Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới giáo dục ngoại ngữ tại Việt Nam gắn liền với Quyết định số 1400/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ thuộc Đề án Ngoại ngữ Quốc gia 2020. Mục tiêu trọng tâm là trang bị cho học sinh năng lực giao tiếp tự tin trong môi trường đa ngôn ngữ và đa văn hóa. Ngày 10 tháng 9 năm 2013, Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức ban hành bộ sách giáo khoa thí điểm "Tiếng Anh 10" (gồm 2 tập với 10 đơn vị bài học) do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành để thay thế chương trình chuẩn năm 2006.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ thực tiễn chương trình cũ năm 2006 chỉ tập trung vào ngữ pháp và kỹ năng ngôn ngữ đơn thuần, gần như thiếu vắng các nội dung văn hóa chuyên sâu. Sự xuất hiện lần đầu tiên của chuyên mục "Culture Section" ở từng bài học trong sách thí điểm năm 2013 là một bước cải tiến mang tính chiến lược. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Anh (mã số 8220201) của tác giả Nguyễn Ngọc Uyên tại Trường Đại học Thủ Dầu Một tập trung đánh giá mức độ đa dạng văn hóa, phân tích điểm mạnh, điểm hạn chế và khảo sát mức độ tiếp nhận thực tế của giáo viên và học sinh.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trong năm học 2016 - 2017 tại 3 trường trung học phổ thông trọng điểm của tỉnh Bình Dương gồm Võ Minh Đức, Trịnh Hoài Đức và Tân Phước Khánh. Dữ liệu thực nghiệm thu thập từ 104 học sinh lớp 10 học chương trình thí điểm và 11 giáo viên tiếng Anh trực tiếp đứng lớp. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng và định tính nhằm chuẩn bị cho lộ trình áp dụng đại trà chương trình sách giáo khoa mới trên toàn quốc từ giai đoạn năm 2021 - 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiếp cận liên văn hóa trong giảng dạy ngoại ngữ. Tác giả kết hợp khung phân loại văn hóa giáo trình của Cortazzi và Jin (1999) gồm ba thành tố: văn hóa bản địa (source culture), văn hóa mục tiêu (target culture) và văn hóa quốc tế (international culture). Bên cạnh đó, mô hình phát triển năng lực giao tiếp liên văn hóa (Intercultural Communicative Competence - ICC) của Byram (1997) và nghiên cứu của Rodríguez (2015) được sử dụng để phân tích hai tầng bậc: văn hóa bề nổi (surface culture) và văn hóa bề sâu (deep culture).

Nghiên cứu vận dụng 3 khái niệm cốt lõi: tính đa dạng văn hóa (cultural diversity) theo định nghĩa của UNESCO (2002), tính biểu đạt văn hóa qua kênh văn bản và hình ảnh (cultural representation) theo Weninger và Kiss (2013), và vai trò của tài liệu thực tế (authentic materials) theo Steele (1989). Công cụ phân tích cấu trúc văn hóa của sách dựa trên bộ tiêu chí chuẩn hóa của Balazs (1999) với 8 khía cạnh văn hóa thông qua 29 câu hỏi đánh giá chuyên sâu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tích hợp phương pháp phân tích tư liệu (document analysis), phương pháp định lượng qua bảng hỏi khảo sát (questionnaires) và phương pháp định tính thông qua phỏng vấn sâu bán cấu trúc (semi-structured interviews). Nguồn dữ liệu sơ cấp bao gồm nội dung chuyên mục Culture Section tại 10 đơn vị bài học trong sách giáo khoa Tiếng Anh 10 thí điểm xuất bản năm 2013.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 104 học sinh lớp 10 (34 học sinh lớp 10.11 trường THPT Võ Minh Đức, 33 học sinh lớp 10A.D6 trường THPT Trịnh Hoài Đức, 36 học sinh lớp 10C5 trường THPT Tân Phước Khánh) và 11 giáo viên tiếng Anh trung học phổ thông. Toàn bộ 11 giáo viên tham gia khảo sát đều đạt trình độ năng lực ngoại ngữ C1 theo Khung tham chiếu trình độ ngôn ngữ chung Châu Âu (CEFR). Tác giả tiến hành phỏng vấn sâu 3 giáo viên đại diện cho 3 trường để thu thập dữ liệu định tính. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (purposive sampling) theo các lớp đang học sách thí điểm.

Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 23.0 và Excel thông qua thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation). Thang đo Likert 7 bậc được kiểm định độ tin cậy thông qua hệ số Cronbach's Alpha, đạt kết quả 0.834 cho phiếu khảo sát giáo viên (14 biến quan sát) và 0.777 cho phiếu khảo sát học sinh (14 biến quan sát). Các chỉ số này đều vượt ngưỡng tiêu chuẩn 0.700, khẳng định độ tin cậy cao của công cụ thu thập dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả phân tích 10 đơn vị bài học theo 8 tiêu chí của Balazs (1999) cho thấy 100% các tiêu chí (8/8 nhóm yếu tố) đều được đánh giá ở mức biểu đạt đầy đủ (ADEQUATE). Sách giáo khoa thí điểm đã thể hiện rõ mục tiêu văn hóa, trình bày cân đối, sắp xếp trình tự hợp lý và tích hợp hiệu quả chất liệu văn hóa vào hệ thống bài học.

Thứ hai, nội dung văn hóa trong 10 phần Culture Section thể hiện sự cân bằng giữa văn hóa nguồn và văn hóa quốc tế. Văn hóa bản địa Việt Nam xuất hiện trực tiếp trong 50% số bài (5/10 đơn vị bài học tại Unit 1, 2, 3, 7, 10) thông qua các bài đối sánh. Văn hóa các nước ASEAN chiếm 30% (Singapore, Indonesia, Malaysia, Thái Lan), trong khi văn hóa các nước nói tiếng Anh và quốc tế (Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Ấn Độ, Châu Phi) chiếm 50% tổng thể ngữ liệu.

Thứ ba, khảo sát thực nghiệm ghi nhận sự đánh giá rất tích cực từ người dạy và người học. Điểm trung bình (Mean) đánh giá của giáo viên dao động từ 5.12 đến 5.85 trên thang điểm 7.0 (trung bình chung đạt khoảng 5.48), trong khi điểm trung bình của học sinh đạt từ 4.95 đến 5.62 (trung bình chung đạt khoảng 5.30). Có 84.6% học sinh và 90.9% giáo viên đồng thuận rằng chuyên mục văn hóa giúp mở rộng hiểu biết xã hội và gia tăng động lực học tập.

Thứ tư, 100% giáo viên được phỏng vấn đánh giá cao tính chân thực của văn bản văn hóa. Tuy nhiên, khoảng 18.3% học sinh cho biết gặp khó khăn về từ vựng học thuật trong một số bài đọc phức tạp như Unit 6 (Bình đẳng giới tại Vương quốc Anh) và Unit 9 (Bảo tồn môi trường cùng Quỹ WWF).

Thảo luận kết quả

Sự xuất hiện thành công của các chuyên mục văn hóa phản ánh đúng định hướng của Đề án Ngoại ngữ Quốc gia 2020. Việc đưa văn hóa bản địa vào đối sánh trực tiếp với văn hóa ASEAN và thế giới (như so sánh nếp sống gia đình Việt Nam - Singapore ở Unit 1, hoặc quan niệm thành công Việt Nam - Hoa Kỳ ở Unit 7) giúp người học xây dựng bản sắc dân tộc song song với việc tiếp thu tri thức toàn cầu.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu của Nguyễn Đức Chính (2013) và Baker (2012) khi khẳng định tiếng Anh trong kỷ nguyên toàn cầu hóa (EIL) không còn là đặc quyền của các quốc gia bản ngữ (Inner Circle) mà cần phản ánh tính đa dạng của người sử dụng không bản ngữ (Expanding Circle).

Về mặt biểu diễn dữ liệu, toàn bộ 14 biến khảo sát định lượng được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh điểm trung bình giữa giáo viên và học sinh từ Q1 đến Q14. Biểu đồ chỉ ra rằng giáo viên luôn có mức độ đánh giá cao hơn học sinh khoảng 0.2 đến 0.4 điểm ở hầu hết các tiêu chí, đặc biệt là tiêu chí về tính phù hợp của cấu trúc bài học và mục tiêu liên văn hóa. Bảng thống kê tần suất phân bố vùng địa lý xác nhận sách đã vượt ra khỏi mô hình Anh - Mỹ truyền thống để mở rộng sang không gian văn hóa Đông Nam Á và Châu Á.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Ban biên soạn sách giáo khoa cần tái cấu trúc và cập nhật định kỳ ngữ liệu văn hóa theo chu kỳ 3 năm một lần. Cần tăng cường tỷ lệ tích hợp hình ảnh thực tế và bổ sung đường dẫn video, âm thanh bản xứ từ mức 20% hiện nay lên trên 50% vào năm 2022 nhằm nâng cao trải nghiệm đa giác quan cho học sinh.

Thứ hai, các tổ chuyên môn tiếng Anh tại các trường trung học phổ thông cần xây dựng ngân hàng tài liệu bổ trợ văn hóa cho 100% các đơn vị bài học. Mỗi học kỳ, tổ bộ môn nên tổ chức tối thiểu 2 buổi sinh hoạt ngoại khóa hoặc dự án học tập theo chủ đề văn hóa liên quốc gia, duy trì liên tục trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2021.

Thứ ba, giáo viên bộ môn cần chủ động áp dụng các phương pháp giảng dạy tương tác như thảo luận nhóm, thuyết trình đối sánh và đóng vai xử lý tình huống liên văn hóa trong các tiết Culture Section. Cần có kế hoạch phân hóa từ vựng học thuật để hỗ trợ 100% học sinh có học lực trung bình nắm bắt được các chủ đề phức tạp tại Unit 6 và Unit 9 mà không bị quá tải ngôn ngữ.

Thứ tư, các trường Đại học Sư phạm và Sở Giáo dục và Đào tạo cần triển khai các khóa tập huấn chuyên sâu về "Năng lực giao tiếp liên văn hóa" (ICC) cho đội ngũ giáo viên THPT. Mục tiêu hướng đến là 100% giáo viên giảng dạy chương trình mới hoàn thành chứng chỉ bồi dưỡng phương pháp tích hợp văn hóa trước khi triển khai đại trà chương trình vào năm học 2021 - 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà phát triển chương trình và tác giả biên soạn sách giáo khoa ngoại ngữ. Công trình cung cấp hệ thống 8 tiêu chí chuẩn mực cùng kết quả kiểm định thực nghiệm từ 10 bài học, hỗ trợ đắc lực cho việc hoàn thiện nội dung các bộ sách giáo khoa Tiếng Anh theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới.

Nhóm thứ hai là giáo viên tiếng Anh đang trực tiếp giảng dạy tại các trường trung học phổ thông trên toàn quốc. Giáo viên có thể khai thác các bảng đối sánh văn hóa và quy trình thiết kế bài giảng mẫu để nâng cao từ 20% đến 35% mức độ tương tác và hứng thú học tập của học sinh trong các tiết học văn hóa.

Nhóm thứ ba là sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ Anh, Phương pháp giảng dạy tiếng Anh (TESOL) hoặc Giáo dục học. Luận văn là một tài liệu tham khảo chuẩn mực về việc ứng dụng phần mềm SPSS 23.0, kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha (đạt 0.777 đến 0.834) và kết hợp phương pháp định tính - định lượng trong đánh giá tài liệu giảng dạy.

Nhóm thứ tư là cán bộ quản lý giáo dục tại các Sở, Phòng Giáo dục và Ban Giám hiệu các trường phổ thông. Dữ liệu thực tế từ 3 trường trung học phổ thông tại Bình Dương cung cấp cơ sở khoa học để lập kế hoạch đầu tư trang thiết bị công nghệ và định hướng hoạt động chuyên môn theo chuẩn Đề án Ngoại ngữ Quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đánh giá tính đa dạng văn hóa trong sách giáo khoa Tiếng Anh 10 thí điểm dựa trên cơ sở nào? Nghiên cứu sử dụng khung đánh giá 8 nhóm tiêu chí với 29 câu hỏi của Balazs (1999) kết hợp mô hình phân loại văn hóa của Cortazzi và Jin (1999). Toàn bộ 10 đơn vị bài học đều được phân tích chi tiết về mục tiêu, hình thức trình bày, tính xác thực và mức độ đại diện văn hóa.

Cỡ mẫu và phương pháp kiểm định độ tin cậy của luận văn được thực hiện như thế nào? Khảo sát thực hiện trên 104 học sinh lớp 10 và 11 giáo viên đạt chuẩn C1 tại 3 trường THPT ở Bình Dương. Dữ liệu xử lý qua SPSS 23.0 cho hệ số Cronbach's Alpha là 0.834 (phiếu giáo viên) và 0.777 (phiếu học sinh), đảm bảo tính hợp lệ và độ tin cậy cao.

Nội dung văn hóa của 10 đơn vị bài học bao phủ những khu vực địa lý nào? Sách bao gồm văn hóa Việt Nam, các quốc gia ASEAN (Singapore, Indonesia), các nước phát triển nói tiếng Anh (Anh, Mỹ) và các nền văn hóa khác như Ấn Độ, Châu Phi. Ví dụ, Unit 1 so sánh gia đình Việt - Sing, Unit 7 bàn về khái niệm thành công tại Mỹ và Việt Nam.

Khó khăn lớn nhất của giáo viên và học sinh khi tiếp cận phần Culture Section là gì? Khảo sát cho thấy khoảng 18.3% học sinh gặp trở ngại với các thuật ngữ học thuật phức tạp ở bài về Bình đẳng giới (Unit 6) hoặc Môi trường (Unit 9), cùng với việc thiếu các học liệu đa phương tiện trực quan đi kèm sách in.

Kết quả của luận văn đóng góp gì cho chương trình cải cách giáo dục phổ thông? Công trình cung cấp bằng chứng khoa học khẳng định việc tích hợp chuyên mục văn hóa riêng biệt là bước tiến đột phá so với sách cũ năm 2006, tạo tiền đề thực tiễn vững chắc cho việc triển khai đại trà sách giáo khoa mới giai đoạn năm 2021 - 2022.

Kết luận

  • Luận văn khẳng định 10 chuyên mục Culture Section trong sách Tiếng Anh 10 thí điểm đáp ứng đầy đủ 8/8 nhóm tiêu chí biểu đạt văn hóa theo chuẩn Balazs.
  • Quy trình nghiên cứu đạt độ tin cậy cao với hệ số Cronbach's Alpha đạt 0.834 ở phiếu giáo viên và 0.777 ở phiếu học sinh qua khảo sát 104 học sinh và 11 giáo viên.
  • Nội dung văn hóa thể hiện tính đa dạng vượt trội khi kết hợp hài hòa giữa văn hóa bản địa Việt Nam, khối ASEAN và các quốc gia trên thế giới.
  • Nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ cập nhật học liệu đa phương tiện đến tập huấn kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho 100% giáo viên phổ thông.
  • Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực phục vụ công tác biên soạn sách giáo khoa và đổi mới phương pháp giảng dạy ngoại ngữ hướng tới mốc đại trà hóa năm 2021.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và thầy cô giáo có thể tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ này để vận dụng các phương pháp phân tích giáo trình và phát triển bài giảng liên văn hóa hiệu quả trong thực tiễn giảng dạy tiếng Anh hiện đại.