đặt vấn đề một cách căn bản đến những yếu tố không chỉ là nghệ thuật, tư duy sáng tác, quan niệm thẩm mỹ mà ngay cả những yếu tố văn hoá cũng không nằm ngoài sự bao quát của ông. Có thể nói, Vũ Thanh đã thể hiện một sự tập trung khái quát lớn đối với văn học trào phúng nửa cuối thế kỉ XIX. Ông không chỉ tổng kết những gì đã nghiên cứu được ở đối tượng này mà còn khơi gợi khá nhiều ý tưởng cho việc tiếp cận văn hoá đối với văn chương trào phúng giai đoạn đặc biệt này. Luận văn của chúng tôi cũng đã kế thừa khá nhiều các luận điểm từ các công trình này.
Bàn trực tiếp và có tính chuyên sâu về văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỉ XIX là chuyên luận Văn học trào phúng Việt Nam thời trung đại của nhà nghiên cứu Trần Thị Hoa Lê xuất bản năm 2018 [27]. Ở công trình này, tác giả Trần Thị Hoa Lê đã phân tích rõ các tiền đề xã hội, văn học và văn học của thơ trào phúng nửa cuối thế kỉ XIX. Tác giả cho rằng, lí tưởng thẩm mĩ của các tác gia văn học thời kì này đã có những bước chuyển đổi về quan niệm mỹ học, do đó sự gia tăng yếu tố trào phúng và trở thành “dòng chủ lưu” của văn học giai đoạn này. Sự xác định này tuy không mới nhưng nó được khảo sát từ các phương diện về đối tượng, nội dung trào phúng, thể thơ, bút pháp và ngôn ngữ đã tạo nên những lực đẩy mới, giúp cho việc nhìn nhận 14 và đánh giá hiệu quả và có phần khoa học hơn.
Từ những công trình và kết quả nghiên cứu trên, kế thừa và vận dụng thành quả của lớp người đi trước, bản thân tôi nhận thấy, việc nghiên cứu Văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX từ góc nhìn văn hóa có nhiều điều kiện thuận lợi về cả lý luận và thực tiễn, giúp tôi có thể gợi mở phần nào vẻ đẹp văn hóa của văn học trào phúng Việt Nam giai đoạn này. Trong luận văn của mình, chúng tôi sẽ tập trung tìm hiểu văn học trào phúng Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX trên các phương diện như: sự phủ định cốt cách Nho gia trong văn học trào phúng. Văn học trào phúng giai đoạn này báo hiệu sự cáo chung của thơ ca trung đại. Sự gặp gỡ Đông –Tây trong tiếng cười trào phúng, bút pháp nghịch dị tạo nên cái hài trong thơ ca và ngôn ngữ nghệ thuật từ góc nhìn văn hóa.
Nói cách khác, tìm hiểu Văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX như là một hiện tượng văn hóa cụ thể để nhận diện sự tồn tại và tiếp nối các mạch ngầm văn hóa đương thời qua một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học đặc biệt này trong tiến trình lịch sử văn học cổ điển Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận văn là toàn bộ văn học trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX, với tất cả các thể loại trào phúng. Song do hạn chế về tư liệu, thời gian nghiên cứu, khuôn khổ của một luận văn Thạc sĩ và giới hạn của trình độ nghiên cứu, chúng tôi tập trung vào các vấn đề: nguồn gốc phát sinh và phát triển của văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX (cơ sở xã hội, cơ sở văn hóa, văn hóa dân gian, cơ sở lý luận văn học.); tìm hiểu sự vận hành của văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX trong mối quan hệ với những giá trị văn hóa đương thời (sự va chạm giữa văn hóa Đông và Tây, bước giao thời trong quan niệm sáng tác và lý tưởng thẩm mỹ, 15 diện mạo và đặc điểm của dòng văn học trào phúng giai đoạn này); Tìm hiểu phong cách sáng tác nghệ thuật trào phúng châm biếm của một số tác gia trào phúng tiêu biểu.
Dựa trên mối quan hệ giữa văn hóa - văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, chúng tôi bước đầu nhận diện sự tồn tại và tiếp nối các mạch ngầm văn hóa (kể cả văn hóa dân gian) được biểu hiện cụ thể trong sáng tác thơ văn trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX. Phạm vi nghiên cứu Do hạn hẹp về tư liệu và thời gian nghiên cứu, trong luận văn này chúng tôi chỉ đi sâu nghiên cứu các tác phẩm văn học trào phúng nửa cuối thế kỉ XIX được sưu tập trong các tuyển tập: Thi ca châm biếm và trào lộng Việt Nam (Hoàng Trọng Thược, 1970); Thơ văn trào phúng Việt Nam (Vũ Ngọc Khánh, 1974); Thơ ca trào phúng Việt Nam (Bùi Quang Huy, 2004). Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài Văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX từ góc nhìn văn hóa, chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp sau: 4. Phương pháp nghiên cứu văn học sử Đây là một đề tài thuộc phạm vi văn học sử.
Do đó, chúng tôi xác định phương pháp đầu tiên được sử dụng trong luận văn này là phương pháp nghiên cứu văn học sử. Cụ thể trong phương pháp này, chúng tôi sử dụng phối kết hợp các thao tác phân tích tác giả, phân tích thể loại, phân tích tác phẩm kết hợp với thao tác chứng minh và tổng hợp. Phương pháp khảo sát văn bản Để nhận thấy được tính khu biệt và giá trị của các tác phẩm trào phúng trong văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế XIX, trước khi đi sâu vào vấn đề nội dung, chúng tôi tiến hành các bước khảo sát các tác phẩm thơ, văn, câu đối, phú, văn tế có tính chất trào phúng trong các văn bản đã được xác định trong mục phạm vi nghiên cứu. Trong quá trình tiến 16 hành sẽ đối chiếu với một số văn bản có tính dị bản hoặc đã được khảo dị trong một số công trình khác do các nhà nghiên cứu Văn Tân, Vũ Ngọc Khánh, Trần Thị Hoa Lê công bố.
Phương pháp thống kê và phân loại Các chi tiết và những biểu hiện linh động của nó là những yếu tố quan trọng để chúng tôi nhận định, nêu bật những giá trị văn hoá trong văn học trào phúng Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX. Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi sẽ sử dụng phương pháp này để tiến hành những bước khảo sát, thống kê, mô tả cần thiết, góp phần làm rõ những giá trị văn hoá tiêu biểu của đối tượng. Phương pháp tiếp cận văn hóa Tiếp cận văn hoá là một trong những phương pháp căn bản được chúng tôi sử dung trong quá trình thực hiện đề tài. Từ các lý thuyết văn hoá cụ thể, chúng tôi đi sâu phân tích các hiện tượng trào phúng trong văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XIX.
Với phương pháp này, người viết sẽ khái quát các giá trị văn hoá trong văn học trào phúng giai đoạn này một cách khái quát nhất. Phương pháp tiếp cận liên ngành Trong luận văn của mình, để có được những khái quát thể hiện rõ giá trị của hệ thống yếu tố văn hoá trong văn học trào phúng trung đại giai đoạn nửa cuối thế XIX, chúng tôi cần vận dụng nhiều điểm nhìn khác nhau. Vì thế, phương pháp tiếp cận liên ngành cần được triển khai một cách hiệu quả, góp phần nghiên cứu cụ thể nội dung của đề tài. Đóng góp của luận văn Nghiên cứu văn học trào phúng Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa có thể gợi mở một cách nhìn, khơi dậy vẻ đẹp mới của nghệ thuật trào phúng thuộc văn học thời trung đại; mang lại cho bạn đọc một cách tiếp cận tác phẩm văn chương ở góc độ văn hóa; gợi ý cho hoạt động nghiên cứu chuyên sâu.
17 Thông qua văn học trào phúng giai đoạn nửa cuối thế ỷ XIX, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến những yếu tố trội giúp cho văn học trào phúng giai đoạn này phát triển thành một dòng riêng với những đặc sắc cá biệt. Bên cạnh đó, việc so sánh giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX với những giai đoạn trước và sau nó, tác giả luận văn muốn nhấn mạnh đến những đóng góp của các tác phẩm trào phúng giai đoạn nửa cuối XIX đối với lịch sử văn học trào phúng trung đại Việt Nam nói riêng và văn học Việt Nam thời trung đại nói chung. Là một giáo viên trung học phổ thông, chúng tôi hi vọng kết quả nghiên cứu của đề tài này sẽ giúp bản thân định hướng tốt phương pháp dạy học văn bản văn chương trong chương trình Ngữ văn bậc Trung học từ góc nhìn văn hóa, giúp học sinh có thể hiểu, cảm sâu hơn những giá trị văn hóa của dân tộc kết tinh trong một văn bản văn học, một trào lưu văn học. Cấu trúc của luận văn Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, cấu trúc luận văn được chia thành ba chương, cụ thể như sau: Chương 1.
Cơ sở lý luận của đề tài Ở chương này, chúng tôi tập trung xử lý các vấn đề mang tính lý thuyết về khái niệm trào phúng, văn học trào phúng và các cơ sở hình thành nên văn học trào phúng Việt Nam thời trung đại. Tác giả, khuynh hướng sáng tác và nhân vật trong văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX từ góc nhìn văn hoá Trong chương 2, chúng tôi đi sâu tìm hiểu ba phương diện làm nên giá trị nội dung của văn học trào phúng Việt Nam thời trung đại giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX. Tác giả, huynh hướng sáng tác và hệ thống nhân vật của văn học trào phúng được tiếp cận từ góc độ văn hoá, lý giải trong mối quan hệ liên hệ chặt chẽ, có tính chất làm nền tảng kiến tạo giá trị nội dung của văn học trào phúng giai đoạn đặc biệt này. Một số phương thức thể hiện trong văn học trào phúng Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX từ góc nhìn văn hoá Từ góc nhìn văn hoá, các phương diện thuộc về hình thức thể hiện của văn học trào phúng nửa cuối thế kỷ XIX như thể loại, ngôn ngữ và các thủ pháp nghệ thuật cụ thể được chúng tôi tìm hiểu và phân tích.
Cũng như ba phương diện thuộc về vấn đề nội dung, ba phương diện thuộc về hình thức thể hiện cũng chính là những yếu tố nền tảng tạo nên những nét đặc sắc của văn học trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm trào phúng và văn học trào phúng 1. Khái niệm trào phúng Trào phúng là một thuật ngữ được sử dụng khá phổ biến trong lĩnh vực nghệ thuật.