Chương 1: Giới thiệu đề tài Chương 2: Cơ sở lý thuyết về danh mục cho vay và rủi ro danh mục cho vay Chương 3: Phân tích mối quan hệ giữa đa dạng hóa danh mục cho vay và rủi ro tín dụng tại Ngân hàng Liên doanh Việt-Nga chi nhánh Khánh Hòa Chương 4: Giải pháp và kế hoạch hành động TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ DANH MỤC CHO VAY VÀ RỦI RO DANH MỤC CHO VAY 2.1 Lý thuyết về danh mục cho vay 2.1 Khái niệm Theo từ điển kinh tế Anh Việt (Nguyễn Văn Luận, 2001), từ “Portfolio – danh mục” là tập hợp các loại chứng khoán, tài sản do cá nhân hoặc tổ chức tài chính sở hữu bao gồm các loại cổ phiếu, chứng khoán, chứng chỉ ký thác, hàng hóa, tiền mặt và bất động sản để hạn chế rủi ro trong đầu tư. Như vậy, bản thân của từ “Danh mục” cũng đã thể hiện trong đó sự đa dạng các tài sản dưới những hình thức khác nhau nhằm giảm thiểu rủi ro của sự tập trung. Bên cạnh đó, tại Khoản 16, Điều 6 Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2012/QH12 ngày 16/06/2010 (gọi tắt là “Luật các tổ chức tín dụng năm 2010”), định nghĩa của hoạt động “Cho vay” là hình thức cấp tín dụng, theo đó, bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Tổng hợp lại, khái niệm về danh mục cho vay tại ngân hàng nói riêng, và hệ thống ngân hàng nói chung có thể được trình bày như sau: Danh mục cho vay của ngân hàng là tập hợp các khoản cho vay thuộc sở hữu của ngân hàng tại một thời điểm nhất định, được sắp xếp theo các tiêu thức khác nhau phục vụ cho các mục đích cụ thể của ngân hàng (Bùi Diệu Anh, 2010).
Danh mục cho vay có thể hình thành một cách ngẫu nhiên hay hình thành theo kế hoạch, cụ thể: (i) Danh mục cho vay ngẫu nhiên là danh mục hình thành một cách tự phát theo nhu cầu của khách hàng hay nói cách khác, là danh mục bị thị trường dẫn dắt và ngân hàng ở thế bị động. Điều này có thể dẫn đến một danh mục cho vay có tỷ trọng các khoản vay bất hợp lý và dẫn đến rủi ro tín dụng cao cho ngân hàng (Bùi Diệu Anh, 2010); (ii) Danh mục cho vay hình thành theo kế hoạch có nghĩa làm một danh mục đã TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 được định hướng với tỷ trọng các khoản vay được thiết kế ngay từ đồng. Ngân hàng chủ động hơn việc xét duyệt các khoản vay. Danh mục cho vay được thiết kế tối ưu có thể giảm thiểu rủi ro tập trung tín dụng.
Ngân hàng là một tổ chức kinh doanh lĩnh vực tài chính tiền tệ, cung cấp rất nhiều sản phẩm dịch vụ nên, danh mục tài sản có của ngân hàng rất đa dạng nhưng với bản chất là trung gian tài chính, thì tín dụng vẫn chiếm một tỷ trọng đáng kể trong danh mục tài sản có. Tại các ngân hàng thương mại ở các quốc gia có thị trường tài chính đang phát triển, lợi nhuận mang về từ hoạt động cho vay chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng lợi nhuận thu được. Nhưng ngược lại, tại các quốc gia có thị trường tài chính lớn mạnh thì tỷ trọng lợi nhuận từ hoạt động cho vay thấp, phần còn lại là lợi nhuận từ hoạt động thu phí dịch vụ. Tuy tỷ trọng lợi nhuận mang về từ hoạt động cho vay tại các ngân hàng thương mại hiện đại không chiếm ưu thế nhưng đây là hoạt động tiềm ẩn nhiều rất nhiều rủi ro bởi ngân hàng có đòn bẩy tài chính rất cao, chỉ cần một tỷ lệ nhỏ các khoản vay không hoàn trả được có thể đẩy ngân hàng đến bờ vực phá sản.
Chính vì vậy, danh mục cho vay luôn đóng vai trò quan trọng trong bất kỳ ngân hàng thương mại nào.2 Đặc diểm của danh mục cho vay Để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của xã hội, các ngân hàng thương mại đã liên tục gia tăng số lượng các sản phẩm cho vay của mình tùy theo bản chất, mục tiêu và chính sách cho vay của ngân hàng. Tuy nhiên, các ngân hàng không chỉ cho vay vào một vài khách hàng đơn lẻ mà luôn kết hợp nhiều khách hàng thuộc nhiều ngành nghề, lĩnh vực khác nhau. Vì vậy, danh mục cho vay của ngân hàng luôn đa dạng, phong phú với nhiều mức thời hạn, đối tượng khách hàng, lĩnh vực ngành nghề, khu vực địa lý…. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Tuy nhiên, danh mục cho vay của các ngân hàng thường có những đặc điểm khác biệt so với các danh mục tài sản khác như sau: - Danh mục cho vay có tính đa dạng cao: Do được hình thành từ nhiều khoản cho vay riêng lẻ nên danh mục cho vay của bất kỳ ngân hàng nào cũng đa dạng, phong phú từ đối tượng vay, lĩnh vực cho vay, thời hạn cho vay, khu vực địa lý cho vay….
- Danh mục cho vay chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản và là một danh mục mang lại thu nhập chủ yếu cho ngân hàng: Điều này thể hiện ở đặc trưng trong hoạt động của ngân hàng – tổ chức tín dụng là kinh doanh tiền tệ, trong đó, hoạt động cho vay là hoạt động chủ yếu. Do vậy, danh mục cho vay luôn được các nhà điều hành tại ngân hàng chú trọng quan tâm, nhằm hướng tới mục tiêu gia tăng lợi nhuận tối đa cho ngân hàng. - Danh mục cho vay luôn tiềm ẩn rủi ro và kết cấu danh mục cho vay không ổn định: Các khoản mục cho vay trong danh mục thường xuyên có sự thay đổi nên kết cấu của danh mục cho vay luôn thay đổi về tỷ trọng đối tượng khách hàng, lĩnh vực ngành nghề, thời hạn… Bên cạnh đó, đặc thù của hoạt động tín dụng là sự bất cân xứng thông tin, đồng thời chịu ảnh hưởng từ các yếu tố khách quan (tình hình kinh tế – chính trị, thiên tai…) nên các khoản vay riêng lẻ luôn tồn tại rủi ro riêng, và từ đó, danh mục cho vay tại ngân hàng ít nhiều có mối tương quan về rủi ro phát sinh.3 Phương thức phân loại danh mục cho vay Danh mục cho vay tại ngân hàng rất đa dạng vì nó tập trung rất nhiều các khoản khác nhau. Tùy vào mục đích sử dụng khác nhau của nhà điều hành mà danh mục cho vay được phân loại theo những tiêu thức khác nhau.
Một số tiêu chí thường xuyên được các nhà điều hành ngân hàng và các nhà nghiên cứu khoa học sử dụng để phân loại, đánh giá danh mục cho vay tại các tổ chức tín dụng như: Thời gian cho vay; Ngành nghề cho vay; Chất lượng của khoản vay…. Và thực tế, các ngân hàng sử dụng cùng lúc nhiều tiêu chí trong việc đánh giá danh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 mục cho vay nhằm đảm bảo việc đánh giá được đa dạng trên nhiều góc độ, từ đó, hoạt động cho vay được an toàn và mang lại hiệu quả cao nhất. Xuất phát từ mục đích vay vốn, chu kỳ luân chuyển vốn khác nhau, dẫn đến yêu cầu thời hạn cho vay khác nhau. Phân loại danh mục cho vay theo tiêu chí thời gian cấp tín dụng giúp ngân hàng quản lý được nguồn vốn để đáp ứng và đảm bảo khả năng thanh toán của mình, cũng như tránh các rủi ro phát sinh vì chênh lệch kỳ hạn giữa tài sản có và tài sản nợ.
Với mục đích bù đắp vốn lưu động thiếu hụt cho doanh nghiệp hoặc các khoản chi tiêu ngắn hạn của cá nhân, khách hàng thường chỉ vay với thời gian tối đa một năm. Các khoản mua sắm máy móc thiết bị, xây nhà xưởng … cần các khoản vay trung hạn (thời hạn vay trên một năm và dưới năm năm) để cân đối nguồn trả nợ, hoặc khách hàng có thể lựa chọn khoản vay dài hạn với thời gian vay từ năm năm trở lên để giảm áp lực trả nợ trong thời gian ngắn đối với tài sản có giá trị lớn. Hiện nay, cách thức phân loại thời hạn cho vay tại ngân hàng thương mại ở Việt Nam được phân loại thành 03 nhóm theo hướng dẫn tại Điều 10 Thông tư số 39/2016/TT- NHNN ngày 30/12/2016. Đồng thời, theo Điều 10 Thông tư số 02/2013/TT-NHNN ngày 21/01/2013, các khoản vay được ngân hàng thương mại tại Việt Nam được phân loại vào từng nhóm nợ có mức độ rủi ro khác nhau, cụ thể: nợ đủ tiêu chuẩn, nợ cần chú ý, nợ dưới tiêu chuẩn, nợ nghi ngờ, nợ có khả năng mất vốn.
Khi khách hàng vay vốn, ngân hàng tiến hành đánh giá, xếp hạng các khoản vay và định kỳ tái xét theo các quy định của cơ quan nhà nước hoặc theo hệ thống xếp hạng nội bộ của ngân hàng, từ đó, ngân hàng đã phần nào nhận thức được mức độ rủi ro của từng khoản vay và của toàn danh mục, và thực hiện trích lập các quỹ dự phòng theo quy định Nhà nước. Mặt khác, danh mục cho vay cũng thường được ngân hàng phân loại theo tiêu chí về hình thức bảo đảm tiền vay thành 02 nhóm: (i) Nhóm vay có tài sản bảo đảm: tài sản cầm cố/thế chấp của bên vay hoặc bảo lãnh của bên thứ ba được xem là nguồn thu nợ thứ hai của khoản vay bên cạnh nguồn thu nợ trực tiếp từ dòng tiền của phương án TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 vay vốn; (ii) Nhóm vay không có tài sản bảo đảm: Ngân hàng chỉ dựa vào nguồn trả nợ thứ nhất – nguồn thu nhập từ phương án vay vốn/ kinh doanh của bên vay và thường chỉ áp dụng đối với khách hàng có uy tín trong quan hệ tín dụng và phương án vay vốn thực sự có hiệu quả. Ngoài ra, mỗi đối tượng cho vay sẽ có đặc điểm khác nhau (về cơ cấu tổ chức, năng lực chịu trách nhiệm trước pháp luật…), danh mục cho vay cần được phân loại theo từng nhóm khách hàng để đánh giá, phân chia tỷ trọng cho vay an toàn, hiệu quả và đảm bảo chiến lược đề ra. Theo đó, danh mục cho vay được phân thành nhóm khách hàng pháp nhân (ví dụ: công ty có vốn Nhà nước, công ty tư nhân, công ty FDI…) và khách hàng thể nhân (ví dụ: cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân…).