PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Dân số là nguồn lực quan trọng tác động đến mọi mặt của xã hội, bƣớc vào một thế kỷ mới vấn đề đặt ra là dân số của toàn cầu, sự bùng nổ dân số đang là một thách thức lớn trong sự phát triển của xã hội. Việt Nam là một quốc gia có qui mô dân số đông với nhiều thành phần dân tộc, điều này vừa có những thuận lợi nhƣng cũng vừa có những khó khăn nhất định đối với sự phát triển của đất nƣớc. Thanh Hóa là tỉnh đông dân đứng thứ 3 của cả nƣớc ( sau Hà Nội và TP.
Hồ Chí Minh). Trong những năm qua mặc dù gia tăng tự nhiên của tỉnh có giảm đi, cơ cấu dân số sắp chuyển sang giai đoạn ổn định nhƣng vấn đề giải quyết việc làm, nâng cao trình độ học vấn trình độc chuyên môn kỹ thuật cho ngƣời dân vẫn còn hạn chế, quá trình di cƣ sang các địa phƣơng khác cũng đặt ra nhiều thách thức. Hoằng Hóa là một huyện ven biển phía đông tỉnh Thanh Hóa với diện tích tự nhiên là 224.580 ha, với số dân là 249.594, Hoằng Hóa đƣợc coi là nơi đất rộng ngƣời đông. Việc nghiên cứu đặc điểm dân số huyện Hoằng Hóa, để đánh giá đƣợc những thành tựu, hạn chế, từ đó đƣa ra các giải pháp phù hợp nhằm ổn định dân số, nâng cao chất lƣợng cuộc sống đặt ra cấp thiết trong điều kiện huyện đang cùng cả tỉnh bƣớc vào giai đoạn CNH, HĐH và hội nhập quốc tế.
Với những lí do trên, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Đặc điểm dân cư huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2009 – 2017” với nguyện vọng đóng góp một phần nhỏ bé về mặt lý luận cũng nhƣ thực tiễn nhằm giải quyết các vấn đề dân cƣ cũng nhƣ góp phần phát triển bền vững KT - XH của địa phƣơng. Mục đích, nhiệm vụ, giới hạn của khóa luận: 2. Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về đặc điểm dân cƣ huyện Hoằng Hóa tỉnh Thanh Hóa; tác giả đánh giá những đặc điểm dân số 1 tỉnh Thanh Hóa, những thành tựu và hạn chế; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm ổn định dân số của huyện đến năm 2030. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về đặc điểm dân số.
- Phân tích thực trạng dân cƣ huyện Hoằng Hóa giai đoạn 2009 – 2017. - Đề xuất các giải pháp để ổn định qui mô, cơ cấu dân số và phân bố dân cƣ của huyện Hoằng Hóa đến năm 2030. Giới hạn, phạm vi nghiên cứu Về nội dung: Nghiên cứu các khía cạnh về đặc điểm dân cƣ nhƣ: qui mô dân số, gia tăng dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân số, quá trình đô thị hóa của huyện Hoằng Hóa giai đoạn 2009 – 2017. Về không gian: Địa bàn toàn huyện Hoằng Hóa, có sự phân hóa đến các xã.
Về thời gian nghiên cứu: Sử dụng số liệu thống kê và số liệu điều tra trong khoảng thời gian từ năm 2009 – 2017. Lịch sử và vấn đền nghiên cứu 3. Trên thế gới Trên thế giới vấn đề dân số dân tộc từ lâu đã thu hút nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Cách đây trên 200 năm, giáo sƣ ngƣời Anh Thomas Malthus lần đầu tiên đề cập đến vấn đề này một cách rõ ràng và có hệ thống nhất trong quyển “ Bàn về nguyên tắc dân số” trong lúc dân số thế giới chƣa đầy 1 tỷ ngƣời.
Ông đƣa ra nhiều quan điểm về mối quan hệ giữa gia tăng và sinh tồn. Điều này đƣợc thể hiện qua bài luận “ Luận về nguyên tắc dân số như nó tác động đến việc cải thiện xã hội”. Ông cho rằng, dân số sẽ đạt đƣợc sự cân bằng thông qua tác động hủy diệt của chiến tranh, nạn đói và bệnh tật. Đối lập bới tƣ tƣởng của Malthus là quan điểm của Karl Max và Engels.
Hai ông có lý giải nguyên nhân mất cân bằng giữa gia tăng dân số và sinh tồn là do nền kinh tế kém phát triển và từ đó rút ra việc phát triển hệ thống sản xuất tốt hơn. Dân số thế giới tăng nhanh, đặc biệt là ở các nƣớc đang phát triển. Vì thế, khi dân số thế giới đạt mốc 5 tỷ ngƣời (năm 1987), ủy ban dân số của Liên hiệp quốc đã lấy ngày 11/7 hàng năm là ngày dân số thế giới. Theo bản báo cáo của 2 năm 2006 của ủy ban dân số Liên hiệp quốc, dân số thế giới sẽ đạt ở mức 9,2 tỉ ngƣời năm 2050, cao hơn ƣớc tính 9,1 tỉ ngƣời năm 2004.
Xu hƣớng tăng dân số diễn ra rất khác nhau ở các nƣớc. Vì vậy, cho đến nay, vấn đề dân số vẫn đang nhận đƣợc sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và nhiều tổ chức khác nhau trên thế giới. Ở Việt Nam Ở nƣớc ta dân số luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhiều ban ngành trên các góc độ, phƣơng tiện, quy mô khác nhau từ chƣơng trình quốc tế, quốc gia hay dự án nhỏ của các viện nghiên cứu, các địa phƣơng đến các nhà khoa học, các cá nhân có mối quan tâm. Mỗi tác giả có quan điểm khác nhau về vấn đề này.
Trên phƣơng diện quốc gia, các cuộc tổng điều tra dân số. Từ năm 1993 đến nay, thủ tƣớng chính phủ phê duyệt 3 chiến lƣợc DS-KHHGD. Qũy dân số Liên hiệp quốc tại Việt Nam UNFPA hàng năm đều có số liệu thống kê, đánh giá, phân tích về thực trạng dân số Việt Nam, đặc biệt là các cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở 1/4/1979, 1/4/1989, 1/4/1999, 1/4/2009 và điều tra biến động dân số giữa kì. Nhiều tác giả đóng góp lớn về việc nghiên cứu những vấn đề dân số nhƣ GS.TS Nguyễn Đình Cừ với giáo trình “giáo trình dân số và phát triển”, NXB năm 1997, “ những xu hướng biến động ở Việt Nam”, năm 2007, GS.TS Lê Thông và PGS.TS Nguyễn Minh Tuệ có nhiều cuốn sách về vấn đề dân số, dân số phát triển, giáo dục dân số và súc khỏe sinh sản nhƣ: “ Dân số học và địa lí dân cư”, “Dân số và sự phát triển KT - XH”, NXB năm 1996, “Dân số học đại cương” (năm 1997).TS Nguyễn Viết Thịnh với nhiều nghiên cứu: “ các chỉ tiêu đo tỉ lệ tử, tỉ lệ sinh và gia tăng dân số tự nhiên” xuất bản năm 1994.
Ngoài ra còn có nhiều nghiên cứu khác đã nghiên cứu ở các góc độ khác nhau. Ở tỉnh Thanh Hóa và huyện Hoằng Hóa Những nghiên cứu về đặc điểm dân số của các huyện cũng đƣợc đề cập trong “Địa chí Thanh Hóa” tập 1, năm 2009 với cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở trên phạm vi cả nƣớc, những số liệu về dân số đã đƣợc cập nhật và cũng đƣợc phân tích trong cuốn “kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009” và Điều 3 tra dân số giữa kì 2014 của tổng cục thống kê Thanh Hóa, nhƣng tài liệu này thiên về thống kê dân số, chƣa đánh giá thực sự chi tiết quy mô dân số, cơ cấu dân số, đặc biệt là sự phân bố dân cƣ huyện Hoằng Hóa. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Quan điểm nghiên cứu 4.
Quan điểm hệ thống Tính hệ thống làm đề tài trở nên logic, thông suốt và sâu sắc trong đề tài này việc nghiên cứu đặc điểm dân số của huyện hoằng hóa liên quan đến vấn đề quan trọng nhất là những biến động dân số trong quá trình sinh, tử, chuyển cƣ của huyện và chịu tác động của các nhân tố tự nhiên, KT - XH, chính sách dân số, lịch sử khai thác lãnh thổ. Vì vậy, cần phải tìm hiểu mối quan hệ qua lại, các tác động ảnh hƣởng giữa các yếu tố để đánh giá chính sác vấn đề nghiên cứu. Quan điểm tổng hợp Vận dụng quan điểm tổng hợp trong khóa luận để thấy đƣợc vấn đề dân số và phân bố dân cƣ của huyện Hoằng Hóa gắn liền với quá trình phát triển KT - XH của tỉnh và cả nƣớc, với sự nghiệp CNH – HĐH và đô thị hóa, với các quá trình quy hoạch xây dựng nông thôn mới, với các chính sách DS/KHHGĐ, và trong bối cảnh KT - XH và văn hóa của vùng miền trong cả nƣớc đang phát triển rất năng động. Bên cạnh đó ngay trong bản thân vấn đề dân số cũng có nhiều phân hệ nhỏ có mối liên hệ tác động biện chứng lẫn nhau nhƣ: Tỷ suất sinh và tỷ suất tử có tác động đến gia tăng dân số, gia tăng tự nhiên và gia tăng cơ giới chi phối tỷ suất gia tăng chung, vấn đề di cƣ tác động đến phân bố dân cƣ.
Nhìn nhận mối quan hệ nhiều chiều của các đối tƣợng nghiên cứu sẽ cho chúng ta kết quả nghiên cứu về đặc điểm dân số huyện Hoằng Hóa một cách khách quan , chính sác và khoa học. Quan điểm lãnh thổ Mỗi điểm dân cƣ đều gắn với một lãnh thổ nhất định. Do vậy, tổng hợp và phân tích các dữ liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu trong khóa luận luôn gắn với phạm vi lãnh thổ nhất định. Vận dụng quan điểm này để hiểu đƣợc lãnh thổ 4 huyện Hoằng Hóa với những đặc điểm về tự nhiên và KT – XH có ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến đặc điểm dân số và phân bố dân cƣ của huyện.
Quan điểm lịch sử - viễn cảnh Mỗi hiện tƣợng địa lí KT – XH đều tồn tại trong một thời gia nhất định. Nói cách khác các hiện tƣợng này có quá trình phát sinh, phát triển và suy vong. Trong quá trình nghiên cứu khi xem xét hay đánh giá cần đứng trên quan điểm lịch sử. Biến động về dân số phân bố dân cƣ đều diễn ra trong một điều kiện địa lí nhất định và trong thời gian nhất định với xu hứng từ quá khứ, hiện tại và tƣơng lai đều có mối quan hệ nhân quả và diễn ra trong chu trình khép kín.
Việc quán triệt quan điểm lịch sử yêu cầu không chỉ nghiên cứu các nhân tố trình tự liên tục về không gian mà còn vạch ra xu hƣớng phát triển dân số trong lịch sử và phân bố dân cƣ. Khi nghiên cứu cần tính đến những nét tiêu biểu do đặc điểm của từng gia đoạn lịch sử gây ra. Quan điểm phát triển bền vững Quan điểm này có nhiều ƣu điểm nhất hiện nay là đƣợc nhiều ngƣời, nhiều ngành khoa học chấp nhận là quan điểm phát triển bền vững trong nghiên cứu đặc điểm dân số của huyện Hoằng Hóa đòi hỏi đảm bảo sự phát triển bền vững cả 3 mặt: Kinh tế, xã hội và môi trƣờng.