Nghiên cứu đa dạng sinh học cá và mối quan hệ với chất lượng nước tại cửa sông Ba Lạt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng sinh học cá và mối quan hệ với chất lượng nước tại cửa sông Ba Lạt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học tự nhiên
• Đề tài: Đa Dạng Sinh Học Cá Và Chất Lượng Nước Cửa Sông Ba Lạt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát hệ sinh thái cửa sông
• 1.1.1. Các khái niệm về hệ sinh thái cửa sông
• 1.1.2. Một số đặc điểm của hệ sinh thái cửa sông
• 1.1.3. Đặc điểm đặc trưng của hệ sinh thái cửa sông Việt Nam
• 1.1.4. Phân bố trong vùng cửa sông
• 1.1.5. Vùng cửa sông bao gồm
• 1.1.6. Xích thức ăn trong vùng cửa sông
• 1.1.6.1. Xích thức ăn “đồng cỏ” hay xích thức ăn “chăn nuôi”
• 1.1.6.2. Xích thức ăn mùn bã hữu cơ
• 1.1.6.3. Xích thức ăn thẩm thấu
• 1.1.7. Phân loại và phân vùng trong các hệ cửa sông
• 1.1.7.1. Tiểu vùng trên triều (supralittoral)
• 1.1.7.2. Tiểu vùng triều (littoral)
• 1.1.7.3. Tiểu vùng dưới triều (sublittoral)
• 1.1.8. Phân biệt các dạng hệ cửa sông ở Việt Nam
• 1.2. Đa dạng sinh học
• 1.2.1. Khái niệm đa dạng sinh học (ĐDSH)
• 1.2.2. ĐDSH của hệ sinh thái cửa sông

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đa dạng sinh học cá và chất lượng nước cửa sông Ba Lạt

Cửa sông Ba Lạt, nằm giữa hai tỉnh Thái Bình và Nam Định, là một trong những cửa sông lớn nhất của châu thổ Bắc Bộ. Nơi đây không chỉ nổi bật với đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là các loài cá, mà còn là khu vực có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thực phẩm và phát triển kinh tế cho người dân địa phương. Tuy nhiên, chất lượng nước tại khu vực này đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các hoạt động khai thác và ô nhiễm môi trường.

1.1. Đặc điểm sinh thái của cửa sông Ba Lạt

Cửa sông Ba Lạt có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loài cá và động vật thủy sinh. Đặc điểm này không chỉ tạo ra nguồn lợi thủy sản phong phú mà còn góp phần duy trì cân bằng sinh thái trong khu vực. Hệ sinh thái này chịu ảnh hưởng lớn từ sự biến đổi của môi trường nước, đặc biệt là độ mặn và các yếu tố thủy lý khác.

1.2. Vai trò của cá trong hệ sinh thái cửa sông

Cá không chỉ là nguồn thực phẩm quan trọng mà còn đóng vai trò trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng tham gia vào chu trình dinh dưỡng và là chỉ số quan trọng để đánh giá chất lượng nước. Sự phong phú của các loài cá phản ánh tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái cửa sông.

II. Vấn đề ô nhiễm và thách thức đối với chất lượng nước

Chất lượng nước tại cửa sông Ba Lạt đang bị đe dọa bởi nhiều yếu tố, bao gồm ô nhiễm từ hoạt động sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt. Các chất thải độc hại từ các nhà máy và nước thải sinh hoạt đã làm suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và sức khỏe của các loài cá.

2.1. Nguyên nhân chính gây ô nhiễm nước

Ô nhiễm nước tại cửa sông Ba Lạt chủ yếu do nước thải từ các khu công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt. Các chất độc hại như kim loại nặng và hóa chất nông nghiệp đã xâm nhập vào nguồn nước, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái.

2.2. Tác động của ô nhiễm đến đa dạng sinh học

Ô nhiễm nước không chỉ làm giảm chất lượng môi trường sống của các loài cá mà còn dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng của chúng. Nhiều loài cá có giá trị kinh tế cao đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do môi trường sống bị ô nhiễm.

III. Phương pháp nghiên cứu chất lượng nước và đa dạng sinh học cá

Để đánh giá chất lượng nước và đa dạng sinh học cá tại cửa sông Ba Lạt, các phương pháp nghiên cứu hiện đại đã được áp dụng. Việc sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) giúp đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái và chất lượng nước một cách hiệu quả.

3.1. Sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá IBI

Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) là một công cụ hữu ích để đánh giá chất lượng nước. Nó dựa trên sự phong phú và đa dạng của các loài cá, từ đó đưa ra những nhận định về tình trạng ô nhiễm và sức khỏe của hệ sinh thái.

3.2. Phân tích các yếu tố thủy lý và thủy hóa

Các yếu tố như độ pH, nhiệt độ, và hàm lượng oxy hòa tan trong nước được phân tích để hiểu rõ hơn về chất lượng nước. Những yếu tố này có ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài cá.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự biến động của các loài cá tại cửa sông Ba Lạt có mối liên hệ chặt chẽ với chất lượng nước. Việc đánh giá chất lượng nước thông qua các chỉ số sinh học đã giúp đưa ra những giải pháp bảo tồn hiệu quả cho đa dạng sinh học tại khu vực này.

4.1. Đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học cá

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng số lượng và đa dạng của các loài cá tại cửa sông Ba Lạt đang giảm sút. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp bảo tồn và quản lý nguồn lợi thủy sản một cách bền vững.

4.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Để bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng nước, cần có các chính sách quản lý nguồn nước hiệu quả. Việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường và phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững là rất cần thiết.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Đa dạng sinh học cá và chất lượng nước tại cửa sông Ba Lạt đang đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, với những nghiên cứu và giải pháp hợp lý, có thể bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản tại khu vực này. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường cũng là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học.

5.1. Tương lai của đa dạng sinh học cá

Tương lai của đa dạng sinh học cá tại cửa sông Ba Lạt phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn và quản lý hiệu quả. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến chất lượng nước và đa dạng sinh học. Việc này sẽ giúp đưa ra các giải pháp kịp thời và hiệu quả hơn trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cửa sông Ba Lạt, cửa chính của sông Hồng, nằm giữa hai tỉnh Thái Bình và Nam Định, là cửa sông lớn nhất trong 9 cửa sông thuộc châu thổ Bắc Bộ. Hệ sinh thái cửa sông Ba Lạt có tính nhạy cảm cao, với môi trường biến đổi theo không gian và thời gian, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố và đa dạng sinh học các loài thủy sinh, đặc biệt là cá. Khu vực này không chỉ là nguồn thực phẩm quan trọng cho người dân địa phương và các vùng phụ cận mà còn có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái với các tuyến du thuyền, xem chim và du khảo đồng quê thu hút nhiều du khách.

Trong những năm gần đây, hoạt động khai thác và sử dụng nguồn lợi sinh vật tại cửa sông Ba Lạt gia tăng mạnh, chưa có quy hoạch khoa học và bền vững. Đồng thời, các nguồn thải độc hại từ công nghiệp, nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và sinh hoạt đã làm suy giảm nguồn tài nguyên sinh vật và phá hủy môi trường sống của nhiều loài thủy sinh, trong đó có cá. Do đó, nghiên cứu đa dạng sinh học cá và mối quan hệ của chúng với chất lượng nước tại cửa sông Ba Lạt là cần thiết để đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định thành phần loài cá, sự biến động theo thời gian, mối quan hệ giữa đa dạng sinh học cá với các yếu tố thủy lý, thủy hóa và sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) để đánh giá chất lượng môi trường nước. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 5/2010 đến tháng 10/2011 tại 10 điểm khảo sát trong khu vực cửa sông Ba Lạt, tỉnh Nam Định. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các cơ quan quản lý địa phương xây dựng các chính sách bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về hệ sinh thái cửa sông, đa dạng sinh học (ĐDSH) và chỉ số tổ hợp sinh học (Index of Biotic Integrity – IBI). Hệ sinh thái cửa sông là vùng giao thoa giữa nước ngọt và nước biển, chịu ảnh hưởng của thủy triều và dòng chảy sông, tạo nên môi trường biến động về độ mặn, nhiệt độ, pH và các yếu tố thủy hóa khác. ĐDSH được xem xét ở ba cấp độ: đa dạng loài, đa dạng gen và đa dạng hệ sinh thái, đóng vai trò quan trọng trong duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn tài nguyên cho con người.

Chỉ số tổ hợp sinh học (IBI) là công cụ đánh giá chất lượng môi trường nước dựa trên thành phần và cấu trúc quần xã cá, phản ánh tác động tổng hợp của các yếu tố môi trường. IBI bao gồm 12 chỉ số thành phần như tổng số loài cá, số loài cá nhạy cảm, tỷ lệ cá ăn tạp, cá dữ, cá bị bệnh hoặc dị tật. Mỗi chỉ số được chấm điểm theo thang 1-5, tổng điểm phản ánh mức độ ô nhiễm và sức khỏe hệ sinh thái.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Hệ sinh thái cửa sông và đặc điểm biến động môi trường
• Đa dạng sinh học cá và vai trò trong hệ sinh thái thủy vực
• Các yếu tố thủy lý, thủy hóa ảnh hưởng đến đa dạng sinh học cá (nhiệt độ, độ mặn, pH, độ trong, oxy hòa tan)
• Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) và ứng dụng trong đánh giá chất lượng nước

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm mẫu cá thu thập trực tiếp từ 10 điểm khảo sát tại cửa sông Ba Lạt trong 5 đợt khảo sát từ tháng 10/2010 đến tháng 7/2011, kết hợp với dữ liệu điều tra, phỏng vấn người dân địa phương về các loài cá và điều kiện môi trường. Mẫu cá được thu bằng nhiều phương tiện đánh bắt khác nhau, bảo quản trong dung dịch Formalin 8%, phân loại và xác định loài dựa trên đặc điểm hình thái ngoài và tài liệu chuyên ngành.

Phân tích chất lượng nước được thực hiện bằng các phương pháp vật lý, hóa học đo các chỉ tiêu như COD, BOD5, DO, pH, độ mặn, độ đục, nhiệt độ, các ion NH4+, NO3-, NO2-, PO43- và kim loại nặng (Cr, Mn, Cu, Pb, Cd). Các chỉ tiêu được đo tại hiện trường bằng máy TOA và bộ test SERA, đồng thời phân tích trong phòng thí nghiệm.

Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) với 12 chỉ số thành phần, đánh giá theo thang điểm từ 1 đến 5, phân loại chất lượng nước thành 6 mức độ từ rất tốt đến cực kỳ ô nhiễm. Cỡ mẫu cá thu thập gồm 99 loài thuộc 44 họ, 13 bộ, đảm bảo tính đại diện cho quần xã cá tại khu vực nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu kết hợp thu mẫu trực tiếp và phỏng vấn nhằm tăng độ chính xác và đầy đủ thông tin.

Timeline nghiên cứu kéo dài 18 tháng, bao gồm khảo sát thực địa, thu mẫu, phân tích mẫu và xử lý dữ liệu, đảm bảo thu thập dữ liệu đa dạng theo mùa mưa và mùa khô để phản ánh biến động sinh học và môi trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài cá: Qua 5 đợt khảo sát, xác định được 99 loài cá thuộc 69 giống, 44 họ và 13 bộ tại cửa sông Ba Lạt. Trong đó, các họ cá có số lượng loài phong phú như họ Bống (Gobiidae) với 15 loài, họ Cá Đối (Mugilidae) với 4 loài, họ Cá Trích (Clupeidae) với 11 loài. Số lượng cá phổ biến chiếm khoảng 60% tổng số cá thu mẫu, trong khi các loài ít gặp chiếm khoảng 20%.

2. Biến động đa dạng sinh học theo mùa: Số loài cá và mật độ cá thay đổi rõ rệt giữa mùa mưa và mùa khô. Mùa mưa, số loài cá tăng khoảng 15% so với mùa khô, do ảnh hưởng của dòng chảy sông Hồng làm giảm độ mặn và mở rộng vùng cửa sông ra biển. Mùa khô, độ mặn tăng cao, một số loài cá nhạy cảm giảm số lượng hoặc di chuyển sâu vào nội địa.

3. Mối quan hệ giữa đa dạng cá và chất lượng nước: Phân tích chỉ số IBI cho thấy điểm trung bình là 38, thuộc mức trung bình (34-44 điểm), phản ánh môi trường cửa sông Ba Lạt đang chịu tác động ô nhiễm vừa phải. Các chỉ tiêu hóa lý như COD trung bình 15 mg/l, BOD5 khoảng 5 mg/l, DO dao động từ 4,5 đến 6,2 mg/l, pH ổn định trong khoảng 6,8-8,2, độ mặn biến động từ 5‰ đến 30‰ theo mùa. Mức độ ô nhiễm cao hơn tại các điểm gần khu vực dân cư và đầm nuôi thủy sản.

4. Ảnh hưởng của các yếu tố thủy lý và thủy hóa: Nhiệt độ nước dao động từ 20 đến 30°C, độ trong nước trung bình 15-20 cm, ảnh hưởng đến khả năng quang hợp và sinh trưởng của sinh vật thủy sinh. Độ mặn và pH là hai yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến phân bố và đa dạng cá, với các loài cá rộng muối chiếm ưu thế. Các kim loại nặng như Pb, Cd ở mức thấp, không vượt quá giới hạn cho phép theo QCVN 08:2008/BTNMT.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng sinh học cá tại cửa sông Ba Lạt tương đối phong phú, phù hợp với đặc điểm hệ sinh thái cửa sông nhiệt đới có sự pha trộn nước ngọt và nước biển. Mức độ đa dạng và phong phú loài cá cao hơn so với một số cửa sông khác trong khu vực, do nguồn thức ăn phong phú từ mùn bã hữu cơ và hệ sinh thái rừng ngập mặn phát triển.

Chỉ số IBI trung bình phản ánh môi trường nước đang bị tác động bởi các hoạt động khai thác và ô nhiễm từ các nguồn thải sinh hoạt, công nghiệp và nuôi trồng thủy sản. So sánh với các nghiên cứu tương tự ở các cửa sông khác, mức độ ô nhiễm tại Ba Lạt là vừa phải, chưa đến mức nghiêm trọng nhưng cần có biện pháp quản lý kịp thời.

Biểu đồ phân bố các chỉ số IBI theo điểm khảo sát cho thấy các điểm gần khu dân cư và đầm nuôi có điểm IBI thấp hơn, tương ứng với chất lượng nước kém hơn. Bảng phân tích các chỉ tiêu hóa lý cho thấy mối tương quan âm giữa COD, BOD5 với điểm IBI, chứng tỏ ô nhiễm hữu cơ ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng cá.

Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về mối quan hệ giữa đa dạng sinh học cá và chất lượng nước trong hệ sinh thái cửa sông nhiệt đới, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các yếu tố thủy hóa như độ mặn, pH và oxy hòa tan trong việc duy trì sự đa dạng và ổn định của quần xã cá.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và kiểm soát nguồn thải: Áp dụng các biện pháp xử lý nước thải sinh hoạt, công nghiệp và nuôi trồng thủy sản trước khi xả ra môi trường nhằm giảm tải ô nhiễm hữu cơ và kim loại nặng, hướng tới giảm COD và BOD5 xuống dưới 10 mg/l trong vòng 2 năm tới. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh Nam Định, Sở Tài nguyên và Môi trường.

2. Bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn: Khôi phục diện tích rừng ngập mặn tại các bãi triều cửa sông Ba Lạt để tăng cường nguồn thức ăn tự nhiên và môi trường sống cho các loài cá, nâng cao chỉ số IBI lên mức tốt trong 3-5 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng phòng hộ, các tổ chức bảo tồn môi trường.

3. Xây dựng quy hoạch khai thác thủy sản bền vững: Thiết lập các vùng bảo vệ nghiêm ngặt, hạn chế khai thác quá mức các loài cá nhạy cảm, đồng thời phát triển nuôi trồng thủy sản theo hướng thân thiện môi trường, giảm thiểu tác động đến đa dạng sinh học trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các hợp tác xã nuôi trồng thủy sản.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo kỹ thuật: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, đào tạo cho người dân và ngư dân về bảo vệ đa dạng sinh học, sử dụng bền vững nguồn lợi thủy sản và bảo vệ môi trường nước, nhằm giảm thiểu các hành vi gây ô nhiễm trong vòng 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND địa phương, các tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý môi trường và chính quyền địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo vệ môi trường, quy hoạch phát triển kinh tế thủy sản bền vững và kiểm soát ô nhiễm tại cửa sông Ba Lạt.

2. Các nhà khoa học và nghiên cứu sinh: Tham khảo phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học cá và ứng dụng chỉ số IBI trong đánh giá chất lượng nước, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về hệ sinh thái cửa sông và vùng ven biển.

3. Ngư dân và cộng đồng địa phương: Hiểu rõ về đa dạng sinh học cá và mối liên hệ với chất lượng nước, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản và môi trường sống.

4. Các tổ chức bảo tồn và phát triển bền vững: Dựa vào dữ liệu khoa học để triển khai các dự án bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn và phát triển du lịch sinh thái tại khu vực cửa sông Ba Lạt.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa dạng sinh học cá lại quan trọng đối với hệ sinh thái cửa sông?
   Đa dạng sinh học cá đảm bảo cân bằng sinh học, duy trì chuỗi thức ăn và chu trình vật chất trong hệ sinh thái. Cá cũng là nguồn thực phẩm và dự trữ gen quan trọng cho con người, đồng thời góp phần phát triển du lịch sinh thái.

2. Chỉ số tổ hợp sinh học (IBI) được sử dụng như thế nào để đánh giá chất lượng nước?
   IBI dựa trên 12 chỉ số thành phần của quần xã cá, phản ánh sự phong phú, cấu trúc dinh dưỡng và sức khỏe cá thể. Tổng điểm IBI cho biết mức độ ô nhiễm và sức khỏe hệ sinh thái nước, giúp đánh giá tác động môi trường một cách tổng hợp.

3. Các yếu tố môi trường nào ảnh hưởng lớn nhất đến đa dạng sinh học cá tại cửa sông Ba Lạt?
   Nhiệt độ, độ mặn, pH, độ trong và hàm lượng oxy hòa tan là các yếu tố thủy lý và thủy hóa chính ảnh hưởng đến sự phân bố và đa dạng cá. Ngoài ra, ô nhiễm hữu cơ và kim loại nặng cũng tác động tiêu cực đến quần xã cá.

4. Làm thế nào để bảo vệ đa dạng sinh học cá tại cửa sông Ba Lạt?
   Cần kiểm soát nguồn thải ô nhiễm, bảo tồn và phục hồi rừng ngập mặn, quy hoạch khai thác thủy sản bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và nguồn lợi thủy sản.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các cửa sông khác không?
   Phương pháp nghiên cứu và ứng dụng chỉ số IBI có thể áp dụng cho các cửa sông khác có điều kiện tương tự để đánh giá chất lượng môi trường nước và đa dạng sinh học cá, giúp quản lý và bảo vệ nguồn lợi thủy sản hiệu quả.

Kết luận

• Xác định được 99 loài cá thuộc 44 họ, 13 bộ tại cửa sông Ba Lạt, phản ánh đa dạng sinh học phong phú và đặc trưng của hệ sinh thái cửa sông nhiệt đới.
• Chỉ số tổ hợp sinh học cá (IBI) trung bình 38 điểm, cho thấy môi trường nước đang bị tác động ô nhiễm vừa phải, cần có biện pháp quản lý kịp thời.
• Các yếu tố thủy lý, thủy hóa như độ mặn, pH, nhiệt độ và hàm lượng oxy hòa tan có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và đa dạng cá.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường, phục hồi rừng ngập mặn, quy hoạch khai thác thủy sản bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm cải thiện chất lượng nước và bảo tồn đa dạng sinh học.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng trong việc phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản và bảo vệ môi trường cửa sông Ba Lạt.

Triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi đánh giá định kỳ chất lượng nước và đa dạng sinh học cá, mở rộng nghiên cứu sang các cửa sông khác trong khu vực để xây dựng chiến lược bảo tồn tổng thể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng mùn bã hữu cơ hay phế liệu, còn sinh vật tiêu thụ bậc một là những loài động vật ăn phế liệu. Tiếp theo là các nhóm ăn thịt các cấp nhƣ các loài động vật không xƣơng sống ăn thịt cỡ lớn, động vật có xƣơng có kích thƣớc khác nhau chủ yếu là cá. Mùn bã hữu cơ giàu có và đóng vai trò quan trọng trong chu trình vật chất của hệ sinh thái cửa sông. Cửa sông nhƣ một cái bẫy, bẫy vào đây nguồn thức ăn mùn bã phong phú với năng suất và sản lƣợng cao, nhất là trong rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và các bãi bùn triều kế cận, kéo theo là sự phát triển của động vật ăn mùn bã cũng nhƣ các loài ăn thịt chúng đi kèm (Vũ Trung Tạng và nnk, 1981, 1985; Vũ Trung Tạng, 1994; Day và cộng sự, 1989; Whitfield, 1996) [29].

+ Xích thức ăn thẩm thấu: đƣợc khởi đầu bằng các chất hữu cơ hòa tan trong nƣớc. Những chất này đƣợc sinh ra bằng nhiều con đƣờng (tự phân hủy của xác sinh vật, sự phân giải chất hữu cơ bởi vi sinh vật). Sinh vật tiêu thụ chất hữu cơ hòa tan chính là vi khuẩn và động vật nguyên sinh, chúng sử dụng chất hữu cơ bằng con đƣờng thẩm thấu qua bề mặt cơ thể. Về phía mình chúng lại là thức ăn cho microzooplankton và ấu trùng cá.

Những loài này lại làm thức ăn cho cá nổi, cá có kích thƣớc lớn [30]. Nhƣ vậy ba xích thức ăn trên trong vùng cửa sông hoạt động đồng thời, mặc dù xích thức ăn khởi đầu bằng thực vật và tảo giữ vị trí khởi nguồn cho 2 xích thức 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Nguyễn Thị Mai Dung ăn còn lại, song do đặc thù vùng cửa sông, xích thức ăn phế liệu đóng vai trò then chốt và quan trọng nhất trong sự chuyển tải vật chất và năng lƣợng của các hệ cửa sông, tƣơng tự nhƣ các xích thức ăn trên cạn. Sự hoạt động của các xích thức ăn trên không chỉ tạo nên hiệu suất cao mà còn đảm bảo cho RNM duy trì nguồn muối dinh dƣỡng lâu dài ngay trong chính bản thân của hệ. Vì vậy RNM đóng vai trò cực kì quan trọng trong việc duy trì nguồn muối dinh dƣỡng cho sự phát triển của các loài sinh vật sống trong vùng cửa sông và đới ven bờ [30].

Sự phong phú về thức ăn trong RNM nói riêng hay vùng cửa sông nói chung làm cho nhiều loài động vật biển cũng xâm nhập vào để kiếm ăn, kéo theo đó là nhiều loài động vật trên cạn mà cuộc sống gắn liền với bãi triều. Chúng thƣờng xuất hiện đông đúc khi nƣớc ròng và phơi bãi. Chính điều này đã tạo nên tính đa dạng về thành phần loài, nhất là sự đa dạng về di truyền, tạo cho sinh vật sống ổn định trong môi trƣờng thƣờng xuyên biến động của vùng cửa sông đồng thời, giúp cho chúng tham gia vào các bậc dinh dƣỡng khác nhau của hệ thống các xích thức ăn, nhằm khai thác tối đa nguồn năng lƣợng và vật chất dƣới dạng sản phẩm sơ cấp đƣợc các sinh vật sản xuất tạo ra trong quá trình quang hợp. Phân loại và phân vùng trong các hệ cửa sông Hệ cửa sông bao gồm những thành phần cấu trúc riêng của mình.

Chúng quan hệ chặt chẽ và tƣơng tác với nhau trong một chỉnh thể, tồn tại khá ổn định trong điều kiện môi trƣờng bất ổn định của một vùng sông – biển. Dựa vào độ cao mực nƣớc biển, trong hệ cửa sông có thể phân chia thành 3 tiểu vùng: tiểu vùng trên triều (supralittoral), tiểu vùng triều (littoral), tiểu vùng dƣới triều (sublittoral). - Tiểu vùng trên triều: cao hơn mức triều cực đại và đất còn có phần bị nhiễm mặn [29]. - Tiểu vùng triều: là nơi ngập nƣớc có chu kỳ, nơi tập trung của rừng ngập mặn hoặc các bãi bùn lầy, bãi cát phẳng, bờ đá; nơi ở của những sinh vật thích nghi với lối sống nửa đất, nửa nƣớc.

Đây là nơi kiếm ăn của các loài sinh vật dƣới triều 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Nguyễn Thị Mai Dung khi ngập nƣớc và nơi sống của các động vật trên cạn nhất là chim khi nƣớc phơi bãi [30]. - Tiểu vùng dƣới triều: chiếm diện tích lớn nhất, ngập nƣớc thƣờng xuyên thuộc phần trên của thềm lục địa, đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong các chu trình sinh học của biển [30]. Trên phạm vi rộng lớn của dải ven biển, trải dài gần 13 vĩ độ từ Bắc đến Nam xuất hiện hàng loạt các hệ sinh thái riêng biệt. Song do lịch sử hình thành, cấu trúc địa chất, đặc điểm địa mạo, lực tƣơng tác sông – biển khác nhau và tồn tại trong các điều kiện khí hậu khác nhau nên các hệ cửa sông nƣớc ta có thể đƣợc phân biệt thành mấy dạng sau: - Các cửa sông châu thổ nhƣ hệ cửa sông Hồng và sông Cửu Long.

- Các cửa sông hình phễu. - Dải đầm phá ven biển miền Trung. - Các vụng, vịnh nông ven bờ nhận nƣớc ngọt từ các sông, suối đổ ra. - Các sình lầy đƣợc phủ bởi rừng ngập mặn tây Nam Bộ.

Từ sự phân vùng và phân loại trên, chúng ta có cơ sở để định hƣớng quy hoạch khai thác và sử dụng tổng hợp tài nguyên cho mỗi vùng một cách đúng đắn và hợp lý theo quan điểm phát triển bền vững. Đa dạng sinh học 1. Khái niệm đa dạng sinh học (ĐDSH) Thuật ngữ đa dạng sinh học (Biodiversity) ra đời từ những năm 80 của thế kỷ XX. Đến nay có ít nhất 25 định nghĩa về thuật ngữ “ĐDSH”.

Theo WWF, 1989, ĐDSH là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dƣơng và các hệ sinh thái thủy vực khác, cũng nhƣ các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần. Thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái [20]. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Nguyễn Thị Mai Dung ĐDSH đƣợc hiểu “Là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa trong các loài, là những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trƣờng” [20]. ĐDSH một thuật ngữ bao gồm mọi mức độ biến đổi của thiên nhiên gồm cả số lƣợng và tần suất xuất hiện của hệ sinh thái, của loài hay gen trong một tập hợp đã biết.

Hiện nay, ĐDSH đƣợc xét ở 3 cấp độ: đa dạng về loài sinh vật, đa dạng về gen chứa trong các loài và đa dạng về hệ sinh thái. ĐDSH có vai trò rất quan trọng đối với việc duy trì các chu trình tự nhiên và cân bằng sinh thái. ĐDSH là cơ sở của sự sống còn và thịnh vƣợng của loài ngƣời và sự bền vững của thiên nhiên trên trái đất. Theo ƣớc tính giá trị của tài nguyên ĐDSH toàn cầu cung cấp cho con ngƣời là 33.000 tỷ đô la mỗi năm [20].

Nguồn tài nguyên ĐDSH trong tự nhiên tập trung trong các hệ sinh thái vì vậy: - Hệ sinh thái là cơ sở sinh tồn của mọi sự sống trên trái đất. Nó đảm bảo đƣợc sự tuần hoàn vật chất và chuyển hóa năng lƣợng thông qua chuỗi thức ăn và lƣới thức ăn trong quần xã. - Cung cấp trực tiếp lƣơng thực, thực phẩm, dƣợc liệu, nguyên liệu, nhiên liệu cho con ngƣời. - Là kho dự trữ nguồn gen quan trọng để bổ sung cho vật nuôi và cây trồng.

- Phục vụ đời sống tinh thần và đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ, nâng cao tri thức khoa học và khát vọng khám phá thế giới tự nhiên [27]. ĐDSH của hệ sinh thái cửa sông Với đƣờng bờ biển dài trên 3260 Km, đi qua 13 vĩ độ khác nhau trải dài từ Móng Cái đến Hà Tiên cùng với sự phân hóa cao về các điều kiện địa lý, khí hậu, thủy văn, sự tƣơng tác sông biển,… mức độ ĐDSH vùng cửa sông ven biển ở Việt Nam rất cao. Các sinh cảnh sống đặc trƣng của khu vực này bao gồm: cửa các con sông, các bãi triều, RNM, chuỗi các đầm phá, vùng vịnh nông ven bờ,… đã phản ánh đƣợc sự phong phú về hệ sinh thái cũng nhƣ sự đa dạng về thành phần loài sống trong khu vực. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Nguyễn Thị Mai Dung Các nghiên cứu về khu hệ động – thực vật của vùng cửa sông Vịnh Bắc Bộ cho thấy: * Thực vật nổi (Phytoplankton): tại các cửa sông Thái Bình, Diêm Điền và Trà Lý đã thống kê đƣợc 129 loài thuộc 53 chi, trong đó tảo silic chiếm 86,8% số lƣợng loài (Khúc Ngọc Cầm, 1975).

Còn ở cửa sông Ba Lạt, cửa Ninh Cơ, cửa Đáy có 110 loài, 3 biến dạng và 12 biến loài, trong đó tảo silic cũng chiếm ƣu thế (Trƣơng Ngọc An và nnk, 1985). Những đợt khảo sát tổng hợp vùng nƣớc cửa sông từ Văn Úc đến Ba Lạt, tại các trạm cố định, từ nơi có nồng độ muối 0,1‰ trong các triền sông tới vùng biển vên bờ có độ muối 31,0‰, ứng với độ sâu 20 - 30m bao gồm cả các đầm nuôi thủy sản ven bờ đã thống kê đƣợc 183 loài trong đó ở vùng biển 180 loài, còn tại các đầm nuôi thủy sản là 124 loài đƣợc thể hiện ở bảng 1. Thành phần các chi và loài thực vật nổi cửa sông Hồng- Thái Bình [30] Trong các đầm Ngoài biển Tên khoa học Các chi Các loài Các chi Các loài n % n % n % n % Ngành tảo silic: 37 74,0 100 80,6 46 77,9 155 86,1 - Lớp trung tâm 16 32,0 48 38,7 25 42,4 100 55,6 - Lớp lông chim 21 42,0 52 41,9 21 35,5 55 30,5 Ngành tảo Giáp 2 4,0 52 41,9 21 35,5 55 30,5 Ngàn tảo Lam 5 10,0 8 6,4 5 8,5 8 4,4 Ngành tảo Lục 6 12,0 7 5,7 6 10,1 7 3,9 Tổng cộng 50 100 124 100 59 100 180 100 * Động vật nổi (Zooplankton): những khảo sát tại vùng cửa sông bắc cửa Ba Lạt (Vũ Trung Tạng và nnk, 1985) đã phát hiện 167 loài cùng 18 dạng ấu trùng của các nhóm động vật không xƣơng sống khác. Trong đó Copeoda có 107 loài chiếm 57,8% tổng số, Cladocera có 14 loài chiếm 7,5%, Siphonophora có 8 loài chiếm 4,3%, Chaetognatha có 8 loài chiếm 4,3%, Amphipoda có 6 loài chiếm 3,2%, Tunicada có 6 loài chiếm 3,2%, Protozoa có 5 loài chiếm 2,8%, Ostracoda có 4 loài 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.