Tiểu luận: Phân tích Cừu Đen (Italo Calvino) qua Marxist và Hiện đại

Phân tích truyện ngắn Cừu Đen của Italo Calvino qua góc nhìn chủ nghĩa Marxist và hiện đại. Bài luận giải sâu sắc về giá trị và phương thức nghệ thuật.

• Tác giả: Dương Anh Duy
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Phong Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Tiếp cận truyện ngắn Cừu Đen của Italo Calvino qua chủ nghĩa Marxist và chủ nghĩa hiện đại (Georg Lukacs và Bertolt Brecht)
• Loại tài liệu: Tiểu luận giữa kỳ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về truyện ngắn Cừu Đen và phương pháp tiếp cận Marxist

Truyện ngắn Cừu Đen của Italo Calvino là một tác phẩm văn học hiện đại mang tính ngụ ngôn sâu sắc, phản ánh những mâu thuẫn xã hội thông qua câu chuyện về một cộng đồng nơi mọi người đều trộm cắp lẫn nhau. Tác phẩm đặt ra câu hỏi về bản chất đạo đức, trật tự xã hội và mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng. Việc tiếp cận tác phẩm này qua lăng kính chủ nghĩa Marxist và chủ nghĩa hiện đại mở ra những tầng nghĩa mới, giúp hiểu rõ hơn về cách Calvino phê phán xã hội tư bản và các cơ chế quyền lực. Tiểu luận được thực hiện bởi nhóm sinh viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn của TS. Hoàng Phong Tuấn.

1.1. Giới thiệu tác phẩm Cừu Đen và tác giả Italo Calvino

Italo Calvino (1923-1985) là một trong những nhà văn Ý nổi tiếng nhất thế kỷ 20, với phong cách viết kết hợp giữa chủ nghĩa hiện thực và yếu tố kỳ ảo. Truyện ngắn Cừu Đen kể về một xã hội nhỏ nơi tất cả cư dân đều sống bằng nghề trộm cắp, tạo nên một vòng tròn khép kín của sự chiếm đoạt. Sự xuất hiện của một người trung thực - "cừu đen" - đã phá vỡ trật tự này và dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng cho chính người đó.

1.2. Ý nghĩa của việc áp dụng lý thuyết Marxist vào phân tích văn học

Phương pháp phê bình Marxist nhấn mạnh mối quan hệ giữa văn học và xã hội, xem tác phẩm nghệ thuật như sản phẩm của điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Áp dụng lý thuyết này vào Cừu Đen cho phép khám phá cách Calvino phản ánh cơ cấu giai cấp, sự bất bình đẳng và cơ chế vận hành của xã hội tư bản thông qua hình ảnh ngụ ngôn về cộng đồng trộm cắp.

1.3. Kết hợp Marxist cổ điển của Georg Lukács và Marxist hiện đại của Bertolt Brecht

Tiểu luận sử dụng song hành hai khung lý thuyết: Marxist cổ điển của Georg Lukács với khái niệm "tính tổng thể" và "phản ánh hiện thực", cùng Marxist hiện đại của Bertolt Brecht với kỹ thuật "hiệu ứng xa lạ hóa" (Verfremdungseffekt). Sự kết hợp này tạo nên một cách đọc đa chiều, vừa phân tích nội dung xã hội vừa khai thác hình thức nghệ thuật của tác phẩm.

II. Cơ sở lý thuyết Chủ nghĩa Marxist và chủ nghĩa hiện đại trong phê bình văn học

Nền tảng lý thuyết của tiểu luận được xây dựng trên sự giao thoa giữa chủ nghĩa Marxist và chủ nghĩa hiện đại trong phê bình văn học. Hai trường phái tư tưởng này, dù có những điểm khác biệt căn bản, lại tìm thấy điểm gặp gỡ trong việc phê phán xã hội tư sản và tìm kiếm phương thức biểu đạt nghệ thuật mới. Mô hình phê bình của Lukács đề cao chủ nghĩa hiện thực, trong khi Brecht ủng hộ các kỹ thuật hiện đại để kích thích tư duy phản biện của người đọc.

2.1. Mô hình phê bình Marxist cổ điển của Georg Lukács

Georg Lukács (1885-1971) phát triển lý thuyết về "tính tổng thể" (totality), cho rằng tác phẩm văn học vĩ đại phải phản ánh được toàn bộ cấu trúc xã hội. Ông đề cao chủ nghĩa hiện thực phê phán với khả năng bóc trần các mâu thuẫn giai cấp. Theo Lukács, nhân vật điển hình phải thể hiện được mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân và xã hội.

2.2. Quan điểm Marxist hiện đại và hiệu ứng xa lạ hóa của Bertolt Brecht

Bertolt Brecht (1898-1956) phát triển khái niệm "hiệu ứng xa lạ hóa" (Verfremdungseffekt), một kỹ thuật nghệ thuật nhằm phá vỡ ảo giác hiện thực, buộc người xem/đọc phải suy nghĩ phản biện thay vì đồng cảm thụ động. Brecht tin rằng nghệ thuật phải mang tính giáo dục và thúc đẩy hành động thay đổi xã hội, không chỉ đơn thuần phản ánh hiện thực.

2.3. Điểm giao thoa giữa Marxist cổ điển và hiện đại

Dù Lukács phê phán chủ nghĩa hiện đại còn Brecht ủng hộ nó, cả hai đều chia sẻ mục tiêu chung: sử dụng nghệ thuật như công cụ phê phán xã hội. Lukács nhấn mạnh nội dung phản ánh, Brecht tập trung vào hình thức trình bày. Sự kết hợp cả hai phương pháp tạo nên một khung phân tích toàn diện cho tác phẩm Cừu Đen.

III. Bức tranh xã hội và sự bất khả quyết về giá trị đạo đức trong Cừu Đen

Trong tác phẩm Cừu Đen, Italo Calvino xây dựng một mô hình xã hội thu nhỏ nơi hành vi trộm cắp trở thành quy tắc chung, tạo nên một hệ thống trao đổi nghịch lý. Phân tích qua lăng kính Marxist cho thấy đây là phép ẩn dụ sắc bén về cơ chế vận hành của xã hội tư bản, nơi sự chiếm đoạt tài sản được hợp pháp hóa và trở thành nền tảng của trật tự xã hội.

3.1. Mô hình xã hội trộm cắp như phép ẩn dụ về chủ nghĩa tư bản

Cộng đồng trong Cừu Đen hoạt động theo nguyên tắc "ai cũng trộm của ai", tạo nên một vòng tuần hoàn của sự chiếm đoạt. Đọc qua Lukács, đây là hình ảnh phản ánh bản chất bóc lột của xã hội tư bản, nơi giá trị thặng dư bị chiếm đoạt một cách có hệ thống. Mọi người trong cộng đồng đều vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm.

3.2. Ranh giới mờ nhòe giữa thiện và ác trong bối cảnh xã hội

Calvino xóa nhòa ranh giới giữa đúng và sai, thiện và ác khi toàn bộ hệ thống đạo đức bị đảo ngược. Người trung thực - "cừu đen" - trở thành kẻ ngoài lề, bị xã hội loại trừ vì không tuân theo quy tắc chung. Điều này phản ánh quan điểm Marxist về đạo đức giai cấp: khái niệm thiện-ác được quy định bởi giai cấp thống trị và phục vụ lợi ích của họ.

3.3. Hiệu ứng xa lạ hóa qua nghệ thuật siêu hư cấu

Brecht sẽ nhận ra trong Cừu Đen kỹ thuật xa lạ hóa hiệu quả: câu chuyện đơn giản đến mức phi lý, buộc người đọc phải dừng lại suy ngẫm thay vì cuốn theo cốt truyện. Calvino sử dụng nghệ thuật vô trụ (cosmicomic) và giải kiến tạo để phá vỡ kỳ vọng của người đọc, tạo không gian cho tư duy phản biện về bản chất xã hội.

IV. Phương thức nghệ thuật mang yếu tố hiện đại trong tác phẩm

Về mặt nghệ thuật, Cừu Đen thể hiện những đặc trưng của văn học hiện đại: cấu trúc ngắn gọn, ngôn ngữ cô đọng, hình tượng biểu trưng nhiều tầng nghĩa. Calvino sử dụng các kỹ thuật như phỏng nhại (parody), giải kiến tạo, và siêu hư cấu sử ký để tạo nên một tác phẩm vừa mang tính giải trí vừa chứa đựng những thông điệp xã hội sâu sắc.

4.1. Kỹ thuật che đậy ý nghĩa qua hình tượng diễn ngôn

Calvino không trực tiếp phê phán xã hội mà sử dụng hình tượng ngụ ngôn để truyền tải thông điệp. Cộng đồng trộm cắp không chỉ là một câu chuyện hư cấu mà còn là diễn ngôn về quyền lực, về cách hệ thống xã hội tự duy trì thông qua sự đồng thuận tập thể với những quy tắc bất công.

4.2. Nghệ thuật siêu hư cấu và phỏng nhại trong Cừu Đen

Tác phẩm mang đặc trưng của siêu hư cấu sử ký khi Calvino phỏng nhại các mô hình xã hội lý tưởng, giải kiến tạo khái niệm "công bằng" và "trật tự". Qua phân tích Brecht, đây là phương thức nghệ thuật hiệu quả để người đọc nhận thức lại những giá trị tưởng như hiển nhiên trong xã hội.

4.3. Nghệ thuật vô trụ đặc trưng của Italo Calvino

Phong cách vô trụ (cosmicomic) của Calvino thể hiện qua việc đứng ngoài mọi hệ quy chiếu cố định, nhìn nhận xã hội từ một góc nhìn khách quan, phi trung tâm. Điều này tương đồng với tinh thần xa lạ hóa của Brecht, tạo khoảng cách phê phán giữa người đọc và đối tượng được phản ánh.

V. Kết luận và ý nghĩa nghiên cứu

Việc tiếp cận truyện ngắn Cừu Đen qua chủ nghĩa Marxist của Georg Lukács và Bertolt Brecht đã mở ra những góc nhìn sâu sắc về tác phẩm. Phân tích cho thấy Calvino đã thành công trong việc kết hợp phê phán xã hội với đổi mới nghệ thuật, tạo nên một tác phẩm vừa mang tính hiện thực vừa mang tính hiện đại. Nghiên cứu góp phần khẳng định giá trị của việc áp dụng đa phương pháp trong phê bình văn học.

5.1. Đóng góp của nghiên cứu trong phê bình văn học

Tiểu luận đã chứng minh rằng sự kết hợp giữa Marxist cổ điển (Lukács) và Marxist hiện đại (Brecht) tạo nên một khung phân tích toàn diện, giúp khai thác cả chiều sâu nội dung lẫn chiều rộng hình thức của tác phẩm văn học. Phương pháp này có thể áp dụng cho nhiều tác phẩm văn học hiện đại khác.

5.2. Giá trị thời đại của tác phẩm Cừu Đen

Thông điệp của Cừu Đen vẫn còn nguyên tính thời sự: trong một xã hội nơi sự bất công được hệ thống hóa, người trung thực trở thành kẻ bị loại trừ. Tác phẩm cảnh báo về nguy cơ đồng hóa đạo đức và khẳng định giá trị của sự phản kháng cá nhân trước áp lực cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 đã cung cấp một cái nhìn tổng quát về lịch sử hình thành, các đặc điểm khu biệt của chủ nghĩa Marxism và chủ nghĩa hiện đại. Từ những điểm khác biệt ấy đã hướng đến sự tương đồng, thống nhất giữa hai khuynh hướng này. Chính sự tương đồng này là điểm mấu chốt để hình thành nên sự khác biệt về chủ nghĩa Marxist cổ điển với đại diện là Luckas và Marxist hiện đại của Brecht. Cả hai khuynh hướng đều có những điểm khu biệt nhưng không hề mâu thuẫn thậm chí là tương hỗ cho nhau.

Đặc biệt là vấn đề chấp nhận những yếu tố nghệ thuật mang tính hiện đại vào trong văn bản cũng có rất nhiều yếu tố cần bàn luận. 13 CHƯƠNG 2: SỰ GIAO THOA CỦA HAI TƯ TƯỞNG CHỦ NGHĨA MARXIST VÀ CHỦ NGHĨA HIỆN ĐẠI TRONG TÁC PHẨM CỪU ĐEN CỦA ITALO CALVINO 2. Bức tranh xã hội được tạo lập 2. Sự bất khả quyết về giá trị đạo đức Truyện ngắn Cừu đen của Italo Calvino đã mở ra sự bất khả quyết của trong hành động và suy nghĩ của các nhân vật để hướng đến những cái bất khả quyết cao hơn về giá trị đạo đức.

Câu chuyện mở ra “Có một xứ sở mà tất cả mọi người đều là kẻ trộm” (Võ Hoàng Minh dịch, 2017, 1). Những con người họ sống vui vẻ và hạnh phúc với nhau bằng cách họ ăn cắp lẫn nhau vào mỗi đêm. “người này lấy cắp của người kia, và người kia lại lấy cắp của người khác nữa, cứ thế cho tới lúc người cuối cùng lấy cắp của người thứ nhất” (Võ Hoàng Minh, 2017, 1). Xứ xở này là xứ xở của những tên trộm và hệ thống cơ quan chức năng cũng chỉ là những con bù nhìn.

Vấn đề là cuộc sống họ sẽ mãi như vậy cho đến khi có một người lạ mặt đến làm thay đổi mọi thứ. Anh ta đến nhưng không theo tập quán của những người nơi đây- anh không ăn trộm “Một hôm, bằng cách nào chúng ta không biết, có một người lương thiện đến sống ở đó. Vào ban đêm, thay vì ra đi với một cái bao và ngọn đèn chao, anh ta lại ở nhà hút thuốc và đọc tiểu thuyết. Chính sự đối lập này giữa người chàng trai lạ mặt và cái xã hội mà anh ta đến sinh sống.

Truyện ngắn Cừu đen của Italo Calvino mang đậm tính triết lý và phê phán xã hội. Có lẽ cái tên “Cừu đen” được ông sử dụng một cách ẩn dụ về những vấn đề sâu sắc trong cuộc sống. Câu chuyện đã phản ánh một xã hội khá kỳ lạ khi mà sự trung thực và lương thiện lại trở nên khác biệt và lạc lõng “Mỗi một đêm anh ở nhà nghĩa là có một gia đình không có gì để ăn ngày hôm sau. Người lương thiện khó mà phản đối lý do đó.

Anh bèn rời nhà vào buổi tối và trở về vào buổi sáng cũng như họ, nhưng anh không ăn trộm…Trong không đầy một tuần người lương thiện thấy mình không còn một xu, anh không có gì để ăn và nhà anh trống tuếch…Người lương thiện duy nhất là người lương thiện từ đầu, và anh đã chết rất sớm, vì đói” (Võ Hoàng Minh, 2017, 1). Đó là khi người đàn ông không muốn tham gia vào hành vi trộm cắp, anh ta trở thành “con cừu đen” trong chính nơi anh sống. Chính anh ta không ăn cắp nên mọi 14 thứ đã bị rối tung lên vòng tuần hoàn về sự trộm cắp đã chính thức bị phá vỡ. Có một điểm lạ ở nhân vật người lạ mặt này chính là anh ta luôn nghe theo những người dân nơi đây nhưng vẫn giữ được cái bản chất của mình (không trở thành kẻ trộm) thậm chí nó đánh đổi bằng cái chết của anh ta vì anh không trộm của ai mà người khác lại trộm của anh nên anh chết vì đói.

Cái vấn đề đặt ra là tại sao anh lại không trộm kể cả khi anh sẽ chết sao? Nếu anh ta không lựa chọn trở thành kẻ trộm thì anh ta vẫn có thể hành động để mình không bị đói cơ mà và đặt ngược lại những nhân vật người dân nơi đây cũng vậy nếu họ chỉ có hành động ăn trộm mà không sản xuất thì làm sao họ tồn tại được? Cái thế giới trong sáng tạo của Italo Calvino giống như là những nền văn hóa ở ngoài đời thực. Điều này đặt ra rất nhiều vấn đề bất khả giải về những cặp giá trị bởi lẽ ta đang trải nghiệm nhận thức thực tại trên kinh nghiệm của cá nhân. Bất khả quyết này dẫn đến những bất khả quyết cao hơn. Và chúng ta sẽ lý giải dựa trên hai quan điểm của Lukas và Brecht.

Lukács đã cho rằng “tiểu thuyết mang lại “sự phản ánh” toàn diện và sâu sắc về giai cấp tư sản đang trỗi dậy và cảm nhận về sự tương tác của cá nhân với tổng thể cấu trúc của xã hội” (G. Điều này có thể thấy được trong cách Italo Calvino thể hiện sự phê phán xã hội và vấn đề cá nhân trong xã hội đầy mâu thuẫn, giữa người nghèo - người giàu. Chủ nghĩa Marxist thể hiện mâu thuẫn trong đạo đức tập thể. Hành động trộm cắp không mang lại giải pháp đạo đức rõ ràng mà chỉ đem đến những những câu hỏi mang tính đúng đắn của hệ thống, những kẻ trộm cắp phản ánh cho sự phê phán, phản đối hệ thống đạo đức hiện tại “Nhưng, khuynh hướng xảy ra là người giàu càng giàu thêm và người nghèo ngày càng nghèo” (Võ Hoàng Minh, 2017, 2).

Sự bất khả quyết trong giá trị đạo đức của con người khi không tìm thấy một giá trị đạo đức nào hoàn toàn chính xác để theo đuổi. Hành vi của những tên trộm cắp có thể coi là sự thách thức với những giá trị đạo đức truyền thống, nhưng cũng đưa ra thay đổi về nhận thức, đạo đức. Con người có sự cung - cầu trong cuộc sống, người giàu - người nghèo có sự đấu tranh lẫn nhau. Vấn đề về việc trộm cắp mà Italo Calvino xây dựng đã đặt ra những đấu tranh về bản chất của sự trung thực và gian lận trong xã hội.

Xã hội có thể phát triển khi tồn tại những kẻ bất lương, gian dối, nó có 15 thật sự là yếu tố cần thiết không? Hành động trộm cắp của nó không chỉ phá vỡ luật lệ trật tự xã hội, thách thức trong giá trị đạo đức khi mà sau đó tất cả mọi người đều trở thành kẻ trộm “Vậy là chỉ có vài năm sau khi người lương thiện xuất hiện, người ta không còn nói về sự trộm cắp và bị trộm cắp, mà chỉ nói về người giàu và người nghèo, nhưng tất cả họ vẫn là kẻ trộm”(Võ Hoàng Minh, 2017, 2). Qua đó, theo Marxist thì sự bất khả quyết ở giá trị đạo đức được thể hiện thông qua những xung đột giai cấp, dù bị lên án nhưng vẫn phản ánh được sự phát triển của xã hội, cụ thể là ngôi làng. Và cái yếu tố của chủ nghĩa hiện đại là bất khả quyết còn phản ánh khủng hoảng nơi không còn những giá trị đạo đức tuyệt đối. Vì thế, cách phán xét về sự bất khả quyết trong giá trị đạo đức đã phê phán hay chất vấn về hệ thống giá trị của sự việc.

Mờ nhoè về cái thiện và ác Thiện và ác là hai thái cực hoàn toàn đối lập nhau. Tuy nhiên xã hội mà Italo Calvino mô tả trong truyện ngắn Cừu đen, ranh giới giữa thiện và ác đã trở nên mờ nhoè. Ở nơi đây việc trộm cắp được coi là một hành vi bình thường, thậm chí là cần thiết để tồn tại. Không có khái niệm về tội lỗi hay lương tâm.

Điều này đặt ra câu hỏi về bản chất của đạo đức và về vai trò của cá nhân trong một xã hội như vậy. Không chỉ dừng lại ở đó, khi có sự xuất hiện của người đàn ông lạ mặt thì mọi thứ đã bị đảo lộn và thay đổi rất nhiều, mọi chuyện càng bị đẩy đi xa và càng không thể phân định đúng - sai hay thiện - ác nữa. Trước khi người đàn ông này đến thì cả xứ sở đều sống trong hạnh phúc vì họ sống trong một vòng tròn tuần hoàn là đi ăn cắp lẫn nhau nên không một ai bị thiếu thốn, cuộc sống của ai cũng như ai không hơn hay kém nhau. Thế nhưng người đàn ông đến thì lại không theo tập quán của những người dân nơi đây.

Anh ta không ăn trộm: “Một hôm, bằng cách nào chúng ta không biết, có một người lương thiện đến sống ở đó. Vào ban đêm, thay vì ra đi với một cái bao và ngọn đèn chao, anh ta lại ở nhà hút thuốc và đọc tiểu thuyết. Sự xuất hiện của người đàn ông trung thực đã phá vỡ sự cân bằng của xã hội. Tuy anh ta không đi ăn trộm nhưng vẫn không thể kết luận việc làm của anh là tốt hay xấu vì nó đã gây ra tác động và sự ảnh hưởng ở hai mặt.

Nói việc làm của người đàn ông ấy tốt thì cũng không hẳn vì việc làm này đã làm đảo lộn xã hội và người dân bắt 16 đầu có sự phân chia tầng lớp. Nếu như trước đây mọi người đều hạnh phúc vì ai cũng như ai và có cuộc sống đủ đầy thì giờ đây bắt đầu xuất hiện tình trạng người dư kẻ thiếu mà nguyên do là vì người đàn ông không đi ăn trộm: “Vì anh để cho những người khác lấy trộm mọi thứ anh có mà không trộm gì của bất cứ ai; vì thế luôn luôn có người trở về nhà vào buổi sáng và thấy nhà họ không bị đụng đến: ngôi nhà đáng ra anh sẽ trộm. Vậy nên việc không đi ăn trộm nghe có vẻ là lương thiện nhưng trong hoàn cảnh này lại gây ra cho nhiều người dân bị thiếu thốn, trở nên nghèo đói và còn bị tầng lớp giàu có bóc lột sức lao động. Từ đó có thể nói rằng việc làm này của người đàn ông là không hẳn là việc thiện.

Theo đó, nói việc không đi ăn trộm của người đàn ông là xấu thì cũng không phải vì anh ta có một phẩm chất đạo đức tốt đẹp và anh ta có quyền giữ lại những phẩm chất riêng của mình. Đúng là anh ta đã gây nên sự xáo trộn và gây ra một ảnh hưởng lớn đến người dân và cuộc sống của họ nhưng anh ta đã góp phần tiến hoá cái cấu trúc cào bằng ở nơi này. Vì trước đây người dân ai cũng như ai, cứ đi trộm cắp lẫn nhau nên ta chẳng thể biết được người ai là người thông minh, ai là người tài năng. Nếu xã hội cứ đi theo vòng lặp với một tâm thế cào bằng như vậy thì không thể nào phát triển lên được.