MỞ ĐẦU Huyện Đà Bắc nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Hòa Bình, thuộc vùng Tây Bắc của Việt Nam, cách thủ đô Hà Nội 90 km, cách thành phố Hòa Bình 20km. Diện tích tự nhiên khoảng 77.796 ha, với 19 xã và 1 thị trấn, dân số 53. Đây là địa bàn cƣ trú của 5 dân tộc: Mƣờng, Tày, Dao, Thái và Kinh. Với độ cao trung bình 560 m so với mực nƣớc biển, Đà Bắc là một huyện vùng cao nên điều kiện tự nhiên tƣơng đối đặc thù, có địa hình đồi, núi, sông, suối xen kẽ tạo thành nhiều dải hẹp bị cắt phá mạnh mẽ nên đất có độ dốc lớn (bình quân 350).
Dù có diện tích đất tự nhiên lớn nhất so với các huyện trong tỉnh nhƣng diện tích đất nông nghiệp lại chiếm tỷ lệ rất thấp (3.537 ha), chủ yếu là đất rừng: Đất lâm nghiệp 50.662 ha chiếm 65,12% (trong đó khu bảo tồn rừng Phu Canh có diện tích trên 500 ha), đất nông nghiệp 3.537 ha chiếm 4,55%, đất phi nông nghiệp chiếm 8.556 ha chiếm 11%, đất nuôi trồng thủy sản và đất nông nghiệp khác 100,6 ha chiếm 1,3%, đất chƣa sử dụng 1494 ha chiếm 19,2%. Đà Bắc có khí hậu nhiệt đới gió mùa, thời tiết ôn hòa, nhiệt độ trung bình 22,80C, lƣợng mƣa trung bình 1.900 mm, độ ẩm trung bình 81 - 84%, đồng thời chịu ảnh hƣởng của chế độ thủy văn sông Đà với chiều dài chảy qua huyện khoảng 70km có diện tích mặt hồ khoảng 6. Do đó mà khí hậu trong lành, mát mẻ có sự đa dạng về nguồn tài nguyên sinh vật, nên Đà Bắc có tiềm năng rất lớn về du lịch, đặc biệt là du lịch sinh thái và nghỉ dƣỡng. Cây Sơn- Toxicodendron succedanea(L.) Mold là cây công nghiệp cung cấp nhựa quý và độc đáo ở Việt Nam, loài cây này có tiềm năng, triển vọng và có giá trị hiệu quả cao so với các cây trồng dài ngày trên đất đồi, đặc biệt là đất đồi thấp, có độ dốc vừa phải.
Đối với ngƣời dân trồng sơn thì nhựa sơn là nguồn thu nhập chính. Cây Sơn đƣợc xem là cây xóa đói giảm nghèo, giúp ngƣời dân vƣơn lên làm giàu ngay trên mảnh đất quê hƣơng. Trồng cây Sơn vừa có tác dụng thúc đẩy phát triển kinh tế vừa góp phần thực hiện chiến lƣợc 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phát triển nông nghiệp bền vững, gắn với quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông thôn. Khác với tỉnh Phú Thọ, diện tích trồng Sơn tại Đà Bắc, Hòa Bình chƣa nhiều, chủ yếu là ngƣời dân bản địa tự phát trồng, giống Sơn chƣa có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, chƣa có tiêu chuẩn chất lƣợng, kinh nghiệm kỹ thuật trồng còn hạn chế, đầu ra của nhựa Sơn còn nhiều khó khăn, chƣa đƣợc tập huấn về kỹ thuật gieo trồng cũng nhƣ những hiểu biết về cây Sơn.
Chính vì vậy việc trồng Sơn tại Đà Bắc đang gặp nhiều khó khăn. Cho đến nay những nghiên cứu về việc trồng Sơn tại huyện Đà Bắc vẫn còn bỏ ngỏ. Xuất phát từ tình hình thực tế trên, em tiến hành thực hiện đề tài “Đặc điểm sinh học và sinh thái học của loài Sơn -Toxicodendron succedanea (L.) Moldtrồng tại huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình” đểbổ sung thêm tài liệu cho việc giảng dạy, đồng thời cung cấp những thông tin cần thiết phục vụ cho công tác kỹ thuật gieo trồng Sơn tại khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn: Ý nghĩa khoa học: - Kết quả của đề tài cung cấp những dữ liệu cơ bản về đặc điểm sinh học, sinh thái học và đặc điểm giải phẫu của loài Sơn -Toxicodendron succedanea (L.) Mold trồng tại huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình góp phần bổ sung thêm kiến thức chuyên ngành thực vật học và sinh thái học, tạo sự hiểu biết sâu sắc hơn về mặt sinh học và sinh thái học cho các loài thuộc họ Đào lộn hột nói chung và loài Sơn nói riêng.
Ý nghĩa thực tiễn: - Kết quả của đề tài phục vụ trực tiếp cho các ngành ứng dụng và sản xuất nông, lâm, nghiệp, sinh thái, tài nguyên sinh vật, đa dạng sinh học,… - Góp phần nâng cao chất lƣợng sử dụng các phƣơng pháp trong nghiên cứu và giảng dạy môn Sinh thái học cá thể, thực vật học, giải phẫu thực vật nói chung về loài Sơn nói riêng. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số nghiên cứu về loài Sơn - Toxicodendron succedanea(L.)Moldtrên thế giới. Trên thế giới đã có một vài nghiên cứu về loài Sơn, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực sau: - Phân loại, tên gọi và đặc điểm hình thái Trên thế giới có rất nhiều tên gọi khoa học khác nhau đƣợc sử dụng để gọi tên cây Sơn (Rhus succecdanea L.),Rhus acuminata DC, Rhus succecdanea var.) Moldenke,Toxicodendron succedaneum (L.
Hiện tại, tên khoa học chính thức của loài Sơn là Toxicodendron succedanea(L.) Mold thuộc họ Đào lộn hột (họ Xoài)– Anacardiaceae[33], các tên khoa học khác đƣợc gọi là tên đồng nghĩa.Ngoài ra, ở mỗi nƣớc cây Sơn lại có những tên gọi khác nhau: Ở New Zealand cây Sơn có tên gọi là Crab's class, ở nhật Bản cây Sơn lại có tên gọi là japan wax tree, red lac sumach. Ở Lào cây có tên địa phƣơng là Mai Ketlin, Mai Ben Hok, Mia Ben Phai[16]. Cây Sơn -Toxicodendron succedanea(L.) Moldlà cây gỗ nhỏ có thể cao tới 8m, lá chét 9- 15 lá, mọc đối nhau, lá chét dài 4- 10 cm, rộng 2- 3 cm có màu xanh tƣơi, nhƣng vào mùa thu chúng chuyển sang màu đỏ tƣơi, đỏ thẫm trƣớc khi rụng. Hoa nhỏ, màu trắng mịn xuất hiện cùng với lá non vào mùa xuân hoặc đầu hè, quả chín có màu nâu nhạt và rụng xuống trong mùa thu và mùa đông.
Cây Sơn -Toxicodendron succedanea(L.) Moldcó thể sinh trƣởng tốt trên hầu hết các loại đất có độ dinh dƣỡng trung bình, hạt Sơn có thể đƣợc phát tán nhờ chim[33]. Ở Lào, Sơn đƣợc mô tả là cây gỗ lớn có thể cao tới 40m, đƣờng kính có thể đạt tới 1m, cây rụng lá trong suốt mùa khô, sinh trƣởng chậm, là cây hiếm thấy và mọc rải rác trong các điều kiện khác nhau và loại rừng khác nhau. Đôikhi cũng tìm thấy Sơn mọc ở rừng rụng lácùng 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com với Pterocarpus macrocarpus, hoa nở vào tháng 4- 5, quả chín vào tháng 8- 9[29]. -Đặc điểm giải phẫu, sinh thái và phân bố loài Sơn Nghiên cứu của Pierre Domart [30] đã giải phẫu vỏ và thân cây cho thấy chiều dày vỏ ở cây Sơn 4 tuổi từ 2,5- 2,8 mm, ở cây 8 tuổi chiều dày vỏ từ 5- 6 mm và mặt cắt ngang từ ngoài vào có 4 loại mô bì và tiết diện ống nhựa to nhỏ không đều gắn với nhau nhƣ mạng lƣới.
Cũng theo nghiên cứu của Pierre Domart [30] khi nghiên cứu quả và hạt Sơn cho thấy 100g quả có 53,3g hạt, 100 hạt nặng 6,25g, 1kg hạt có từ 12.000 hạt, vỏ có 3 lớp, hạt có ống tiết nhựa nên đốt rất cháy. Nghiên cứu ở Lào cho thấy cây Sơn có biên độ phân bố rộng có thể sống ở độ cao 400 - 1000m, lƣợng mƣa 1500mm với mùa khô kéo dài đến 6 tháng,là cây có thể chịu đựng đƣợc sƣơng giá nhƣng khi non ƣa những nơi ẩm. Cây Sơn sinh trƣởng tốt trên đất khô, mùn nhiều và đất đá ong đỏ nhƣng thƣờng thấy trên đất đá vôi phong hóa. Cũng có thể tìm thấy cây Sơn xuất hiện dọc theo các con sông, suối ở các vùng đồi núi [30].
- Giá trị sử dụng Các nghiên cứu trên thế giới tập trung chủ yếu về giá trị sử dụng của cây Sơn. Sơn cho nhựa mủ, trong đó có lacol 75- 85% và lacase, lacol chịu ảnh hƣởng của men lacase nên dễ bị oxi hóa ngoài không khí thành chất đen bóng, bền vững (Georges Brooks, 1934) [29]. Lá và quả Sơn chứa tinh dầu, lá chứa tanin 20%, corilagin, acid shikimic, rhoifolin, apigenin-7-rhamnoglucosid (The Wealth of India IX, 1972) [29]. Ngoài ra còn có các biflavanoid, robustaflavon, hinokiflavon, amentoflavon, agathisflavon, volaensiflavon, moreloflavon rhusflavon, 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com succedaneaflavon, moreloflavon, GB- 1a và GB - 2a, các biflavanoid đều có tính kháng virus (Lin Yuk Meei và cộng sự 1995) [29].
Duffill (1995) [32] đã nghiên cứu về khả năng gây độc của loài Toxicodendron succedanea(L.)Mold trồng tại New Zealand.Kết quả nghiên cứu cho thấy nhựa mủ có trong lá, vỏ, rễ có chất độc mang tên 3-pentadecylcatechol. Chất độc trong loài Sơn Toxicodendron succedanea(L.)Mold cũng đƣợc so sánh với chất độc từ nhựa mủ của loài Sơn khác mang tên Toxicodendron copallina tại Úc. Tính chất vật lý của màng Sơn đã đƣợc Georges Brooks (Pháp)[29] nghiên cứu cho thấy có tính cách nhiệt và cách điện tốt, chịu đƣợc đến 4100C, chống chịu tốt với các sinh vật gây hại, độ uốn dẻo cao và chịu nƣớc biển. Ở Trung Quốc rễ và lá cây đƣợc dùng làm thuốc thanh nhiệt, giải độc và chỉ huyết để dùng uống trong trị hen suyễn, cảm, viêm gan mãn tính, đau dạ dày, ngã tổn thƣơng và dùng trị gãy xƣơng và các vết thƣơng chảy máu.
Ở Ấn Độ ngƣời ta dùng quảđể chữa bệnh lao, phổi [7,9]. - Nghiên cứu về chọn giống, nhân giống và các biện pháp trồng rừng thâm canh. Cải thiện giống là một trong những vấn đề quan trọng bậc nhất nhằm nâng cao năng suất, chất lƣợng rừng trồng, đây là lĩnh vực mang tính đột phá, là cơ sở quan trọng quyết định đến sự thành công của công tác trồng rừng. Trên thế giới, công tác chọn giống và cải thiện giống đƣợc quan tâm từ rất sớm và đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể.
Tuy nhiên các nghiên cứu tập trung chủ yếu vào các loài cây mọc nhanh, chƣa có nghiên cứu nào về kỹ thuật chọn giống cây Sơn. Các biện pháp kỹ thuật thâm canh rừng nhƣ kỹ thuật bón phân, làm đất, phƣơng thức trồng và mật độ trồng.cũng đƣợc các nhà khoa học trên thế giới 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiên cứu để cải thiện năng suất chất lƣợng rừng trồng. Tuy nhiên các nghiên cứu cũng chỉ tập trung cho các cây mọc nhanh nhƣ Keo, Bạch Đàn và các cây bản địa khác nhƣ Thông, Trám,. công trình nghiên cứu của Schonau (1985) ở Nam Phi về vấn đề bón phân cho Bạch Đàn,.
Một số nghiên cứu về loài Sơn -Toxicodendron succedanea(L.) Mold tại Việt Nam. Ở trong nƣớc cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu về cây Sơn tập trung ở các lĩnh vực sau: - Phân loại, tên gọi và đặc điểm hình thái Hiện nay ở nƣớc ta có khá nhiều tên gọi khác nhau để chỉ cây Sơn, theo Phạm Hoàng Hộ[16]thì cây Sơn - Toxicodendron succecdanea (L. còn có tên đồng nghĩa khác là Rhus succecdana L., tên Việt Nam gọi là Sơn ta, Sơn Phú thọ, Sơn lắc, Cau tất, Hoàng Lô.