Luận văn: Đặc điểm lâm học loài Đinh Mật tại Đồng Hỷ, Thái Nguyên

Nghiên cứu đặc điểm hình thái, phân bố và sinh thái học của loài Đinh Mật (Fernandoa brilletii) tại Thái Nguyên, đề xuất giải pháp bảo tồn loài.

• Tác giả: Giàng A Phòng
• Người hướng dẫn: ThS. La Thu Phương
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông Lâm kết hợp
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học loài Đinh mật (Fernandoa brilletii) tại xã Văn Lăng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Đặc Điểm Hình Thái Của Loài Đinh Mật Fernandoa brilletii

Loài Đinh mật (Fernandoa brilletii) là một cây gỗ có giá trị kinh tế và sinh thái cao tại Việt Nam. Đặc điểm hình thái của loài này thể hiện rõ qua cấu trúc thân, cành, lá, hoa và quả độc đáo. Thân cây có hình dáng thẳng, chiều cao và đường kính biến thiên tùy theo điều kiện sinh trưởng. Lá Đinh mật mọc so le, có kích thước trung bình với màu xanh lục bóng mượt. Hoa của loài này thường nở thành chùm, có màu sắc đặc trưng giúp phân biệt với các loài cây khác. Quả Đinh mật là loại quả sòai, chứa nhiều hạt nhỏ, kích thước và hình dạng thích hợp cho việc phát tán tự nhiên. Những đặc điểm này giúp cây thích ứng tốt với điều kiện rừng tự nhiên và có khả năng tái sinh cao.

1.1. Hình Thái Thân và Cành

Thân cây Đinh mật có chiều cao từ 15-25 mét, đường kính ngực đạt 30-50 cm tùy theo tuổi. Thân cây hình trụ, thẳng, vỏ có màu xám nhạt với các vết rạn nông. Cành chính mọc thưa, tạo tán cây hình nón hay côn. Cành nhỏ có lông nhỏ, màu nâu nhạt, giúp cây phân biệt dễ dàng trong rừng.

1.2. Lá Hoa Và Quả

Lá Đinh mật là lá kép, mỗi cây có 8-12 cặp lá nhỏ, dài 15-20 cm. Hoa nở từ tháng 3-4, có màu tím nhạt hoặc trắng, mùi thơm nhẹ. Quả chín vào tháng 9-10, hình dáng dạng sòai, dài 20-30 cm, chứa 30-50 hạt nâu vàng.

II. Phân Bố Sinh Thái Của Đinh Mật Trong Rừng Tự Nhiên

Phân bố của loài Đinh mật tập trung chủ yếu ở các vùng rừng tự nhiên của Bắc Việt Nam, đặc biệt là tại tỉnh Thái Nguyên. Loài này thường xuất hiện ở các trạng thái rừng khác nhau từ rừng nguyên sinh đến rừng tái sinh. Độ cao phân bố của Đinh mật thường nằm trong khoảng 500-1200 mét so với mực nước biển. Điều kiện sinh thái mà loài ưa thích bao gồm độ ẩm cao, đất có chứa lượng dinh dưỡng tốt và ánh sáng vừa đủ. Sự phân bố không đều của Đinh mật phụ thuộc vào nhiều yếu tố tự nhiên và hoạt động con người. Nghiên cứu tại xã Văn Lăng, huyện Đồng Hỷ cho thấy mật độ loài này tương đối cao ở những nơi có độ che phủ thích hợp.

2.1. Phân Bố Theo Trạng Thái Rừng

Đinh mật phân bố rộng rãi ở rừng thưa, rừng tái sinh và rừng lẫn. Mật độ cao nhất thường ở rừng tái sinh tự nhiên nơi có độ che phủ 60-80%. Trong rừng nguyên sinh, Đinh mật xuất hiện với mật độ thấp hơn, chỉ chiếm khoảng 2-5% tổng cây gỗ.

2.2. Phân Bố Theo Độ Cao

Phạm vi độ cao mà Đinh mật phân bố dao động từ 500-1200m. Mật độ cao nhất ở độ cao 800-1000m, nơi điều kiện nhiệt độ và độ ẩm phù hợp nhất. Ở độ cao thấp dưới 600m, loài này phân bố thưa và chất lượng cây kém hơn.

III. Đặc Điểm Sinh Thái Học Và Tái Sinh Của Loài

Đặc điểm sinh thái của Đinh mật cho thấy loài này có khả năng thích ứng tốt với các điều kiện rừng đa dạng. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ nơi Đinh mật phân bố bao gồm ba tầng chính: tầng trên với các cây lớn, tầng giữa với cây vừa và tầng dưới với cây nhỏ. Độ tàn che ở các khu vực có Đinh mật phân bố thường từ 70-80%, tạo điều kiện ánh sáng vừa đủ. Cây tái sinh của loài này xuất hiện với mật độ trung bình, chỉ chiếm khoảng 15-25% trong tổng số cây tái sinh. Chất lượng và nguồn gốc của cây tái sinh Đinh mật phần lớn từ hạt rơi tự nhiên. Loài này có khả năng sinh sản tự nhiên tương đối tốt, đặc biệt ở những năm mùa quả tốt.

3.1. Cấu Trúc Thành Phần Rừng

Tổ thành tầng cây gỗ nơi Đinh mật phân bố thường bao gồm 15-20 loài chủ yếu. Đinh mật chiếm tỷ lệ 8-12% trong tổ thành loài. Các loài đi kèm bao gồm Sến, Dáng, Lim xanh, góp phần tạo nên rừng đa chủng loài phong phú.

3.2. Khả Năng Tái Sinh Và Phát Triển

Tái sinh của Đinh mật chủ yếu từ hạt, với mật độ cây non từ 800-1200 cây/ha. Cây tái sinh triển vọng (cao trên 2m) chiếm khoảng 20-30% tổng số. Năng suất hạt tốt, khả nảy mầm cao (60-75%) giúp loài này có tiềm năng phát triển lâu dài.

IV. Biện Pháp Bảo Tồn Và Phát Triển Bền Vững Loài Đinh Mật

Bảo tồn loài Đinh mật là một trong những ưu tiên hàng đầu để bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học. Hiện nay, loài này đang đối mặt với những thách thức từ khai thác gỗ và mất habitat do con người. Biện pháp bảo tồn cần phải kết hợp giữa bảo vệ từ nhà nước và sự tham gia của cộng đồng địa phương. Việc thiết lập các khu bảo tồn và thực hiện trồng rộng rãi Đinh mật sẽ giúp phục hồi quần thể loài. Ngoài ra, cần tăng cường công tác giáo dục môi trường để nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của loài. Nghiên cứu kỹ thuật trồng Đinh mật cũng là điều cần thiết để phát triển bền vững trong lâm nghiệp.

4.1. Chiến Lược Bảo Tồn Loài

Bảo tồn in situ (bảo tồn tại chỗ) là biện pháp chính, bao gồm thiết lập các khu bảo tồn tự nhiên đặc biệt. Cần thực thi pháp luật về khai thác gỗ, cấm khai thác trái phép. Bảo tồn ex situ qua trồng tại các vườn thử nghiệm giống. Đưa hạt Đinh mật vào các ngân hàng gen để bảo vệ đa dạng di truyền.

4.2. Chương Trình Phát Triển Bền Vững

Trồng mở rộng Đinh mật thông qua các dự án lâm nghiệp cộng đồng. Kỹ thuật trồng cần được cải tiến với tỷ lệ sống đạt 70-80%. Hỗ trợ người dân địa phương tham gia quản lý và khai thác bền vững nhằm tạo sinh kế dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Thực vật đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống con người, ngay từ thời tiền sử con người đã biết sử dụng các loài cây hoang dại để làm phục vụ cuộc sống. Do đó, con người cần phải nhận biết các loài cây thông dụng được thông qua một hay một vài đặc điểm bên ngoài. Đến khi nghề nông phát triển thì số lượng loài cây mà con người biết đến ngày càng nhiều. Vì vậy một yêu cầu thực tế đặt ra là phải phân loại chúng để đưa vào sử dụng trong đời sống.

Nhiệm vụ của phân loại học lúc đầu là tìm ra phương pháp sắp xếp cây cỏ thành nhóm, loại riêng biệt. Về sau nhờ sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đặc biệt dưới ánh sáng của học thuyết Dacuyn, phân loại học thực vật đã đặt ra cho mình nhiệm vụ to lớn hơn là sắp xếp tất cả các loài vào một trật tự tự nhiên gọi là hệ thống, hệ thống ấy phải phản ánh được quá trình tiến hóa của thực vật. Sự phát triển của thực vật học luôn gắn liền với sự phát triển tri thức khoa học của loài người, cùng với sự phát triển về phương pháp và công cụ nghiên cứu, ngày nay giới thực vật được sắp xếp ngày càng phù hợp với tự nhiên hơn, làm sáng tỏ quan hệ thân thuộc giữa các loài, các chi, các họ. Điều này không những có tầm quan trọng về mặt lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tế rất lớn, góp phần vào việc phát triển, sử dụng những cây có lợi và hạn chế những cây có hại.

Đinh mật thuộc loại cây gỗ lớn, cao 25 - 30m, thân cây thẳng, chất gỗ trắc càng già càng có chun, vân thớ đẹp có thể nói vân chun đẹp nhất trong các loại gỗ, mùi gỗ hắc, có thể làm thủ công mỹ nghệ đồ dùng gia đình. Cây mọc chậm phân bố mọc rải rác trong các rừng kín lá rộng thường xanh ở miền bắc. Là loại gỗ quý hiếm, gỗ có chất lượng tốt, nên cây Đinh mật đã bị khai thác kiệt. Do đó tôi tiến hành thực hiện Khóa luận tốt nghiệp “Nghiên 2 cứu đặc điểm lâm học loài Đinh mật (Fernandoa brillettii (Dop.) Steen) tại xã Văn Lăng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên”.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đề tài thực hiện nhằm đạt được các mục tiêu sau: - Xác định được tri thức bản địa của người dân về cây Đinh mật tại xã Văn Lăng - Xác định được thực trạng phân bố và một số đặc điểm lâm học loài Đinh mật. - Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây Đinh mật tại xã Văn Lăng huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên 1. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Ứng dụng những kiến thức đã học về sinh thái, lâm học vào trong thực tiễn.

- Biết được giá trị của loài Đinh mật quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng. - Biết được tầm quan trọng của công tác bảo tồn nguồn gen các loài sinh vật nói chung, loài cây Đinh mật nói riêng. Ý nghĩa trong thực tiễn Thông qua nghiên cứu đặc điểm lâm học cây Đinh mật đến khả năng tái sinh cây Đinh mật đề xuất các giải pháp xúc tiến tái sinh tự nhiên góp phần bảo tồn nguồn gen loài cây bản địa có giá trị kinh tế cao. 3 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học Về cơ sở sinh học Công việc nghiên cứu đối với bất kỳ loài cây rừng nào chúng ta cũng cần phải nắm rõ đặc điểm sinh học của từng loài. Việc hiểu rõ hơn về đặc tính sinh học của loài giúp chúng ta có những biện pháp tác động phù hợp, sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý và bảo vệ hệ động thực vật quý hiếm, từ đó giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về thiên nhiên sinh vật Về cơ sở bảo tồn Biến đổi khí hậu, chặt phá rừng làm cho nhiều loài động, thực vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng chính vì vậy công tác bảo tồn loài, bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng Cây Đinh mật tuy có khu phân bố rộng, nhưng bị khai thác rất mạnh. Đinh mật phân bố rộng ở Việt Nam, có thể gặp trên nhiều hệ sinh thái rừng từ núi đất tới núi đá vôi. Ngay tại các khu khu bảo tồn vẫn bị chặt trộm.

Loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên. Đây là cơ sở giúp tôi tiến hành đề tài này. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới.

Cây Đinh mật có tên khoa học: Fernandoa brilletii (Dop) Steenis. Tên khác: Hexaneurocarpon brilletii Dop, trong chi Đinh Fernandoa (tên đồng nghĩa Ferdinandia, Ferdinandoa, Fernandia, Haplophragma), họ Chùm ớt (Đinh) - Bignoliaceae, bộ Hoa môi (Lamiales). Cây được Steen mô tả khoa học năm 1976 theo cây Đinh mật [20]. Loài Đinh mật có kích thước thuộc loại cây gỗ lớn, cao 25- 30m, thân cây thẳng, gốc có bạnh nhỏ, cành rậm, vỏ thân màu xám trắng hay xám tro, nhạt rạn nứt dọc hay bong mảng.

Chi Đinh trên thế giới có 15 - 17 loài theo Chi đinh [18]: 4 -Fernandoa abbreviata Bidgood, 1994 -Fernandoa adenophylla (Wall.Don) Steenis, 1976 - Đinh lá tuyến, ngọt nai -Fernandoa adolfi-fridericii (Gilg & Mildbr.) Heine, 1964 -Fernandoa bracteata (P.Dop) Steenis, 1976 - Đinh lá hoa, đinh vàng -Fernandoa brilletii (P.Dop) Steenis, 1976 - Đinh mật -Fernandoa coccinea (Scott-Elliot) A.Gentry, 1975 -Fernandoa collignonii (P.Dop) Steenis, 1976 - Đinh, đinh vàng, đinh collignon -Fernandoa ferdinandi (Welw.Tao, 1986 -Fernandoa lutea (Verdc.) Bidgood, 1994 -Fernandoa macrantha (Baker) A.Gentry, 1975 -Fernandoa macroloba (Miq.) Steenis, 1976 -Fernandoa madagascariensis (Baker) A.Gentry, 1975 -Fernandoa magnifica Seem., 1870 -Fernandoa mortehanii (De Wild.) Heine, 1964 -Fernandoa serrata (P.Dop) Steenis, 1976 - Đinh vàng, kẹn, sò đo -Fernandoa superba Welw., 1865 Các nghiên cứu về sinh thái: Các chuyên gia sinh thái học đã khẳng định: Rừng là một hệ sinh thái, thực vật rừng có sự biến động cả về chất và lượng khi yếu tố ngoại cảnh thay đổi, rừng cây và con người có quan hệ mật thiết với nhau. Chính vì lẽ đó, cây rừng được con người quan sát, xem xét.N (1976) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và về cơ sở thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh, áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Từ đó tác giả này đã đưa ra những tổng kết hết sức phong phú về các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh nhằm đem lại 5 rừng cơ bản là đều tuổi, rừng không đều tuổi và các phương thức xử lý cải thiện rừng mưa. Khái niệm hệ sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học.Odum, (1978) [9] đã phân chia ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể.

Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài, trong đó chu kỳ sống và tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường được đặc biệt chú ý. Ngoài ra mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái và sinh trưởng có thể định lượng bằng các phương pháp toán học thường được gọi là mô phỏng, phản ánh các đặc điểm, quy luật tương quan phức tạp trong tự nhiên. Quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng. Về mô tả hình thái cấu trúc rừng: Kraft (1884) lần đầu tiên đưa ra hệ thống phân cấp cây rừng, ông chia cây rừng trong một lâm phần thành 5 cấp dựa vào khả năng sinh trưởng, kích thước và chất lượng của cây rừng.

Phân cấp của Kraft phản ánh được phương án phân cấp cây rừng cho rừng nhiệt đới tự nhiên mà được chấp nhận rộng rãi.P, (1999) [12] đã phân biệt tổ thành thực vật của rừng mưa thành hai loại rừng mưa hỗn hợp có tổ thành loài cây phức tạp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài cây đơn giản, trong những lập địa đặc biệt thì rừng mưa đơn ưu chỉ bao gồm một vài loài cây. Cũng theo tác giả này thì rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có 3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây thân cỏ). Trong rừng mưa nhiệt đới, ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân cỏ còn có nhiều loài cây leo đủ hình dáng và kích thước, cùng nhiều thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây. (1960) đã sử dụng hàm Weibull để mô hình hoá cấu trúc đường kính loài.

Khác với xu hướng phân loại rừng theo cấu trúc và ngoại mạo chủ yếu mô tả rừng ở trạng thái tĩnh. Trên cơ sở nghiên cứu rừng ở trạng thái động, Melekhov đã nhấn mạnh sự biến đổi của rừng theo thời gian, đặc biệt là sự biến đổi của tổ thành loài cây trong lâm phần qua các giai đoạn khác nhau trong quá trình phát sinh phát triển của rừng. Việc định lượng các đặc điểm cấu trúc rừng đã được tác giả trên thế giới sử dụng trong quá trình nghiên cứu các hệ sinh thái rừng tự nhiên, kể cả các hệ sinh thái rừng tự nhiên vùng nhiệt đới (Weidelt 1968, Brun 1969, H. Lamprecht 1969 Tóm lại, trên thế giới các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú đa dạng, có nhiều công trình nghiên cứu công phu đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng Những nghiên cứu về tái sinh rừng Tái sinh tự nhiên của rừng là một quá trình rất phức tạp.

Tuy vậy vấn đề này cũng đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà lâm học. Khi nghiên cứu tái sinh rừng, người ta thường tập trung vào một số loài cây có giá trị kinh tế. Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu thì hiệu quả tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành loài cây, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố. Sự tương đồng hay khác biệt giữa tổ thành lớp cây con và tầng cây gỗ đã được nhiều nhà khoa học quan tâm (Mibbre-ad, 1930; Richards, 1952; Baur G.

Do tính phức tạp về tổ thành loài cây, trong đó chỉ có một số loài cây có giá trị nên trong thực tiễn người ta chỉ khảo sát những loài cây có ý nghĩa nhất định. Quá trình tái sinh tự nhiên ở rừng tự nhiên vô cùng phức tạp và còn ít được quan tâm nghiên cứu. Phần lớn tài liệu nghiên cứu về tái sinh tự nhiên của rừng mưa chỉ tập trung vào một số loài cây có giá trị kinh tế dưới điều kiện rừng ít nhiều đã bị biến đổi.