mở đầu cho thể loại văn hồi kí, kí sự tiếng Việt”[59, tr. Đầu thế kỉ XX trước hiện thực lịch sử đầy sôi động kí đã thể hiện được vai trò đấu tranh chính trị của mình. Những năm 1930-1945, kí để lại dấu ấn với một số tác phẩm mang đậm giá trị hiện thực trong sáng tác của một số tác giả như: Ngô Tất Tố với Việc làng; Tập án cái đình; Nguyễn Đình Lạp với Ngõ hẻm ngoại ô; Tam Lang với Tôi kéo xe;…các giá trị nội dung nghệ thuật trong kí ngày một phong phú và nâng cao. Kí luôn cắm rễ sâu trên mảnh đất hiện thực để cung cấp tới bạn đọc những bức tranh chân thực nhất của đời sống xã hội trong những năm tháng chiến tranh chống thực dân Pháp và sau này là đế quốc Mỹ.
Kí ngày càng thể hiện vị thế của mình đóng góp tích cực 12 cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng bảo vệ Tổ quốc trên mọi phương diện. Sau Cách mạng Tháng Tám đến nay có nhiều tác phẩm ký có giá trị nhất định như Truyện và ký sự của Trần Đăng, Ở rừng của Nam Cao, Ký sự Cao Lạng của Nguyễn Huy Tưởng, Vỡ tỉnh của Tô Hoài, Sống như anh của Trần Đình Vân, Những ngày nổi giận của Chế Lan Viên, Họ sống và chiến đấu của Nguyễn Khải, Đường lớn của Bùi Hiển, Miền đất lửa của Nguyễn Sinh và Vũ Kì Lân, Rất nhiều ánh lửa của Hoàng Phủ Ngọc Tường v.v…Đó thường là những trang kí ca ngợi nhân dân đất nước trên con đường đấu tranh anh dũng vì độc lập tự do của dân tộc. Sau khi chiến tranh chống Mỹ cứu nước đi đến thắng lợi đất nước thống nhất, sự phong phú nhiều chiều của hiện thực đời sống, chính sách cởi mở của thời kì Đổi mới đã tạo điều kiện cho các cây bút thoả sức sáng tạo song cũng đặt ra cho yêu cầu thách thức làm sao ở nhiều thể loại trong đó có kí sự phản ánh kịp thời, phong phú đầy đủ và ở thế trực tiếp nhất hiện thực phong phú sôi động ấy. Bản thân HPNT đã từng thú nhận: “một nhà văn trong thời đại tôi, tôi tạm dịch nghĩa, là một tay chúa Chổm mang nợ đất nước của mình cho đến chết”[15, tr.
Kí trong thời kì Đổi mới cũng đem đến cho bạn đọc nhiều trải nghiệm thú vị. Nhằm đổi mới tư duy, đổi mới cách đánh giá tình hình, Báo cáo chính trị tại đại hội Đảng lần thứ VI đã nhấn mạnh: nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật và nói rõ sự thật. Vấn đề này đã liên quan trực tiếp và sâu sắc đến toàn bộ hoạt động sáng tác của thể kí. Sự khởi sắc, cởi mở của hoạt động sáng tác tác phẩm kí theo tinh thần đổi mới trước hết biểu hiện ở sự ra đời của các tác phẩm kí với những tìm tòi mới về nội dung và sự phát triển đa dạng của phong cách, tiểu loại.
Nêu cao ý thức trách nhiệm, tinh thần thẳng thắn, trung thực, các nhà viết kí đã dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật phong phú, phức tạp, phát hiện những vấn đề gai góc của đời sống, khám phá hiện thực con người trên nhiều bình diện, nhiều 13 góc cạnh. Bên cạnh đó, họ tích cực đi vào các vấn đề nóng bỏng của cuộc sống, mạnh dạn nói lên những thật cay đắng và gai góc trong xã hội mà trước đó chưa nói tới và đã đem đến cho văn chương những cách nhìn mới về con người về cuộc đời. Dù viết về vấn đề gì, các nhà viết kí thời kì Đổi mới đều có ý thức đấu tranh cho sự tốt đẹp của cuộc đời, con người và đề cập vấn đề về quan niệm sống, đến đạo đức, thẩm mĩ. Sự có mặt của kí ở mọi giai đoạn văn học đã làm cho diện mạo văn học trở nên phong phú và đặc sắc hơn, góp phần tạo dựng sức sống lâu bền của văn học trong lòng độc giả.2 Những quan niệm khác nhau và đặc trưng của kí văn học Từ khi bắt đầu xuất hiện kí được nhìn nhận như là một hình thức ghi chép về sự thật đời sống.
Tuy vậy, cũng “không thể coi viết kí là công việc chụp ảnh và ghi âm một cách máy móc” [29, tr.61], bởi trên thực tế vai trò của người viết kí là vô cùng quan trọng – Kí là ghi chép song “ghi chép cũng đòi hỏi vốn sống và tài năng như ở bất kì thể loại sáng tác nào khác” [54, tr. Vai trò của kí đối với đời sống xã hội và đời sống văn học là vô cùng quan trọng nhưng không phải bất cứ ai cũng hiểu và thừa nhận. Chính vì vậy, có nhiều quan niệm, cách đánh giá trái chiều về thể loại này. Một số người có quan điểm “xem thường”, coi kí là một thể loại “thấp kém” so với các thể loại khác.Gorki – cánh chim báo bão của nền văn học hiện thực Nga, đã từng lên tiếng trực tiếp bày tỏ thái độ của mình cho rằng quan niệm như vậy là “bất công và sai lầm”.
Là nhà văn giàu kinh nghiệm trong việc viết kí, Hoàng Phủ Ngọc Tường (HPNT) cũng bày tỏ quan điểm sẽ là “thiếu tín nhiệm”, là “thành kiến vô lí” nếu xem: “kí là một loại thủ công nghiệp mang tính chất gia công; thậm chí,nó là phương tiện để các nhà văn của các thời đại “lấy ngắn nuôi dài”, nói chung, kí là sản phẩm văn học thứ cấp (sous-literature)” [15, tr. Trong bài viết Tôi viết nhàn đàm trên báo Thanh niên mà Việt báo ghi lại, HPNT đã chia sẻ với bạn đọc: “Khi tôi đặt chân ra Hà Nội (1973), làm quen với môi trường văn học ở ngoài ấy thì thấy 14 mọi người đánh giá rất thấp thể ký, cho rằng ký là một thể loại văn chương thứ cấp (sour - littéraire), chỉ đáng để viết nhì nhằng trên báo chí, gọi là để phản ánh kịp thời; còn nếu viết sâu hơn nữa thì không phải là ký. Tôi không công nhận một cách nhìn thể ký như vậy. Tôi sẽ vừa viết đúng sự thật, vừa cố gắng viết cho sâu” [94].
Trên con đường phát triển của lịch sử văn học dân tộc, thể kí đã khẳng định được vai trò, khả năng thích ứng với tình hình thực tế của mình. Cũng có không ít quan điểm khẳng định vị trí vai trò của kí trong đời sống xã hội và đời sống văn học. Cho đến giờ có rất nhiều khái niệm được đưa ra. Có ý kiến cho rằng: “Kí là một thuật ngữ được dùng để gọi tên một thể loại văn học bao trùm nhiều thể hoặc tiểu loại: bút kí, hồi kí, du kí, kí chính luận, phóng sự, tuỳ bút, tản văn, tạp văn, tiểu luận (ét-xe)”[43, tr.
Theo từ điển thuật ngữ văn học: “ Kí là một loại hình văn học trung gian, nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như bút kí, hồi kí, du kí, phóng sự, kí sự, nhật kí, tuỳ bút,…[35, tr. Với kinh nghiệm nhiều năm gắn bó với nghề viết văn, nhà văn Tô Hoài cũng ghi nhận: “Từ chỗ bắt đầu như chỉ là những ghi chép có tính chất ghi chép tài liệu, kí đã trở thành một vũ khí lợi hại của các nền văn học tiến bộ và cách mạng trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù giai cấp”[33, tr. Tóm lại, có ý kiến xoay quanh việc phân loại, xếp nhóm cho kí, song cũng có ý kiến ghi nhận những đóng góp của kí trên mặt trận đấu tranh vì sự tiến bộ xã hội và sự phát triển của đời sống văn học, như nhà nghiên cứu lí luận Hà Minh Đức thừa nhận: “Sự có mặt của các thể kí văn học đã góp phần làm cho nền văn học cân đối, nhiều màu sắc và giàu tính chiến đấu” [32, tr. Không dừng lại ở việc phản ánh hiện thực cuộc sống vốn như nó có ở thế trực tiếp nhất và ở những nét sinh động, tươi mới nhất, kí còn tạo ra không gian sáng tạo, ghi nhận nhiều sự tìm tòi sáng tạo trong thi pháp.
Có một khái niệm đã đẩy kí đi xa hơn khả năng phản ánh hiện thực đưa kí về đúng địa hạt của chúng mà bấy lâu nay vô tình bị lãng quên 15 hoặc chưa được hiểu đúng giá trị của chúng đó là: “Kí văn học là thể loại cơ động, linh hoạt, nhạy bén trong việc phản ánh hiện thực ở cái thế trực tiếp nhất, ở những nét sinh động và tươi mới nhất. Tác phẩm kí vừa có khả năng đáp ứng được yêu cầu bức thiết của thời đại, đồng thời vẫn giữ được tiếng nói vang xa sâu sắc của nghệ thuật(…).Kí văn học phải là nơi gặp gỡ của hai nhân tố quan trọng: Sự thật đời sống và giá trị nghệ thuật”[32, tr. Các khái niệm được đưa ra không mang tính chất loại trừ nhau mà mang tính chất bổ sung, mục đích giúp bạn đọc hình dung rõ nhất về thể loại này. Việc chia ra các tiểu loại chỉ mang tính tương đối bởi giữa các tiểu loại luôn có sự “giao thoa, chuyển hoá” bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau.
Về đặc trưng riêng của kí, việc tôn trọng tính chân thực, tính thời sự của đối tượng miêu tả đã trở thành nguyên tắc đối với người viết kí. Hiện thực đời sống được nói đến trong kí văn học phải mang tính chắt lọc, tập trung song cũng rất cần bù đắp thêm cho hiện thực ấy những giá trị sáng tạo mới. Sự bù đắp ấy cũng phải trong phạm vi cho phép có thể chấp nhận được theo yêu cầu riêng cho thể loại. Tính chất tự do, phóng khoáng, linh hoạt của kí đã giúp cho nhà văn có thể thực hiện được điều đó.
Vấn đề trên đã đặt ra thử thách cho người viết kí đó là vốn hiểu biết sâu rộng phong phú về cuộc sống, năng lực chọn lọc, phản ánh những sự việc tiêu biểu ở tính có vấn đề và mang giá trị nghệ thuật. Không dừng lại ở cấp độ thông tin, tính sự kiện, kí văn học còn là nơi cất lên tiếng nói của trái tim, của lương tri chuyển tải cảm xúc của con người nên tư tưởng tình cảm của nhà văn đối với vấn đề đang được nói đến trong tác phẩm là rất quan trọng. Tính chất chủ quan và trữ tình đậm nét trong thể văn này. Như vậy, các tác phẩm kí đích thực là nơi hội tụ cái tâm và tài năng của nhà văn ở đó cái tôi của nhà văn bộc lộ sâu sắc nhất rõ nét nhất chi phối mọi phương diện nội dung cũng như hình thức của tác phẩm.
16 Hiện thực khách quan phản ánh trong kí văn học được tái tạo thông qua cảm xúc thẩm mĩ của nhà văn.