Nghiên cứu đa dạng sinh học cá và mối quan hệ với chất lượng nước hồ Đồng Mô – Ngải Sơn, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng sinh học cá và mối quan hệ với chất lượng môi trường nước tại hồ chứa Đồng Mô, Sơn Hà, Hà Nội.

Trường đại học

Đại học Quốc gia Hà Nội

Chuyên ngành

Sinh thái học

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

luận văn thạc sĩ

2014

Phí lưu trữ

30 Point

Mục lục chi tiết

LỜI CẢM ƠN

1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. Đa dạng sinh học và vai trò của đa dạng sinh học cá trong các hệ sinh thái nước

1.1.1. Khái niệm đa dạng sinh học

1.1.2. ĐDSH ở Việt Nam

1.1.3. Vai trò của đa dạng sinh học cá trong các hệ sinh thái nước

1.2. Đặc điểm đặc trưng của HST hồ chứa

1.2.1. Các đặc trưng về hình thái, cấu tạo và điều kiện sống trong hồ chứa

1.2.2. Quá trình hình thành và phát triển của các quần xã sinh vật trong hồ chứa

1.2.3. Đa dạng sinh học của hệ sinh thái hồ

1.2.4. Ảnh hưởng của một số yếu tố thủy lí, thủy hóa đối với thủy sinh vật ở HST hồ

1.2.4.1. Các yếu tố thủy lí

1.2.4.2. Các yếu tố thủy hóa

1.2.5. Những nghiên cứu dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá chất lượng nước trên thế giới và ở Việt Nam

1.3. Những nghiên cứu sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá chất lượng môi trường nước

1.4. Một số nét khái quát về khu vực nghiên cứu

1.4.1. Điều kiện tự nhiên

1.4.2. Điều kiện Kinh tế - Xã hội

1.4.3. Tài nguyên động, thực vật

2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu

2.1.1. Thời gian nghiên cứu

2.1.2. Địa điểm nghiên cứu

2.2. Phương Pháp nghiên cứu

2.2.1. Phương pháp kế thừa

2.2.2. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa

2.2.3. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

2.2.4. Cơ sở đánh giá môi trường nước theo phương pháp thủy lí hóa

2.2.5. Phương pháp dùng chỉ số tổ hợp sinh học dựa trên quần xã cá để đánh giá chất lượng môi trường nước

2.2.6. Phương pháp xử lý số liệu

3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1. Thành phần loài cá ở vùng hồ Đồng Mô – Ngải Sơn

3.2. Cấu trúc thành phần loài cá

3.3. Tính đa dạng của khu hệ cá theo bậc phân loại

3.4. Tính đa dạng của khu hệ cá ở khu vực nghiên cứu so với một số khu vực khác

3.5. Tính chất độc đáo của cá ở khu vực nghiên cứu

3.6. Biến động về thành phần loài cá theo thời gian

3.7. Đánh giá chất lượng môi trường nước ở vùng hồ Đồng Mô – Ngải Sơn, Hà Nội qua các yếu tố thủy lý hóa

3.7.1. Các yếu tố thủy lý

3.7.2. Các yếu tố thủy hóa

3.8. Sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá chất lượng nước ở hồ Đồng Mô- Ngải Sơn

3.9. Ma trận các chỉ số tổ hợp sinh học cá ở hồ Đồng Mô- Ngải Sơn

3.10. Đánh giá chất lượng nước ở vùng hồ Đồng Mô- Ngải Sơn, Hà Nội năm 2013

3.11. So sánh kết quả đánh giá chất lượng nước bằng chỉ số tổ hợp sinh học cá với kết quả đánh giá chất lượng nước bằng phương pháp thủy lý hóa

4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng sinh học cá và chất lượng nước hồ Đồng Mô

Hồ Đồng Mô - Ngải Sơn là một trong những hồ chứa lớn tại Hà Nội, có diện tích khoảng 1260 ha. Hồ không chỉ có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước ngọt và điều hòa khí hậu mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài cá quý hiếm. Đa dạng sinh học cá ở đây đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái và chất lượng nước. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa đa dạng sinh học cá và chất lượng nước hồ là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái của hồ Đồng Mô và vai trò của cá

Hồ Đồng Mô có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài cá khác nhau. Các loài cá không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Việc bảo tồn đa dạng sinh học cá ở hồ này là rất cần thiết để duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.

1.2. Tình trạng ô nhiễm và ảnh hưởng đến chất lượng nước

Với sự phát triển kinh tế, hồ Đồng Mô đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm do rác thải và nước thải. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng nước hồ và sự sống của các loài cá. Cần có các biện pháp quản lý nguồn nước hiệu quả để bảo vệ môi trường sống của cá.

II. Vấn đề ô nhiễm nước và tác động đến đa dạng sinh học cá

Ô nhiễm nước là một trong những thách thức lớn nhất đối với đa dạng sinh học cá ở hồ Đồng Mô. Các yếu tố như nước thải sinh hoạt, thuốc trừ sâu và rác thải nhựa đã làm giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài cá. Việc đánh giá tác động của ô nhiễm đến chất lượng nước hồ là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp bảo vệ.

2.1. Các nguồn ô nhiễm chính ảnh hưởng đến hồ Đồng Mô

Các nguồn ô nhiễm chính bao gồm nước thải từ các khu dân cư và hoạt động nông nghiệp. Những chất ô nhiễm này không chỉ làm giảm chất lượng nước mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe của các loài cá và sinh vật thủy sinh khác.

2.2. Tác động của ô nhiễm đến sự sống của cá

Ô nhiễm nước dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng của các loài cá. Nhiều loài cá nhạy cảm với các chất ô nhiễm, do đó, việc theo dõi và đánh giá tình trạng sức khỏe của chúng là cần thiết để bảo tồn đa dạng sinh học cá.

III. Phương pháp nghiên cứu chất lượng nước và đa dạng sinh học cá

Để đánh giá chất lượng nước và đa dạng sinh học cá ở hồ Đồng Mô, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các chỉ số sinh học và hóa học được sử dụng để xác định tình trạng môi trường nước. Việc sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để đánh giá chất lượng nước.

3.1. Sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá để đánh giá

Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) là một công cụ hữu ích để đánh giá chất lượng nước. Nó dựa trên sự hiện diện và phong phú của các loài cá nhạy cảm với ô nhiễm, từ đó đưa ra những nhận định về tình trạng môi trường nước.

3.2. Phân tích các yếu tố thủy lý hóa ảnh hưởng đến cá

Các yếu tố như nhiệt độ, độ pH, và hàm lượng oxy hòa tan có ảnh hưởng lớn đến sự sống của cá. Việc phân tích các yếu tố này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa đa dạng sinh học cá và chất lượng nước hồ.

IV. Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học cá ở hồ Đồng Mô

Kết quả nghiên cứu cho thấy hồ Đồng Mô có sự đa dạng cao về các loài cá. Tuy nhiên, sự biến động về thành phần loài cá theo thời gian cho thấy ảnh hưởng của ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Việc bảo tồn đa dạng sinh học cá là cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái trong hồ.

4.1. Thành phần loài cá và sự biến động theo thời gian

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng thành phần loài cá ở hồ Đồng Mô có sự biến động lớn theo thời gian. Một số loài cá quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng do ô nhiễm và mất môi trường sống.

4.2. Đánh giá chất lượng nước qua các chỉ số sinh học

Chất lượng nước hồ Đồng Mô được đánh giá thông qua các chỉ số sinh học như IBI. Kết quả cho thấy chất lượng nước đang có xu hướng giảm sút, ảnh hưởng đến sự sống của các loài cá.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn đa dạng sinh học cá

Bảo tồn đa dạng sinh học cá và cải thiện chất lượng nước hồ Đồng Mô là nhiệm vụ cấp bách. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ môi trường sống của cá. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn bền vững.

5.1. Các biện pháp bảo tồn cần thiết

Cần triển khai các biện pháp bảo tồn như kiểm soát ô nhiễm, phục hồi môi trường sống và giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học cá.

5.2. Tương lai của hồ Đồng Mô và đa dạng sinh học cá

Tương lai của hồ Đồng Mô phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn và quản lý bền vững. Việc duy trì chất lượng nước và đa dạng sinh học cá sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

16/08/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận văn thạc sĩ đa dạng sinh học cá và mối quan hệ của chúng với chất lượng môi trường nước ở hồ chứa đồng mô ngải sơn hà nội

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hồ chứa Đồng Mô – Ngải Sơn, với diện tích khoảng 1.260 ha và 21 đảo lớn nhỏ, là một trong những hồ chứa quan trọng tại Hà Nội, đóng vai trò thiết yếu trong việc điều hòa khí hậu, cung cấp nước ngọt, hạn chế lũ lụt và phát triển các ngành kinh tế như thủy sản, lâm nghiệp và du lịch. Hồ còn là nơi sinh sống của loài rùa Rafetus swinhoei quý hiếm, được bảo tồn bởi Chương trình Bảo tồn Rùa Châu Á. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế - xã hội đã gây áp lực lên chất lượng môi trường nước, dẫn đến nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học, đặc biệt là các loài cá.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định thành phần loài cá, đánh giá sự biến động thành phần loài theo thời gian và sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) để đánh giá chất lượng môi trường nước tại hồ Đồng Mô – Ngải Sơn. Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2013, bao gồm cả mùa nước cạn và mùa nước lớn, với 6 đợt khảo sát thực địa và phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm thuộc Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội.

Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học về đa dạng sinh học cá mà còn góp phần quan trọng trong việc hỗ trợ chính quyền địa phương xây dựng các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển nghề cá bền vững và thúc đẩy du lịch sinh thái. Việc đánh giá chất lượng nước qua chỉ số IBI cũng giúp theo dõi và quản lý môi trường nước hiệu quả hơn, góp phần nâng cao sức khỏe hệ sinh thái hồ chứa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học liên quan đến đa dạng sinh học và đánh giá chất lượng môi trường nước bằng sinh vật chỉ thị. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

Lý thuyết đa dạng sinh học (ĐDSH): ĐDSH được xem xét ở ba cấp độ gồm đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. ĐDSH cá trong hệ sinh thái nước đóng vai trò quan trọng trong cân bằng sinh thái, chu trình vật chất và năng lượng, cũng như cung cấp nguồn gen và thực phẩm cho con người.
Mô hình chỉ số tổ hợp sinh học (IBI): IBI là phương pháp đánh giá chất lượng môi trường nước dựa trên thành phần và cấu trúc quần xã cá, bao gồm 12 chỉ số thành phần như số loài cá, tỷ lệ cá ăn tạp, cá nhạy cảm, cá dữ, cá ngoại lai, và tỷ lệ cá bị dị tật. Phương pháp này phản ánh tổng hợp các tác động môi trường và được sử dụng rộng rãi trên thế giới cũng như tại Việt Nam.

Các khái niệm chính bao gồm: chỉ số IBI, sinh vật chỉ thị, đa dạng sinh học cá, các yếu tố thủy lý (nhiệt độ, độ đục, ánh sáng) và thủy hóa (pH, các chất hòa tan, kim loại nặng) ảnh hưởng đến sinh vật thủy sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 1 đến tháng 9 năm 2013, với 6 đợt khảo sát thực địa tại nhiều điểm khác nhau trong vùng hồ Đồng Mô – Ngải Sơn. Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

Thu thập dữ liệu ngoài thực địa: Sử dụng các công cụ đánh bắt đa dạng (chài, lưới, đơm) để thu mẫu cá, ghi nhận các loài cá hiện diện, chụp ảnh và phỏng vấn người dân địa phương về đặc điểm sinh học và phân bố cá.
Phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm: Xác định loài cá dựa trên đặc điểm hình thái, số đo và các tài liệu phân loại chuẩn. Các chỉ tiêu thủy lý và thủy hóa như nhiệt độ, pH, DO, COD, BOD5, các ion và kim loại nặng được đo trực tiếp hoặc tham khảo từ các báo cáo chuyên ngành.
Đánh giá chất lượng nước: Áp dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) dựa trên 12 chỉ số thành phần, tính điểm và phân loại chất lượng nước theo 6 mức độ từ rất tốt đến cực xấu.
Xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Excel để tính toán các thông số thống kê như trung bình, độ lệch chuẩn và sai số mẫu nhằm đảm bảo độ tin cậy của kết quả.

Cỡ mẫu thu được gồm 141 mẫu cá thuộc 38 loài trong tổng số 47 loài xác định được, đảm bảo tính đại diện cho khu hệ cá hồ Đồng Mô – Ngải Sơn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Đa dạng loài cá phong phú: Khu hệ cá hồ Đồng Mô – Ngải Sơn gồm 47 loài cá thuộc 39 giống, 17 họ và 8 bộ. Trong đó, 38 loài được thu mẫu với tổng số 141 mẫu, chiếm 80,85% tổng số loài phát hiện. Một số loài cá nuôi thả phổ biến như cá Trắm cỏ, cá Mè hoa, cá Chép thường có mật độ cao (+++). Hai loài cá ngoại lai không chủ định là cá Sấu hỏa tiễn và cá Tiểu bạc cũng được ghi nhận.
Cấu trúc thành phần loài đa dạng theo bậc phân loại: Bộ cá Chép (Cypriniformes) chiếm đa số với nhiều loài phổ biến, tiếp theo là các bộ cá nheo, cá rô phi và cá bống. Tỷ lệ cá ăn tạp và cá nhạy cảm chiếm phần lớn, phản ánh sự đa dạng về chức năng sinh thái trong hồ.
Chất lượng nước được đánh giá qua chỉ số IBI: Tổng điểm IBI năm 2013 cho thấy chất lượng nước ở mức trung bình đến tốt (tổng điểm từ 34 đến 55), tương ứng với môi trường có sự đa dạng loài phong phú nhưng có dấu hiệu suy thoái nhẹ do mất một số loài nhạy cảm. Các chỉ tiêu thủy lý như nhiệt độ trung bình 23,4°C, DO trung bình khoảng 7 mg/l, pH dao động từ 6,5 đến 8,5 đều nằm trong giới hạn phù hợp cho sự phát triển của cá.
So sánh phương pháp sinh học và thủy lý hóa: Kết quả đánh giá chất lượng nước bằng chỉ số IBI tương đồng với kết quả phân tích các chỉ tiêu thủy lý hóa như COD, BOD5, NO2-, NO3-, NH4+, kim loại nặng, cho thấy phương pháp sinh học có khả năng phản ánh tổng hợp và chính xác hơn về trạng thái môi trường nước.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng sinh học cá phong phú tại hồ Đồng Mô – Ngải Sơn phản ánh điều kiện môi trường nước tương đối ổn định và phù hợp cho các loài thủy sinh phát triển. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các loài cá ngoại lai và dấu hiệu suy giảm một số loài nhạy cảm cho thấy tác động của các yếu tố môi trường như ô nhiễm hữu cơ, biến đổi pH và sự thay đổi thủy văn do hoạt động con người.

So với các nghiên cứu tại các hồ chứa khác ở Việt Nam và quốc tế, hồ Đồng Mô có mức độ đa dạng và chất lượng nước tương đương hoặc cao hơn, nhờ vào việc bảo vệ rừng đầu nguồn và quản lý khai thác thủy sản hợp lý. Việc sử dụng chỉ số IBI đã chứng minh là công cụ hiệu quả trong đánh giá chất lượng môi trường nước, giúp phát hiện sớm các dấu hiệu suy thoái sinh thái mà các phương pháp thủy lý hóa đơn thuần khó nhận biết.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố số loài cá theo họ và bộ, bảng tổng hợp điểm IBI theo từng đợt khảo sát, cũng như biểu đồ so sánh các chỉ tiêu thủy lý hóa với điểm IBI để minh họa mối quan hệ giữa đa dạng sinh học và chất lượng nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Tăng cường bảo vệ và phục hồi rừng đầu nguồn nhằm giảm tốc độ bồi lắng và duy trì hệ số đổi mới nước hồ, đảm bảo môi trường sống ổn định cho các loài cá. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương và các tổ chức bảo vệ môi trường, thời gian: 1-3 năm.
Kiểm soát và xử lý nguồn thải ô nhiễm từ hoạt động nông nghiệp, sinh hoạt và công nghiệp quanh hồ, đặc biệt là các chất hữu cơ, thuốc trừ sâu và kim loại nặng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học. Chủ thể: các cơ quan quản lý môi trường, người dân địa phương, thời gian: liên tục và giám sát định kỳ.
Phát triển nghề cá bền vững bằng việc quản lý khai thác hợp lý, hạn chế thả các loài cá ngoại lai không kiểm soát, đồng thời khuyến khích nuôi cá bản địa có giá trị kinh tế cao. Chủ thể: ngành thủy sản, người dân, thời gian: 2-5 năm.
Xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học và chất lượng nước thường xuyên sử dụng chỉ số IBI kết hợp với phân tích thủy lý hóa để phát hiện sớm các biến động môi trường và điều chỉnh chính sách kịp thời. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan quản lý, thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà quản lý môi trường và chính quyền địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo vệ hồ chứa, quản lý nguồn nước và phát triển kinh tế bền vững.
Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành sinh thái học, thủy sản: Tham khảo phương pháp đánh giá đa dạng sinh học và chất lượng nước bằng chỉ số IBI, cũng như dữ liệu thực nghiệm về hệ sinh thái hồ chứa.
Người dân và cộng đồng nghề cá địa phương: Hiểu rõ về đa dạng sinh học cá và tác động của môi trường đến nghề cá, từ đó tham gia bảo vệ và phát triển nghề cá bền vững.
Các tổ chức bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái: Áp dụng kết quả nghiên cứu để bảo tồn các loài quý hiếm, phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo vệ môi trường hồ chứa.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ số tổ hợp sinh học (IBI) là gì và tại sao được sử dụng để đánh giá chất lượng nước?
IBI là chỉ số tổng hợp dựa trên 12 chỉ số thành phần của quần xã cá, phản ánh cấu trúc và chức năng hệ sinh thái. Nó được sử dụng vì có khả năng phản ánh tác động tổng hợp của môi trường lên sinh vật, chính xác hơn các phương pháp thủy lý hóa đơn lẻ.
Đa dạng sinh học cá tại hồ Đồng Mô – Ngải Sơn có đặc điểm gì nổi bật?
Hồ có 47 loài cá thuộc 17 họ và 8 bộ, trong đó nhiều loài cá bản địa và cá nuôi thả phổ biến. Sự đa dạng này cho thấy môi trường nước tương đối ổn định và phù hợp cho các loài thủy sinh phát triển.
Các yếu tố thủy lý và thủy hóa nào ảnh hưởng mạnh đến đa dạng sinh học cá?
Nhiệt độ, độ đục, pH, hàm lượng oxy hòa tan (DO), các chất hữu cơ hòa tan (COD, BOD5) và kim loại nặng là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phân bố và sức khỏe của cá.
Tại sao cần kết hợp phương pháp sinh học và thủy lý hóa trong đánh giá chất lượng nước?
Phương pháp sinh học phản ánh tác động tổng hợp và lâu dài của môi trường lên sinh vật, trong khi thủy lý hóa cung cấp dữ liệu cụ thể về các chỉ tiêu môi trường. Kết hợp giúp đánh giá toàn diện và chính xác hơn.
Làm thế nào để bảo tồn đa dạng sinh học cá tại hồ chứa?
Bảo vệ rừng đầu nguồn, kiểm soát ô nhiễm, quản lý khai thác thủy sản hợp lý, hạn chế thả cá ngoại lai và xây dựng hệ thống giám sát môi trường thường xuyên là các biện pháp hiệu quả.

Kết luận

Hồ Đồng Mô – Ngải Sơn có đa dạng sinh học cá phong phú với 47 loài thuộc 17 họ, phản ánh môi trường nước tương đối ổn định.
Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) cho thấy chất lượng nước ở mức trung bình đến tốt, phù hợp với sự phát triển của các loài cá.
Kết quả đánh giá sinh học tương đồng với các chỉ tiêu thủy lý hóa, khẳng định hiệu quả của phương pháp IBI trong giám sát môi trường nước.
Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển nghề cá bền vững và quản lý môi trường hồ chứa.
Đề xuất các giải pháp bảo vệ rừng đầu nguồn, kiểm soát ô nhiễm, phát triển nghề cá và xây dựng hệ thống giám sát môi trường nhằm duy trì và nâng cao chất lượng nước hồ chứa trong tương lai.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương áp dụng kết quả nghiên cứu để bảo vệ và phát triển bền vững hồ Đồng Mô – Ngải Sơn, đồng thời mở rộng nghiên cứu theo dõi đa dạng sinh học và chất lượng nước định kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đa dạng sinh học và vai trò của đa dạng sinh học cá trong các hệ sinh thái nước 1. Khái niệm đa dạng sinh học Thuật ngữ đa dạng sinh học (ĐDSH) lần đầu tiên được định nghĩa bởi Norse và McManus (1980) [42].

Đến nay, có ít nhất 25 định nghĩa cho thuật ngữ “ĐDSH”. Định nghĩa do Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (1989): “ĐDSH là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những HST vô cùng phức tạp tồn tại trong môi trường” [19]. Do vậy, ĐDSH bao gồm ba cấp độ: đa dạng gen, đa dạng loài, và đa đạng HST. Theo Công ước đa dạng sinh học, khái niệm ĐDSH có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm : Các HST trên cạn, trong đại dương và các HST thủy vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần,…Thuật ngữ này bao hàm sự đa dạng trong một loài (đa dạng di truyền hay còn gọi là đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài) và các HST (đa dạng HST) [19].

Như vậy, ĐDSH được xét ở cả ba mức độ : mức độ phân tử (gen), mức độ cơ thể và mức độ HST [24]. ĐDSH ở Việt Nam 1. Đa dạng nguồn gen Việt Nam là một trong 12 trung tâm nguồn gốc giống cây trồng và cũng là trung tâm thuần hóa vật nuôi nổi tiếng thế giới. Ngân hàng gen cây trồng Quốc gia đang bảo tồn 12.300 giống của 115 cây trồng, trong đó có nhiều giống bản địa với nhiều đặc tính quý mà duy nhất chỉ có ở Việt Nam [3].

Chương trình, mạng lưới quỹ gen được hình thành bảo tồn lưu giữ hơn 20.000 nguồn gen của 250 loài cây lương thực, thực phẩm, cây ăn quả, cây lâm nghiệp, cây dược liệu và một số cây trồng khác [4]. Đề án “Lưu giữ nguồn gen và giống thủy sản” được thực hiện đã góp phần bảo tồn và lưu giữ khoảng 60 giống loài thủy sản, loài cá nước ngọt [4]. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đối với các loài cá có nguồn gốc từ nước ngoài được nhập và thuần dưỡng ở Việt Nam có khoảng 50 loài, trong đó có 35 loài cá cảnh còn lại là các loài cá nuôi lấy thịt [19]. Đa dạng loài Việt Nam được quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia có tính ĐDSH cao nhất thế giới.

Với nhiều kiểu rừng, đầm lầy, sông suối, ao hồ, rạn san hô,. đã tạo nên môi trường sống cho khoảng 10% tổng số loài sinh vật trên toàn thế giới, cũng như 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới trong khi Việt Nam chỉ chiếm 1% diện tích đất liến của thế giới [2]. Thành phần và số lượng các loài sinh vật đã biết ở Việt Nam năm 2010 được thể hiện ở bảng 1. Số lượng loài của các nhóm sinh vật đã biết ở Việt Nam năm 2010 [4] TT Nhóm sinh vật Số loài đã biết 1 - Nước ngọt 1438 Thực vật nổi - Biển 537 2 Rong Nước ngọt 20 Biển 653 3 Cỏ biển 14 4 Thực vật ở cạn - Thực vật bậc cao 11400 - Thực vật bậc thấp 2400 5 Thực vật ngập mặn 94 6 Động vật không xương sống nước ngọt 800 7 Động vật không xương sống ở biển - Động vật nổi 657 - Động vật đáy Khoảng 6300 8 Động vật không xương sống ở đất Khoảng 1000 9 Sán ký sinh 190 10 Côn trùng 7750 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com TT Nhóm sinh vật Số loài đã biết 11 Cá - Cá nước ngọt Khoảng 1000 - Cá biển Khoảng 2500 12 Bò sát trên cạn 296 13 Bò sát biển (rắn biển, rùa biển) 21 14 Lưỡng cư 162 15 Chim 840 16 Thú trên cạn 310 17 Thú biển 25 Bên cạnh tính đa dạng cao của các loài sinh vật trong các hệ sinh sinh thái thì sự giảm sút ngày càng nhiều các cá thể, các loài trong tự nhiên là vấn đề đáng báo động ở Việt Nam.

Việt Nam được xếp vào nhóm 15 nước hàng đầu thế giới về số loài thú suy giảm, nhóm 20 nước hàng đầu về số loài chim suy giảm, và nhóm 30 nước hàng đầu về số loài thực vật và lưỡng cư suy giảm [4]. Số lượng loài sinh vật cần được bảo tồn qua các giai đoạn từ năm 1992 đến năm 2007 được thể hiện ở hình 1. Phân mức ĐDSH loài theo cấp độ cần bảo tồn [4] 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đa dạng các hệ sinh thái Việt Nam có các HST chính là: HST trên cạn, HST đất ngập nước, HST biển.

Trong các kiểu HST trên cạn thì rừng có sự đa dạng về thành phần loài cao nhất. Trong đó, các kiểu và kiểu phụ thảm thực vật có tính ĐDSH cao hơn cả là kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, kiểu rừng thưa cây lá rộng hơi khô nhiệt đới, kiểu phụ rừng trên núi đá vôi. HST đất ngập nước rất đa dạng, các kiểu đất ngập nước bao gồm: - Đất ngập nước tự nhiên: 30 kiểu - Đất ngập nước ven biển: 11 kiểu - Đất ngập nước nhân tạo: 9 kiểu Một số kiểu đất ngập nước có nguồn tài nguyên sinh vật và ĐDSH phong phú như đầm lầy than bùn, rừng ngập mặn, rạn san hô, đầm phá, các vùng đất ngập nước đồng bằng Sông Hồng, đất ngập nước đồng bằng sông Cửu Long [6]. Vai trò của đa dạng sinh học cá trong các hệ sinh thái nước Đối với hệ sinh thái nước, cá có ý nghĩa và vai trò to lớn: - Đảm bảo cân bằng sinh học trong các thủy vực từ đó tạo ra cân bằng sinh thái.

Mỗi loài cá là một mắt xích trong chuỗi và lưới thức ăn của các quần xã dưới nước, nó đảm bảo sự tuần hoàn vật chất và chuyển hóa năng lượng của các HST nước làm cho không một loài nào đó phát triển hoặc suy giảm số lượng một cách quá mức. - Là nguồn gen dự trữ. - Cung cấp nguồn thực phẩm phong phú cho con người. Hiện nay HST hồ, ao là nguồn cung cấp cá nước ngọt chủ yếu có chất lượng cao về thịt như cá Chép, cá Trắm, cá Mè.

- Cung cấp nguồn dược liệu. Ví dụ mật cá Trắm dùng làm thuốc sát trùng, dầu cá Hồi… - Đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của con người: Có nhiều loài cá được dùng làm cảnh. Ở Việt Nam có khoảng 35 loài cá cảnh nhập từ nước ngoài. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Phục vụ cho nghiên cứu khoa học để phát triển nghề cá và bảo tồn ĐDSH: ví dụ như sử dụng một số loài cá làm sinh vật chỉ thị môi trường nước; sử dụng chỉ số đa dạng sinh học cá IBI để đánh giá chất lượng môi trường nước [30].

Đặc điểm đặc trưng của HST hồ chứa Hồ chứa hình thành do con người đắp đập ngăn dòng chảy ở vùng trung và thượng lưu các dòng sông [25]. Các đặc trưng về hình thái, cấu tạo và điều kiện sống trong hồ chứa Hồ chứa có khối nước vận động rất chậm. Theo chiều dọc hồ, tốc độ dòng chảy giảm dần từ đầu hồ đến cuối hồ. Vì vậy, ở phần đầu hồ, tính chất dòng chảy thể hiện rõ nét, nhưng ở cuối hồ, khối nước mang đặc trưng của nước đứng.

Hình dạng hồ chứa kéo dài theo dòng chảy, đường bờ rất khúc khuỷu, uốn lượn tạo cho hồ có dạng cành cây. Trên mặt hồ, lác đác nổi lên các đảo là những đỉnh đồi, núi không bị ngập chìm. Nền đáy hồ thấp dần từ phía đầu hồ xuống cuối hồ, lặp lại diện mạo của thung lũng dòng sông và các lưu vực xung quanh bị ngập nước. Khối nước của hồ được chia làm hai phần: Phần nước hữu ích và phần nước chết.

Phần nước hữu ích của hồ luôn được đổi mới, phụ thuộc vào nguồn nước lưu vực dòng chảy cấp theo mùa cho hồ và nhu cầu sử dụng nước theo chế độ canh tác. Do mực nước hồ chứa dao động rất lớn nên vùng ven bờ trở nên bất lợi đối với đời sống sinh vật. Ở đó thường không có mặt của đại đa số các loài động vật và thực vật đáy. Hồ chứa có diện tích mặt nước rộng, gió thịnh hành trong các mùa thường gây sóng lớn, vỗ đập vào bờ, gây hủy hoại nơi sống ven hồ và gây xói lở, làm tăng độ đục của vùng nước nông ven bờ.

Một chỉ số quan trọng của hồ chứa là hệ số đổi mới của khối nước (lưu lượng dòng chảy năm) phụ thuộc các sông, suối cung cấp nước cho hồ so với thể tích hồ. Hệ số này càng cao, khối nước càng được đổi mới nhanh, kéo theo sự dao động mực nước càng lớn, gây ảnh hưởng mạnh đến đời sống của thủy sinh vật trong hồ. Ở những hồ có dung tích nhỏ, hệ số đổi mới của nước nhanh hơn so với hệ số đổi mới của nước ở những hồ có dung tích lớn, làm cho điều kiện sống của các quần xã sinh vật trong hồ khó khăn và kém ổn định hơn. Những hồ chứa được xây dựng trên những sông ở vùng 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đồng bằng có hệ số đổi mới của khối nước thường dao động trong phạm vi 1- 10.

Hơn nữa, giá trị đó càng lớn, điều kiện sống trong hồ chứa càng gần với điều kiện sống của dòng chảy. Tuổi thọ của hồ phụ thuộc vào tốc độ bồi lắng lòng hồ, do các vật liệu được dòng sông chuyển vào từ lưu vực xung quanh. Tốc độ bồi lắng càng nhanh khi rừng đầu nguồn và rừng thuộc lưu vực gom nước cho hồ không được bảo vệ, bị chặt trắng. Chính vì vậy, các hồ chứa của Việt Nam chỉ sau một số năm ngập nước, lòng hồ được tôn cao khá nhanh do khối lượng trầm tích đưa vào hồ ngày một nhiều từ các khu vực xung quanh mất rừng.

Hậu quả là trong mùa khô, vào những năm ít nước, dung tích hữu ích giảm nhiều, làm cho tuổi thọ của hồ bị rút ngắn so với tuổi thọ thiết kế [25]. Trong khoảng 30- 40 năm gần đây, hồ chứa ở nước ta phát triển khá nhiều, gồm khoảng 2.470 hồ có kích cỡ khác nhau với tổng diện tích 183. Phân chia hồ chứa nước ở Việt Nam theo kích thước [8] (Theo viện điều tra của Viện kinh tế và quy hoạch thủy sản năm 1999) Loại Qui cỡ Số lượng Diện tích hồ ha n % ha % I >10.580 100 Các hồ cỡ nhỏ dưới 100 ha có số lượng chiếm tới 95,14% và diện tích chiếm 11,91%.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ