,… Có lẽ bởi tính cách và những trải nghiệm ấy mà những hành trình của Le Clézio cũng đã mang màu sắc viễn du.