Khóa luận: Nghiên cứu tái sinh tự nhiên loài Đinh mật tại Đồng Hỷ, Thái Nguyên

Khóa luận nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài cây Đinh mật tại Đồng Hỷ, Thái Nguyên. Tài liệu cung cấp số liệu và kết quả phân tích.

• Tác giả: Nguyễn Trọng Vũ
• Người hướng dẫn: Ts. Đặng Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông lâm kết hợp
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh tự nhiên lâm phần có loài cây Đinh mật (Fernandoa brilletii) phân bố tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái niệm về cây Đinh mật và đặc điểm sinh học

Cây Đinh mật (Fernandoa brilletii) là một loài cây gỗ quý hiếm phân bố tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Đây là loài cây có giá trị cao trong lâm nghiệp và sinh học bảo tồn. Cây Đinh mật được đặc trưng bởi thân cây thẳng, lá kép phức hợp, quả dạng hộp chứa nhiều hạt nhỏ. Loài này thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng tại vùng Đông Bắc Việt Nam. Việc nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây Đinh mật giúp hiểu rõ hơn về khả năng phát triển và bảo tồn loài này trong tự nhiên, từ đó đưa ra những biện pháp quản lý rừng hiệu quả.

1.1. Hình thái và cấu trúc của cây Đinh mật

Cây Đinh mật có thân gỗ thẳng, vỏ cây màu xám hoặc nâu sẫm, dễ phân biệt. Lá của loài này là lá kép lẻ, xoay chiều, dài 20-40cm với các leaflet nhỏ. Quả là hộp chứa từ 100-200 hạt nhỏ, kích thước từ 3-5cm. Hạt nhẹ, có cánh, dễ tán mầm qua gió. Cây đạt chiều cao 15-25m trong điều kiện tự nhiên tối ưu.

1.2. Phân bố địa lý tại Đồng Hỷ

Tại huyện Đồng Hỷ, cây Đinh mật chủ yếu phân bố ở các khu vực có độ cao từ 300-800m, trong các lâm phần tự nhiên với mật độ không đều. Loài này tập trung chủ yếu ở các vùng có đất phù sa sâu, độ ẩm cao, được bảo vệ tốt. Sự phân bố theo đảo hạt phản ánh điều kiện sinh thái đặc biệt mà loài này yêu cầu.

II. Các phương thức tái sinh tự nhiên của cây Đinh mật

Tái sinh tự nhiên của cây Đinh mật bao gồm hai phương thức chính: tái sinh từ hạt và tái sinh từ đâm giẫm. Các nghiên cứu tại Đồng Hỷ cho thấy cây Đinh mật có khả năng tái sinh tương đối tốt trong những điều kiện phù hợp. Hạt của loài này có tỷ lệ nảy mầm cao, đặc biệt trong giai đoạn mưa vừa và mùa thu. Chất lượng tái sinh phụ thuộc nhiều vào độ che phủ của tầng gỗ trên, độ ẩm đất, và sự có mặt của các loài cỏ cạnh tranh. Sự hiểu biết về các phương thức tái sinh này có ý nghĩa quan trọng đối với quản lý rừng bền vững và bảo tồn di truyền của loài.

2.1. Tái sinh từ hạt

Tái sinh từ hạt là phương thức chính của cây Đinh mật. Hạt chín rơi quanh gốc cây mẹ hoặc tán mầm xa qua gió. Tỷ lệ nảy mầm đạt 60-75% trong điều kiện tối ưu. Cây non phát triển từ hạt có hệ rễ mạnh, khả năng sống sót cao, đặc biệt khi có độ che phủ thích hợp từ 40-60%.

2.2. Tái sinh từ đâm giẫm

Ngoài tái sinh từ hạt, cây Đinh mật có khả năng đâm giẫm từ gốc khi thân bị hư hại. Tuy nhiên, phương thức này ít phổ biến và chất lượng cây non thường kém hơn. Khả năng đâm giẫm phụ thuộc vào tuổi và sức sống của cây mẹ.

III. Các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên tại Đồng Hỷ

Các yếu tố môi trường có ảnh hưởng quan trọng đến tái sinh tự nhiên của cây Đinh mật tại Đồng Hỷ. Các nghiên cứu cho thấy độ che phủ, điều kiện thổ nhưỡng, và cạnh tranh cỏ lác là những yếu tố quyết định. Tại những khu vực có độ che phủ 50-60%, tái sinh của loài này đạt mật độ cao nhất (400-600 cây non/ha). Ngoài ra, pH đất, hàm lượng chất hữu cơ, và độ ẩm đất cũng ảnh hưởng đáng kể. Cây Đinh mật sinh trưởng tốt nhất trên đất có pH 5.5-6.5, hàm lượng chất hữu cơ trên 8%, và độ ẩm đất duy trì ổn định.

3.1. Ảnh hưởng của độ che phủ và ánh sáng

Độ che phủ là yếu tố then chốt. Cây Đinh mật tái sinh tốt nhất dưới che phủ vừa (40-70%), khi đó ánh sáng vừa phải, hạn chế sự cạnh tranh của cỏ lác. Dưới che phủ quá đậm (>80%) hoặc quá thưa (<30%), tài sinh bị giảm đáng kể. Mật độ cây non cao nhất ở những ô tiêu chuẩn có độ che phủ 50-60%.

3.2. Tính chất thổ nhưỡng và khí hậu

Đất nơi có cây Đinh mật phân bố thường là đất xám thấm nước, giàu chất hữu cơ. Phân tích đất cho thấy hàm lượng N, P, K đều đạt mức khá. Khí hậu tại Đồng Hỷ với mưa năm từ 1800-2000mm, nhiệt độ bình quân 18-20°C rất thuận lợi cho tái sinh loài này.

IV. Giải pháp quản lý tái sinh tự nhiên cây Đinh mật

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, cần có những biện pháp quản lý khoa học để nâng cao chất lượng tái sinh tự nhiên của cây Đinh mật tại Đồng Hỷ. Các giải pháp bao gồm: kiểm soát độ che phủ phù hợp (50-60%), loại bỏ cỏ lác cạnh tranh, bảo vệ hạt và cây non khỏi động vật ăn thức ăn, giữ ổn định độ ẩm đất. Cần tiến hành điều tra định kỳ để giám sát tình trạng tái sinh, tuyên truyền bảo vệ loài này. Các khu vực có mật độ tái sinh cao nên được ưu tiên bảo vệ để phục vụ mục đích bảo tồn đa dạng sinh học.

4.1. Các biện pháp bảo vệ và chăm sóc

Bảo vệ cây non khỏi động vật ăn cỏ là cần thiết. Cần loại bỏ cỏ lác định kỳ nhưng cẩn thận để không tổn thương cây non. Duy trì độ ẩm đất ổn định, đặc biệt trong mùa khô. Cấm khai thác quá mức, để lại cây mẹ đủ để sản xuất hạt bạo hạt.

4.2. Giám sát và đánh giá định kỳ

Cần lập bản đồ phân bố chi tiết của loài tại Đồng Hỷ. Tiến hành điều tra mầm, cây non định kỳ (6 tháng/lần). Đánh giá chất lượng tái sinh, mật độ cây triển vọng. Ghi chép các thay đổi về điều kiện môi trường để dự báo xu hướng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là lá phổi xanh bảo vệ trái đất, làm giảm hiệu ứng nhà kính, duy trì độ ổn định tính màu mỡ của đất đai hạn chế lũ lụt hạn hán, xói mòn đất, bảo tồn nguồn nước… thế nhưng trong những năm vừa qua rừng tự nhiên của chúng ta đang bị suy giảm rất nghiêm trọng cả về số lượng và chất lượng. Theo số liệu công bố của tổ chức IUCN, UNDP và WWF trung bình mỗi năm trên thế giới mất đi khoảng 20 triệu ha rừng, trong đó rừng bị mất do đốt phá làm nương rẫy chiếm 50%, cháy rừng 23% do khai thác từ 5-7% còn lại là do các nguyên nhân khác [3]. Như vậy theo thống kê trên ta thấy rằng tỷ lệ rừng bị mất đi do làm nương rẫy là lớn hơn 50%. Việt Nam cũng không nằm ngoại lệ đó.

Nhất là ở nước ta rừng tập trung ở khu vực vùng núi cao, nơi mà trình độ dân trí của người dân còn thấp sống chủ yếu phụ thuộc vào nguồn tài nguyên rừng nhưng lại thiếu ý thức bảo vệ, gìn giữ nguồn tài nguyên vô giá này. Đặc biệt với tập quán du canh, du cư, người dân tuỳ ý đốt nương, làm rẫy. Sau một thời gian canh tác, khi năng suất cây trồng giảm đi họ chuyển sang một mảnh đất khác vài năm sau mới quay lại mảnh đất cũ làm cho đất rừng bị suy thoái. Vì vậy vấn đề tái sinh phục hồi ở nước ta đã đặt ra từ rất sớm từ đầu những năm 50 đến 60 của thế kỷ 20 và được sử dụng với cụm từ "Khoanh núi nuôi rừng".

Tuy nhiên trong một thời gian dài, ngành nông nghiệp phải tập trung khai thác rừng tự nhiên để phục vụ cho công cuộc khôi phục và phát triển miền Bắc, đồng thời chi viện cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam. Quy phạm phục hồi rừng bằng khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp trồng bổ sung. Theo quá trình diễn thế, sau khi phải chịu những tác động phi tự nhiên phá vỡ cân bằng sinh thái, với khả năng tự điều chỉnh tự nhiên 2 và cơ chế nội cân bằng sinh thái thì nó có xu hướng vận động thiết lập một trạng thái cân bằng mới (gần giống trạng thái ban đầu) quá trình được gọi là diễn thế phục hồi. Nhưng với tác động quá mạnh vượt ra ngoài ngưỡng tự điều chỉnh của hệ sinh thái rừng thì quá trình phục hồi lại sẽ rất chậm hoặc thậm chí nó không xảy ra.

Trong bối cảnh đó, các vấn đề nghiên cứu được đặt ra như sau: - Hoạt động phục hồi rừng là các hoạt động có ý thức của con người nhằm phục hồi lại các hệ sinh thái rừng đã bị con người tác động và khai hóa. - Hiệu quả kinh tế của việc quản lý bảo vệ phục hồi rừng. Trong khu vực Đồng Hỷ diện tích rừng tự nhiên phân bố rộng và trải dài toàn huyện với hệ thông thực vật rừng phong phú và đa dạng, với nhiều loài cây gỗ như Lim, Sến, Re hương, Đinh mật, Dẻ gai, Sồi vàng, Sồi gai,. Trong số đó Đinh mật là cây gỗ quý, có giá trị kinh tế cao, cần được ưu tiên bảo tồn và phát triển hàng đầu trong khu vực.

Đinh mật phân bố tự nhiên còn rất ít loài gỗ này có mùi thơm, không mối mọt, có giá trị kinh tế cao, thường được khai thác để lấy gỗ làm nhà, đóng đồ, làm thuốc. Cũng chính vì giá trị của chúng mang lại mà số lượng Đinh mật đang đứng trước nguy cơ bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác mạnh, ngoài công tác bảo vệ theo pháp luật để bảo tồn hiệu quả loài này cần có những nghiên cứu sâu về đặc tính sinh thái của chúng. Xuất phát từ lý do đó, được sự đồng ý của trường Đại học Nông Lâm Thái nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh tự nhiên lâm phần có loài cây Đinh mật hoặc Đinh thối phân bố tại huyện Đồng Hỷ, Tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá được thực trạng tái sinh tự nhiên lâm phần có loài cây Đinh mật phân tại huyện Đồng Hỷ, Tỉnh Thái Nguyên.

3 Tìm hiểu được tái sinh tự nhiên và bổ sung thêm tư liệu về tái sinh rừng làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp lâm sinh thúc đẩy nhanh quá trình diễn thế và nâng cao chất lượng của rừng phục hồi. Ý nghĩa khoa học 1. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học Qua quá trình thực hiện đề tài tạo cơ hội cho sinh viên tiếp cận phương pháp nghiên cứu khoa học, giải quyết một vấn đề khoa học ngoài thực tiễn. Củng cố thêm kiến thức về chuyên môn, nghiệp vụ.

- Biết được giá trị của loài Đinh mật quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng. - Biết được tầm quan trọng của công tác bảo tồn nguồn gen các loài sinh vật nói chung, loài cây Đinh mật nói riêng. Ý nghĩa về thực tiễn Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm sinh thái, tình trạng phân bố của loài Đinh mật nhằm đề xuất một số giải pháp bảo tồn. Việc nghiên cứu đặc điểm tái sinh của loài Đinh mật nhằm biết được biện pháp kỹ thuật để sản suất giống cây con phục vụ cho trồng rừng.

Trang bị cho sinh viên cách tiếp cận nông thôn, thực tiễn những vấn đề trong sản xuất, kinh doanh rừng, quản lý nguồn tài nguyên rừng hiện nay. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học 2. Về cơ sở sinh học Công việc nghiên cứu đối với bất kỳ loài cây rừng nào chúng ta cũng cần phải nắm rõ đặc điểm sinh học của từng loài.

Việc hiểu rõ hơn về đặc tính sinh học của loài giúp chúng ta có những biện pháp tác động phù hợp, sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý và bảo vệ hệ động thực vật quý hiếm, từ đó giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về thiên nhiên sinh vật về cơ sở bảo tồn Biến đổi khí hậu, chặt phá rừng làm cho nhiều loài động, thực vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng chính vì vậy công tác bảo tồn loài, bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng Cây Đinh mật tuy có khu phân bố rộng, nhưng bị khai thác rất mạnh. Đinh mật phân bố rộng ở Việt Nam, có thể gặp trên nhiều hệ sinh thái rừng từ núi đất tới núi đá vôi. Ngay tại các khu khu bảo tồn vẫn bị chặt trộm. Loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên.

Đây là cơ sở giúp tôi tiến hành đề tài này. Khái niệm về tái sinh rừng Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng. Biểu hiện đặc trưng của tái sinh rừng là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở các nơi có hoàn cảnh rừng (hoặc mất rừng chưa lâu): dưới tán rừng, lỗ trống trong rừng, rừng sau khai thác, trên đất rừng sau làm nương đốt rẫy. Vai trò lịch sử của thế hệ cây con là thay thế thế hệ cây gỗ già cỗi.

Vì vậy, tái sinh rừng, hiểu theo nghiã hẹp là quá trình phục hồi lại thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ. Sự xuất hiện lớp cây con 5 là nhân tố mới làm phong phú thêm số lượng và thành phần loài trong quần lạc sinh vật (thực vật, động vật, vi sinh vật), đóng góp vào việc hình thành tiểu hoàn cảnh rừng và làm thay đổi cả quá trình trao đổi vật chất và năng lượng diễn ra trong hệ sinh thái. Do đó, tái sinh rừng có thể hiểu theo nghĩa rộng là sự tái sinh của một hệ sinh thaí rừng. Tái sinh rừng thúc đẩy việc hình thành cân bằng sinh học trong rừng, đảm bảo cho rừng tồn tại liên tục và do đó bảo đảm cho việc sử dụng rừng thường xuyên [11].

Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của loài cây tái sinh, điều kiện địa lý và tiểu hoàn cảnh rừng là cơ sở tự nhiên quan trọng có tác dụng quyết định, chi phối sự hình thành lên những quy luật tái sinh rừng. Ở các vùng tự nhiên khác nhau, tái sinh rừng diễn ra theo các quy luật khác nhau. Tái sinh rừng nhiệt đới tự nhiên là một vấn đề cực kỳ phức tạp. Kinh nghiệm thực tiễn chỉ cho thấy việc áp dụng máy móc các phương thức tái sinh kinh điển của các vùng ôn đới vào các nước nhiệt đới nói chung và Việt Nam nói riêng không thể mang lại kết quả như mong muốn.

Ở đây, khẳng định lại một lần nữa, tái sinh rừng không chỉ là một hiện tượng sinh học mà còn là một hiện tượng địa lý. Những kiến thức về sinh thái, tái sinh rừng bao gồm mối quan hệ giữa loài cây tái sinh với hoàn cảnh sinh thái, đặc biệt là tiểu hoàn cảnh rừng, mối quan hệ sinh vật trong hệ sinh thái rừng có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu quy luật tái sinh trong từng loại rừng cụ thể và là cơ sở khoa học quan trọng cho việc đề xuất các biện pháp tái sinh rừng có hiệu quả. Xét về bản chất khoa học, tái sinh rừng diễn ra dưới ba hình thức: Tái sinh hạt, tái sinh chồi, tái sinh thân ngầm (các loài tre nứa). Mỗi hình thức tái sinh trên có quy luật riêng và trải qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Đứng trên quan điểm triết học, tái sinh rừng là một quá trình phủ định biện chứng: rừng non hay thay thế rừng già trên cơ sở được thừa hưởng hoàn cảnh thuận lợi do thế hệ rừng ban đầu tạo nên. Đứng trên quan điểm chính trị 6 kinh tế học, tái sinh rừng là quá trình tái sản xuất mở rộng tái nguyên rừng. Đương nhiên, điều kiện này chỉ có thể trở thành hiện thực khi ta nắm chắc được các biện pháp kỹ thuật lâm sinh chính xác, nhằm điều hoà và định hướng các quá trình tái sinh phục vụ mục tiêu kinh doanh đã đề ra. Như vậy, tái sinh rừng không còn chỉ là tự nhiên, kỹ thuật mà còn là vấn đề kinh tế xã hội.

Các phương thức tái sinh rừng, ưu nhược điểm, điều kiện ứng dụng Một trong những vấn đề then chốt trong kinh doanh rừng là làm sao xác định được phương thức tái sinh rừng có hiệu quả. Tái sinh rừng là cơ sở nền tảng của phương thức xử lý lâm sinh. Tùy theo điều kiện tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế có thể tiến hành các phương thức tái sinh khác nhau: tái sinh tự nhiên, tái sinh nhân tạo, xúc tiến tái sinh tự nhiên.