CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGÔN NGỮ VĂN BẢN HÀNH CHÍNH 1. Khái quát về văn bản và ngôn ngữ văn bản hành chính Theo quan niệm phổ biến, phong cách ngôn ngữ tiếng Việt hiện đại bao gồm: phong cách sinh hoạt hàng ngày, phong cách thông tấn báo chí, phong cách khoa học, phong cách nghệ thuật, phong cách chính luận và phong cách hành chính (còn gọi là phong cách hành chính - công vụ). Đây là các phong cách bình đẳng về mặt chức năng. Ngoài cách phân loại trên, giới nghiên cứu còn gọi chung các phong cách khoa học, chính luận và hành chính là phong cách ngôn ngữ gọt giũa trong thể đối lập với phong cách khẩu ngữ.
Hiện nay, đã có nhiều tác giả cho xuất bản những công trình nghiên cứu của mình về phong cách ngôn ngữ hành chính nói chung và ngôn ngữ văn bản hành chính nói riêng. Do vậy, việc trình bày về đặc điểm của ngôn ngữ văn bản hành chính đến nay không còn là vấn đề mới mẻ. Tuy nhiên, việc xác lập các đặc điểm ngôn ngữ đặc thù của những phong cách vẫn là vấn đề còn nhiều tranh cãi. Trọng tâm nghiên cứu của đề tài này là khảo sát tình hình sử dụng ngôn ngữ trong các văn bản hành chính tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.
Trong phần trình bày sau đây, bằng nhận thức của mình và qua tham khảo một số sách, tài liệu của một số tác giả, chúng tôi chỉ nếu lên một số đặc điểm chính mang tính khái quát về ngôn ngữ của văn bản hành chính và của một số thể loại văn bản thông dụng với mục đích để làm cơ sở minh chứng cho việc khảo sát. Những vấn đề cụ thể hơn về đặc điểm ngôn ngữ của từng thể loại, chúng tôi sẽ đề cập trong lúc trình bày thực tế khảo sát. Văn bản và phong cách thể loại 13 Trong hoạt động giao tiếp, văn bản bao giờ cũng tồn tại trong những phong cách ngôn ngữ nhất định. Phong cách sinh hoạt hàng ngày Đây là phong cách dùng đểgiao tiếp thân mật.
Về văn bản, chúng tồn tại dưới dạng các thư viết cho gia đình, các bút kí (nhật kí) cá nhân (còn gọi là phong cách khẩu ngữ tự nhiên). Chúng thường sử dụng thành ngữ, quán ngữ mang tính chất sinh hoạt hàng ngày, chúng mang hai đặc điểm quan yếu là một mặt chúng nhiều yếu tố dư thừa, mặt khác lại có thể tỉnh lược nhiều yếu tố. Có thể nói chúng là phong cách cơ sở mà tất cả các phong cách còn lại đều có thể khai thác trên các bình diện ngôn ngữ .Phong cách thông tân báo chí Đây là phong cách dùng để giao tiếp có tính chất chính thức. Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của phong cách này là tính thời sự.
Nó hay xuất hiện những từ mới, các cách kết hợp mới và phần lớn các từ này, các cách kết hợp này sẽ nhập vào cái hệ thống từ vựng ngôn ngữ. Cho nên về đặc điểm từ vựng người ta thường nhận xét rằng "từ vựng trong phong cách thông tấn báo chí là bộ mặt đương đại của một ngôn ngữ". Tuy đều gọi nó là phong cách thông tấn báo chí nhưng tính chất riêng biệt của từng thể loại một xét về mặt ngôn ngữ được nổi lên rất rõ. Ví dụ: Đặc điểm ngôn ngữ của bản tin gồm các loại khác với đặc điểm của ngôn ngữ phóng sự, khác với ngôn ngữ thể loại phỏng vấn, khác với đặc điểm ngôn ngữ của dạng tiểu phẩm.Phong cách khoa học Phong cách khoa học cũng là phong cách dùng để giao tiếp với tính chất chính thức xét trên nhiều phương diện.
Xét về mặt ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, tổ chức văn bản thì đặc điểm ngôn ngữ của phong cách khoa học rất gần với đặc điểm ngôn ngữ hành chính. Phong cách này thường sử dụng các lớp từ Hán Việt Tuy nhiên, nếu khảo sát kỹ hơn nữa, giữa phong cách khoa học và phong cách hành chính, có những đặc điểm khác nhau: - Cách tổ chức văn bản hành chính ít nhiều mang tính khuôn mẫu. - Tuy cùng dùng thuật ngữ, nhưng thuật ngữ trong phong cách khoa học gắn liền với một ngành khoa học nhất định, còn thuật ngữ trong văn bản hành chính chủ yếu là đề cập đến chức danh, các tên đơn vị, cơ quan, tổ chức. - Tuy phong cách khoa học và phong cách hành chính có chung đặc điểm là đơn nghĩa nhưng xét về mặt triển khai nội dung và phân đoạn văn bản thì phong cách khoa học có tính logic nghiêm ngặt hơn một số văn bản hành chính thông thường.
- Đối tượng giao tiếp của phong cách hành chính rộng rãi, nhiều thành phần tiếp nhận hơn phong cách khoa học. - Phong cách khoa học thường sử dụng các sơ đồ, các biểu mẫu hơn là các văn bản hành chính, khác biệt này có tính chất ngoại vi ngôn ngữ nhưng cũng rất cần thiết trong việc tổ chức văn bản. Phong cách nghệ thuật Văn bản nghệ thuật cũng dùng để giao tiếp chính thức, có điều xét về mặt đặc trưng ngôn ngữ, đó là cách diễn đạt bằng hình tượng. Ví dụ: So sánh bốn cách nói sau: 1.
Thà ăn ít mà ngon còn hem ăn nhiều mà dở. Chẳng thà ăn nửa trái hồng, còn hơn ăn cả chùm sung chát lè. Chẳng thà ăn đồ dở mà nó trọn vẹn, còn hơn là ăn ngon mà nó dở dang. Chẳng thà ăn cả chùm sung, còn hơn ăn nửa trái hồng dở dang.
So sánh giữa (1) và (2) giữa (3) và (4) chúng ta thấy cách diễn đạt của ngôn ngữ nghệ thuật rất khác biệt so với diễn đạt thông thường.Phong cách chính luận Là phong cách dùng để giao tiếp có tính chất chính thức. Thông thường thông qua những vấn đề mang tính xã hội, người viết bộc lộ chính kiến của mình, nhằm tác động, tuyên truyền. Với ý nghĩa đó thì tất cả các bài nói, bài viết của các chính khách, các lãnh tụ đều thuộc phong cách chính luận. Từ 1975 trở về trước, phong cách chính luận có một vị trí hết sức quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt.
Bằng chứng là trên các báo lúc đó đều xuất hiện thể loại xã luận. Còn từ năm 1975, đặc biệt sau năm 1980 trở lại đây, phong cách chính luận không còn thống soái trong đời sống tinh thần của người Việt và từ một phong cách nặng về tác động tuyên truyền, nó chuyển dần về tư duy luận lí.Phong cách hành chính Phong cách hành chính được sử dụng trong giao tiếp chính thức giữa các cơ quan, tổ chức với nhau hoặc giữa cá nhân với tư cách là công dân với các cơ quan, tổ chức, cũng có thể giữa cá nhân với cá nhân trong khuôn khổ luật pháp. Nhìn một cách khái quát, phong cách hành chính có ba đặc điểm có quan hệ chặt chẽ và chi phối lẫn nhau như sau: a) Tính chính xác - minh bạch Đặc điểm này chi phối toàn bộ các bình diện ngôn ngữ, từ ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp văn bản, đến tổ chức văn bản. Trong đó, nổi bật nhất là tính đơn nghĩa về mặt nội dung.
Nói rõ hơn, văn bản hành chính chỉ được hiểu theo một nghĩa duy nhất. Tính chính xác rất cần yếu trong diễn đạt các chuẩn mực luật pháp, cần thiết phải hiểu và giải thích chúng một cách tuyệt đối ăn khớp, đó là mục tiêu cần đạt được của các văn bản pháp luật. Phong cách hành chính còn đòi hỏi sự chính xác hơn phong cách khoa học, vì nhiều khi các nhà khoa học còn có nhiều cách hiểu khác nhau về cùng một thuật ngữ, một khái niệm, một phạm trù, nhưng một văn bản hành chính - công vụ không chính xác, minh bạch sẽ đưa đến những cách hiểu khác nhau, làm cho người tiếp nhận thắc mắc, không biết phải thực hiện như thế nào. Có thể nói, tính chính xác - minh bạch là một trong những tiêu chuẩn cơ bản của phong cách hành chính.
b) Tính nghiêm túc - khách quan 17 Tính nghiêm túc - khách quan có thể coi là dấu hiệu chung của các văn bản hành chính dùng để diễn đạt sự xác nhận, khẳng định, phủ định của những văn bản này. Trên thực tế, văn bản hành chính có thể do một cá nhân cụ thể soạn thảo, nhưng các văn bản đó lại đại diện cho tiếng nói của một cơ quan, tổ chức, vì vậy không được thể hiện các suy nghĩ, các định hướng mang tính cá nhân. Trong phong cách khoa học, tính khách quan xuất hiện như một xu thế, còn trong phong cách hành chính nó như một dấu hiệu đặc biệt. Tính nghiêm túc trong phong cách hành chính còn thể hiện ở quan hệ tôn ti trong các vai giao tiếp (nơi soạn văn bản và nhận văn bản).
Tính nghiêm túc của văn bản hành chính đi ngược lại với tính cảm xúc vốn là thuộc tính của ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày. Có thể nói, lời nói trong phong cách hành chính mang tính đơn điệu, lạnh lùng, thông tin được nén chặt và không mang sắc thái biểu cảm mà mang tính trung hòa. c) Tính khuôn mẫu Tinh khuôn mẫu được thể hiện trong việc sử dụng rộng rãi theo mẫu những phương tiện biểu đạt qui định như thể thức, quy cách. việc sử dụng một kiểu thủ tục giấy tờ lặp đi lặp lại của những hoàn cảnh hành chính, đó là đặc điểm của phong cách hành chính.
Ví dụ: Văn bản quyết định gồm có các thông số sau: - Căn cứ ra quyết định - Nội dung bao gồm các điều khoản, trong đó có điều khoản thi hành. Hai đặc trưng vừa nêu có mối quan hệ gắn bó và chi phối lẫn nhau. 18 Trong phong cách khoa học cũng có tính khuôn mẫu, nhưng nó thể hiện trong những lược đồ kết cấu riêng lẻ, còn trong phong cách hành chính, sự qui định theo những khuôn mẫu nhất định. Trở lên, luận văn đã đề cập một cách sơ lược về các phong cách chức năng.
Gần đây, người ta còn nói tới phong cách quảng cáo như là một phong cách độc lập. Tuy nhiên, vấn đề này không phải là trọng tâm của luận văn, nên chúng tôi không đề cập đến mà chỉ tập trung vào các phong cách chính, coi đây là tiền đề lý thuyết, để đưa vào đó mà khảo sát các văn bản cụ thể. Văn bản quản lý nhà nước 1. Khái niệm Văn bản hành chính - công vụ hay văn bản quản lý nhà nước là văn bản được hình thành trong hoạt động quản lý và lãnh đạo, là phương tiện để ghi lại và truyền đạt các quyết định quản lý hoặc các thông tin cần thiết hình thành trong quá trình quản lý cơ quan.
Văn bản quản lý nhà nước thể hiện ý chí, mệnh lệnh của cơ quan Nhà nước đối với cấp dưới.