Conservation of gymnosperms in bidoup nui ba national park lam dong province

Bảo tồn thực vật hạt trần tại Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà, Lâm Đồng. Tìm hiểu chiến lược và tầm quan trọng bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Le Thi Thai Chau
• Người hướng dẫn: Prof. Hoang Van Sam
• Trường học: Vietnam National University of Forestry
• Chuyên ngành: Forest Resource and Environmental Management
• Đề tài: Conservation of Gymnosperms in Bidoup-Nui Ba National Park, Lam Dong province
• Loại tài liệu: Graduation Thesis
• Địa điểm: Lam Dong

Tóm tắt

I. Khám phá kho báu bảo tồn cây hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà

Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà, tọa lạc tại tỉnh Lâm Đồng, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất Việt Nam. Nơi đây được xem là một "kho báu sống" lưu giữ nguồn gen thực vật quý giá của khu vực Tây Nguyên. Trong đó, quần thể cây hạt trần (Gymnospermae) đóng một vai trò sinh thái và khoa học vô cùng đặc biệt. Công tác bảo tồn cây hạt trần tại đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng VQG Bidoup Núi Bà mà còn mang ý nghĩa toàn cầu, góp phần bảo vệ di sản thiên nhiên cho các thế hệ tương lai. Theo nghiên cứu của Lê Thị Thái Châu (2018), khu vực này ghi nhận sự hiện diện của 15 loài cây hạt trần thuộc 7 họ, chiếm gần 5% tổng số loài cây hạt trần trên thế giới. Sự phong phú này khẳng định vị thế của Bidoup Núi Bà như một điểm nóng về đa dạng thực vật. Các loài này phân bố ở nhiều độ cao khác nhau, tạo nên một hệ sinh thái rừng hỗn giao độc đáo. Nhiều loài trong số đó là loài thực vật đặc hữu của Việt Nam hoặc có giá trị kinh tế, y dược cao. Do đó, việc hiểu rõ đặc điểm phân bố, sinh thái và hiện trạng của chúng là bước đi tiên quyết cho mọi chiến lược bảo tồn hiệu quả. Các chương trình nghiên cứu khoa học tại Bidoup đã và đang cung cấp những dữ liệu nền tảng, giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác nhằm bảo vệ các loài thông quý hiếm trước áp lực từ biến đổi khí hậu và hoạt động của con người.

1.1. Vị thế của VQG Bidoup Núi Bà trong đa dạng sinh học Tây Nguyên

VQG Bidoup Núi Bà là một phần cốt lõi của Khu dự trữ sinh quyển Langbiang được UNESCO công nhận. Vườn có địa hình núi cao phức tạp với hai đỉnh núi nổi tiếng là Bidoup (2.287m) và Núi Bà (2.167m). Điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù đã tạo nên một hệ thực vật Lâm Đồng vô cùng phong phú, khác biệt so với các vùng thấp. Đây là nơi hội tụ của nhiều luồng thực vật từ phía Bắc xuống, từ phía Nam lên và từ phía Đông sang, hình thành nên các kiểu rừng đa dạng từ rừng thường xanh á nhiệt đới đến rừng rêu (rừng lùn đỉnh núi). Tầm quan trọng của vườn không chỉ nằm ở số lượng loài mà còn ở tính độc đáo và quý hiếm. Theo thống kê, vườn là nơi sinh sống của hơn 1.933 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có 96 loài đặc hữu và 62 loài quý hiếm được liệt kê trong Sách Đỏ IUCN. Sự hiện diện của các loài cây hạt trần cổ xưa càng làm tăng thêm giá trị cho đa dạng sinh học Tây Nguyên tại đây.

1.2. Danh sách 15 loài cây hạt trần quý hiếm được ghi nhận

Nghiên cứu khoa học đã xác định được 15 loài cây hạt trần tại Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà. Danh sách này bao gồm nhiều loài có giá trị bảo tồn cao, được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và danh lục IUCN. Các loài tiêu biểu gồm: Thông đỏ nam (Taxus wallichiana), Pơ mu (Fokienia hodginsii), Thông 5 lá Đà Lạt (Pinus dalatensis) - một loài đặc hữu của Việt Nam, và Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii). Ngoài ra còn có các loài khác như Hoàng đàn giả (Dacrydium elatum), Bách xanh (Calocedrus macrolepis), Du sam (Keteleeria evelyniana), Thông tre (Podocarpus neriifolius), Kim giao (Nageia fleuryi), và Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii). Sự đa dạng này không chỉ thể hiện ở cấp độ loài mà còn ở cấp độ họ, với sự hiện diện của 7 họ khác nhau: Cupressaceae, Pinaceae, Podocarpaceae, Taxaceae, Cephalotaxaceae, Cycadaceae và Gnetaceae. Mỗi loài đều có những đặc điểm sinh thái và phân bố riêng, tạo nên một bức tranh đa dạng và phức tạp cho hệ sinh thái rừng Bidoup.

II. Thực trạng thách thức bảo tồn nguồn gen cây hạt trần Bidoup

Mặc dù sở hữu một quần thể cây hạt trần đa dạng, công tác bảo tồn tại VQG Bidoup Núi Bà đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Hiện trạng rừng thông Bidoup cho thấy sự suy giảm về số lượng cá thể và chất lượng quần thể ở một số loài nhất định. Mối đe dọa lớn nhất đến từ các hoạt động khai thác gỗ trái phép, đặc biệt nhắm vào các loài có giá trị kinh tế cao như Pơ mu và Thông đỏ nam. Áp lực từ việc mở rộng đất nông nghiệp và các hoạt động dân sinh ở vùng đệm cũng gây ra tình trạng phân mảnh môi trường sống, làm cô lập các quần thể nhỏ và hạn chế khả năng giao phối di truyền. Đây là một rào cản lớn đối với việc duy trì sự đa dạng của nguồn gen cây hạt trần. Thêm vào đó, biến đổi khí hậu và cây hạt trần là một vấn đề đáng lo ngại. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, ra hoa, kết quả và tái sinh tự nhiên của nhiều loài, đặc biệt là các loài sống ở độ cao lớn và có biên độ sinh thái hẹp. Các loài cây hạt trần thường có chu kỳ sinh trưởng chậm, khiến chúng dễ bị tổn thương hơn trước những thay đổi đột ngột của môi trường. Việc thiếu các thế hệ cây kế cận ở một số loài, như được ghi nhận đối với Thông đỏ nam, là một dấu hiệu cảnh báo về sự bền vững của quần thể trong tương lai.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu và khai thác trái phép

Biến đổi khí hậu biểu hiện qua việc gia tăng nhiệt độ và các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, mưa bão, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của rừng. Các loài cây hạt trần, vốn thích nghi với khí hậu mát mẻ ở vùng núi cao, đặc biệt nhạy cảm với sự nóng lên toàn cầu. Bên cạnh đó, áp lực khai thác trái phép vẫn còn âm ỉ. Theo khảo sát, một số loài như Thông đỏ nam bị săn lùng vì vỏ và lá được cho là có tác dụng chữa bệnh, trong khi các loại gỗ như Pơ mu luôn có giá trị cao trên thị trường đồ mỹ nghệ. Hoạt động này không chỉ làm giảm số lượng cá thể trưởng thành mà còn phá hủy môi trường sống, ảnh hưởng đến khả năng tái sinh tự nhiên của các loài. Sự kết hợp của hai yếu tố này tạo ra một "mối đe dọa kép", đẩy nhanh quá trình suy thoái của các quần thể cây quý hiếm.

2.2. Hiện trạng suy giảm của các loài đặc hữu trong Sách đỏ Việt Nam

Kết quả đánh giá theo tiêu chí của IUCN và Sách đỏ Việt Nam cho thấy nhiều loài cây hạt trần tại Bidoup đang ở mức báo động. Thông đỏ nam (Taxus wallichiana) được xếp hạng Nguy cấp (EN), trong khi Pơ mu (Fokienia hodginsii) và Thông 5 lá Đà Lạt (Pinus dalatensis) được xếp hạng Sẽ nguy cấp (VU) hoặc Sắp bị đe dọa (NT). Nghiên cứu cho thấy quần thể Thông đỏ nam chỉ còn khoảng 124 cá thể trưởng thành, phân bố rải rác và bị phân mảnh. Đáng lo ngại hơn, số lượng cây non và cây ở tuổi trung bình rất thấp, cho thấy quần thể đang già đi và thiếu thế hệ kế cận để thay thế. Điều này đe dọa sự tồn tại lâu dài của loài loài thực vật đặc hữu và quý giá này trong tự nhiên nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời. Thực trạng này đòi hỏi các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học phải được triển khai một cách quyết liệt và đồng bộ.

III. Top phương pháp khoa học bảo tồn cây hạt trần tại VQG Bidoup

Để đối phó với các thách thức, các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học cần được thực hiện một cách khoa học và có hệ thống. Dựa trên các kết quả nghiên cứu khoa học tại Bidoup, hai phương pháp chính được đề xuất và áp dụng là bảo tồn tại chỗ (In-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ). Mỗi phương pháp có ưu điểm riêng và bổ trợ cho nhau để tạo thành một chiến lược bảo tồn toàn diện. Bảo tồn tại chỗ tập trung vào việc bảo vệ các loài ngay trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Điều này bao gồm việc tăng cường tuần tra, giám sát rừng để ngăn chặn khai thác trái phép, đồng thời khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có mật độ cao các loài quý hiếm như Thông đỏ nam và Thông hai lá dẹt. Việc bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái rừng không chỉ giúp bảo tồn các loài mục tiêu mà còn duy trì các mối quan hệ sinh thái phức tạp, tạo điều kiện cho quá trình tiến hóa tự nhiên tiếp diễn. Đây được xem là giải pháp lý tưởng và bền vững nhất. Song song đó, bảo tồn chuyển chỗ đóng vai trò như một phương án dự phòng, giúp lưu giữ nguồn gen quý giá bên ngoài tự nhiên.

3.1. Bảo tồn tại chỗ In situ Bảo vệ hệ sinh thái rừng nguyên vẹn

Phương pháp bảo tồn tại chỗ (In-situ) là ưu tiên hàng đầu. Hoạt động cốt lõi là tăng cường tuần tra, bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu có sự phân bố của các loài thông quý hiếm, đặc biệt là các quần thể Thông đỏ nam đã được định vị GPS và lập bản đồ. Cần xây dựng các quy chế bảo vệ cụ thể, nghiêm cấm mọi hành vi tác động tiêu cực đến môi trường sống của chúng. Đồng thời, cần triển khai các nghiên cứu sâu hơn về sinh thái học của từng loài để hiểu rõ yêu cầu về môi trường sống, từ đó có biện pháp khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh tự nhiên. Ví dụ, đối với Thông đỏ nam, việc phát quang dây leo cạnh tranh và tạo điều kiện ánh sáng phù hợp có thể giúp các cây con phát triển tốt hơn. Bảo vệ tại chỗ cũng cần sự tham gia của cộng đồng địa phương thông qua các cơ chế chia sẻ lợi ích và giao khoán bảo vệ rừng.

3.2. Bảo tồn chuyển chỗ Ex situ Xây dựng vườn ươm nguồn gen

Bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ) là giải pháp bổ trợ quan trọng, đặc biệt đối với các loài có số lượng cá thể còn lại rất ít. Hoạt động này bao gồm việc thu thập hạt giống và vật liệu di truyền (cành, hom) của các loài như Thông đỏ nam và Thông 5 lá Đà Lạt để đưa về nhân giống tại các vườn ươm, vườn thực vật. Mục tiêu là tạo ra một quần thể cây con khỏe mạnh, có nguồn gốc di truyền rõ ràng. Những cây con này sau đó có thể được sử dụng để làm giàu rừng, phục hồi các khu vực bị suy thoái hoặc trồng trong các khu vực bảo tồn mới. Việc xây dựng một vườn sưu tập nguồn gen cây hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà không chỉ phục vụ mục đích bảo tồn mà còn là cơ sở cho các nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường trong tương lai.

IV. Bí quyết phát triển bền vững VQG Bidoup qua vai trò cộng đồng

Bảo tồn không thể thành công nếu tách rời khỏi cộng đồng địa phương. Phát triển bền vững VQG Bidoup phải gắn liền với việc cải thiện sinh kế và nâng cao nhận thức cho người dân sống ở vùng lõi và vùng đệm. Vai trò cộng đồng bảo vệ rừng là yếu tố then chốt. Thay vì coi người dân là mối đe dọa, cần biến họ thành những đối tác tích cực trong công tác bảo tồn. Điều này có thể thực hiện thông qua các chương trình đồng quản lý, giao khoán bảo vệ rừng, và chia sẻ lợi ích từ các dịch vụ hệ sinh thái rừng. Khi người dân nhận được lợi ích kinh tế trực tiếp từ việc bảo vệ rừng, họ sẽ có động lực để tham gia tuần tra, phát hiện và tố giác các hành vi vi phạm. Các chương trình hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững, chuyển đổi cây trồng và tạo sinh kế thay thế sẽ giúp giảm sự phụ thuộc của người dân vào tài nguyên rừng. Ngoài ra, việc phát triển các mô hình du lịch sinh thái Lâm Đồng cũng là một hướng đi đầy tiềm năng, mang lại thu nhập cho cộng đồng và nguồn tài chính cho công tác bảo tồn.

4.1. Tăng cường chính sách và nâng cao năng lực thực thi pháp luật

Cơ chế chính sách rõ ràng và hiệu quả là nền tảng cho mọi hoạt động bảo tồn. Cần rà soát, bổ sung và hoàn thiện các chính sách liên quan đến giao đất, giao rừng, hỗ trợ tín dụng và đầu tư cho cộng đồng vùng đệm. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ kiểm lâm và ban quản lý vườn quốc gia là yêu cầu cấp thiết. Các cán bộ cần được trang bị đầy đủ kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực địa và công cụ hỗ trợ hiện đại (như GPS, bản đồ GIS) để quản lý và giám sát tài nguyên rừng hiệu quả hơn. Việc thực thi pháp luật phải được tiến hành nghiêm minh, xử lý triệt để các vụ vi phạm để tạo tính răn đe, góp phần bảo vệ an toàn cho hệ thực vật Lâm Đồng.

4.2. Mô hình du lịch sinh thái Lâm Đồng gắn với bảo vệ rừng

Phát triển du lịch sinh thái Lâm Đồng là một giải pháp "lợi ích kép". Vẻ đẹp hoang sơ của những cánh rừng thông, sự kỳ vĩ của các loài thông quý hiếm như Thông hai lá dẹt hay Pơ mu là tài nguyên du lịch vô giá. Có thể xây dựng các tour du lịch khám phá, đi bộ xuyên rừng, tìm hiểu về đa dạng sinh học có sự hướng dẫn của người dân địa phương. Mô hình này không chỉ tạo ra việc làm và thu nhập cho cộng đồng mà còn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho cả người dân và du khách. Nguồn thu từ du lịch có thể được tái đầu tư cho công tác bảo tồn, tạo ra một vòng tuần hoàn tài chính bền vững. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch phải được quy hoạch cẩn thận để giảm thiểu tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

V. Nghiên cứu chuyên sâu về Thông đỏ nam Taxus wallichiana Bidoup

Trong số các loài cây hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà, Thông đỏ nam (Taxus wallichiana) nhận được sự quan tâm đặc biệt do tình trạng bảo tồn nguy cấp và giá trị y dược tiềm năng. Các nghiên cứu khoa học tại Bidoup đã tập trung đánh giá chi tiết về hiện trạng quần thể này. Kết quả từ luận văn của Lê Thị Thái Châu (2018) cho thấy một bức tranh vừa đáng mừng vừa đáng lo. Đáng mừng là loài này vẫn còn tồn tại trong tự nhiên với 124 cá thể trưởng thành được ghi nhận tại 5 tiểu khu thuộc xã Lát và Đạ Chais. Tuy nhiên, đáng lo là quần thể này phân bố rất rải rác, bị phân mảnh mạnh, và chất lượng cây trưởng thành không cao, nhiều cây bị sâu bệnh hoặc cụt ngọn. Đường kính trung bình của các cây trưởng thành là 47 cm và chiều cao trung bình là 20.81 m. Việc ban quản lý vườn đã tiến hành đánh số và lập bảng theo dõi cho 100 cá thể là một nỗ lực quản lý đáng ghi nhận, giúp theo dõi sát sao sự phát triển của từng cây. Những dữ liệu này là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất các giải pháp bảo tồn cấp bách và phù hợp.

5.1. Phân bố và đặc điểm hình thái sinh thái của Thông đỏ nam

Thông đỏ nam là cây gỗ thường xanh, có thể cao tới 30m. Tại Bidoup, loài này thường mọc rải rác trong kiểu rừng hỗn giao cây lá rộng - lá kim ở độ cao từ 1.400 đến 1.750m, trên các sườn núi dốc, dọc theo khe suối. Vỏ cây có màu nâu đỏ nhạt, đặc trưng. Nghiên cứu chỉ ra rằng quần thể tập trung lớn nhất nằm ở tiểu khu 130, trong khi ở các tiểu khu 101 và 125, cây mọc rất thưa thớt. Sự phân bố không đồng đều và bị chia cắt này gây khó khăn cho quá trình thụ phấn và trao đổi gen giữa các quần thể, làm tăng nguy cơ suy thoái di truyền. Hiểu rõ đặc điểm phân bố và các yếu tố sinh thái ảnh hưởng là chìa khóa để xác định các khu vực ưu tiên cho công tác bảo vệ và phục hồi.

5.2. Đánh giá hiện trạng quần thể và khả năng tái sinh tự nhiên

Một trong những phát hiện đáng báo động nhất là sự mất cân bằng trong cấu trúc tuổi của quần thể Thông đỏ nam. Trong khi khả năng tái sinh từ hạt dưới tán mẹ khá tốt (mật độ trung bình 116 cây/ha), số lượng cây non và cây ở giai đoạn trung bình (đường kính từ 6 đến 25 cm) lại rất ít, chỉ ghi nhận được 7 cá thể trong các ô mẫu điều tra. Điều này cho thấy một "khoảng trống thế hệ" nghiêm trọng. Cây con có thể nảy mầm nhưng gặp khó khăn trong việc phát triển thành cây trưởng thành do cạnh tranh về ánh sáng, dinh dưỡng và các yếu tố khác. Nếu tình trạng này tiếp diễn, khi các cây mẹ già cỗi và chết đi, sẽ không có thế hệ kế cận đủ lớn để thay thế, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của loài thực vật đặc hữu này. Do đó, các biện pháp can thiệp nhằm thúc đẩy sự sống sót của cây non là cực kỳ cấp bách.

VI. Hướng đi tương lai cho công tác bảo tồn cây hạt trần bền vững

Để đảm bảo tương lai cho các loài thông quý hiếm và toàn bộ hệ thực vật Lâm Đồng tại VQG Bidoup Núi Bà, công tác bảo tồn cần một tầm nhìn dài hạn và các hành động quyết liệt. Hướng đi trong tương lai phải là sự kết hợp hài hòa giữa khoa học công nghệ, chính sách quản lý, và sự tham gia của cộng đồng. Cần tiếp tục đẩy mạnh các chương trình nghiên cứu khoa học tại Bidoup, không chỉ với Thông đỏ nam mà còn với các loài quý hiếm khác như Du sam, Thông 5 lá Đà Lạt. Việc ứng dụng công nghệ viễn thám và GIS sẽ giúp giám sát diễn biến tài nguyên rừng hiệu quả hơn. Đồng thời, việc xây dựng và thực hiện các kế hoạch hành động cụ thể cho từng loài nguy cấp là yêu cầu bắt buộc. Những kế hoạch này cần xác định rõ mục tiêu, hoạt động, nguồn lực và lộ trình thực hiện. Cuối cùng, việc nâng cao vị thế của Khu dự trữ sinh quyển Langbiang trên trường quốc tế sẽ giúp thu hút thêm nguồn lực và sự hỗ trợ kỹ thuật từ các tổ chức toàn cầu, tạo động lực cho phát triển bền vững VQG Bidoup và công tác bảo tồn cây hạt trần.

6.1. Khuyến nghị nghiên cứu khoa học và nhân giống các loài quý hiếm

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào di truyền học quần thể để đánh giá mức độ đa dạng di truyền còn lại của các loài nguy cấp. Cần đẩy mạnh nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống vô tính và hữu tính cho các loài khó tái sinh như Thông đỏ nam. Việc xây dựng một ngân hàng gen tại chỗ, bao gồm cả ngân hàng hạt giống và vườn giống, là một mục tiêu chiến lược. Hợp tác với các viện nghiên cứu và trường đại học để chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho công tác bảo tồn cũng là một hướng đi quan trọng. Những nỗ lực này sẽ đảm bảo nguồn gen cây hạt trần quý giá không bị mất đi.

6.2. Tầm nhìn phát triển khu dự trữ sinh quyển Langbiang toàn cầu

Nâng cao giá trị và thương hiệu của Khu dự trữ sinh quyển Langbiang là một tầm nhìn chiến lược. Cần tăng cường truyền thông, quảng bá những giá trị độc đáo về đa dạng sinh học Tây Nguyên mà Bidoup Núi Bà đang sở hữu. Việc xây dựng các chương trình hợp tác quốc tế, trao đổi chuyên gia và kinh nghiệm quản lý với các khu dự trữ sinh quyển khác trên thế giới sẽ mở ra nhiều cơ hội mới. Tầm nhìn này không chỉ giúp bảo tồn hiệu quả hơn các loài cây hạt trần mà còn thúc đẩy phát triển bền vững toàn diện cho khu vực, cân bằng giữa bảo tồn thiên nhiên, phát triển kinh tế và giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc bản địa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành Hạt trần (Gymnospermae) là nhóm thực vật có mạch mang hạt trần hình thành trên các lá noãn hở, không được bao bọc trong bầu nhụy như thực vật Hạt kín (Angiospermae). Dù số lượng loài trên thế giới chỉ khoảng hơn 600 loài thuộc 70 chi (so với hơn 250.000 loài thực vật Hạt kín), thực vật Hạt trần đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với đa dạng sinh học toàn cầu, cân bằng sinh thái rừng và mang lại giá trị kinh tế, thương mại, dược liệu và văn hóa cao. Tại Việt Nam, có khoảng 29 loài Hạt trần được ghi nhận, chiếm gần 5% tổng số loài Hạt trần thế giới nhưng đại diện cho 27% số chi và 5 trên tổng số 8 họ Hạt trần đã biết. Phần lớn các loài Hạt trần phân bố tại các vùng núi cao thuộc các tỉnh Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Thừa Thiên Huế, Sơn La, Hòa Bình và Lâm Đồng.

Vườn quốc gia (VQG) Bidoup - Núi Bà thuộc tỉnh Lâm Đồng, được thành lập năm 2004, mang tên hai đỉnh núi cao nhất cao nguyên Langbiang là đỉnh Bidoup (2.287 m) và đỉnh Núi Bà (2.167 m). Đây là nơi lưu giữ nguồn tài nguyên thực vật phong phú với hơn 1.933 loài thực vật bậc cao có mạch (trong đó có 96 loài đặc hữu và 62 loài quý hiếm ghi trong Sách Đỏ IUCN 2009). VQG Bidoup - Núi Bà là sinh cảnh cư trú của hơn 14 trên tổng số 33 loài thông và hạt trần tại Việt Nam, bao gồm nhiều loài nguy cấp và đặc hữu như Thông đỏ nam (Taxus wallichiana), Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii), Thông Đà Lạt (Pinus dalatensis). Tuy nhiên, các loài Hạt trần tại khu vực này và vùng lân cận đã và đang chịu áp lực khai thác mạnh mẽ, khiến việc nghiên cứu hiện trạng phân bố và đề xuất giải pháp bảo tồn trở nên cấp thiết.

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Thiên nhiên (Chương trình Tiên tiến), Khoa Quản lý Tài nguyên Rừng và Môi trường, Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam của sinh viên Lê Thị Thái Châu dưới sự hướng dẫn của GS. Hoàng Văn Sâm thực hiện đề tài: “Conservation of Gymnosperms in Bidoup-Nui Ba National Park, Lam Dong province” (Bảo tồn thực vật Hạt trần tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng).

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài bao gồm:

1. Đánh giá hiện trạng thành phần loài, phân bố và tình trạng bảo tồn của ngành Hạt trần (Gymnospermae) tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng.
2. Điều tra chi tiết đặc điểm hình thái, sinh thái, cấu trúc quần thể và hiện trạng bảo tồn của loài Thông đỏ nam (Taxus wallichiana Zucc) tại khu vực nghiên cứu.
3. Đề xuất các giải pháp kỹ thuật, kinh tế - xã hội và cơ chế chính sách nhằm bảo tồn và phát triển loài Taxus wallichiana Zucc nói riêng và các loài Hạt trần nói chung tại VQG Bidoup - Núi Bà.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại VQG Bidoup - Núi Bà, tập trung vào 5 tuyến điều tra và các ô tiêu chuẩn thuộc địa bàn các tiểu khu 101, 102 (xã Lát) và tiểu khu 125, 128, 130 (xã Đạ Chais), huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tài liệu kế thừa

Nghiên cứu dựa trên hệ thống phân loại học thực vật Hạt trần của Robert Brown, Holmes (1986), Kramer và Green (1990), cùng hệ thống phân loại Armen Takhtajan. Nghiên cứu kế thừa các tài liệu phân loại thực vật và thông Việt Nam như: Flora Générale de L'Indo-Chine, Flora of Cambodia, Laos, and Vietnam (Aubréville, 1960–1997), Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, 1999–2000), Cây lá kim Việt Nam (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2004), Nghiên cứu tình trạng các loài Thông tại Việt Nam (Nguyễn Tiến Hiệp và cs., 2004, 2014), cùng các công trình nghiên cứu sinh thái học thông bản địa và Thông hai lá dẹt tại VQG Bidoup - Núi Bà của Trần Thị Thu Trang và cs. (2005), Nguyễn Thành Mến (2012), Đỗ Văn Ngọc (2015).

Tình trạng bảo tồn của các loài được đối chiếu theo ba khung phân hạng:

• Danh lục Đỏ IUCN (IUCN Red List 2018).
• Sách Đỏ Việt Nam (2007) - Phần Thực vật.
• Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nhóm IA: Nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại; Nhóm IIA: Hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại).

Phương pháp điều tra thực địa

• Phương pháp điều tra theo tuyến (Transect line method): Thiết lập 5 tuyến điều tra đại diện qua 5 tiểu khu rừng: Tuyến 1 (Tiểu khu 101), Tuyến 2 (Tiểu khu 102), Tuyến 3 (Tiểu khu 125), Tuyến 4 (Tiểu khu 128), Tuyến 5 (Tiểu khu 130). Các tuyến được xác định trước trên thiết bị định vị GPS kết hợp sự hỗ trợ của lực lượng kiểm lâm VQG để thu thập thông tin về sự xuất hiện và tọa độ của các loài Hạt trần.
• Phương pháp ô tiêu chuẩn điều tra cây thành thục (Sample plots method): Trên các tuyến khảo sát, lập các ô tiêu chuẩn diện tích $500\text{ m}^2$ ($25\text{ m} \times 20\text{ m}$) trên các sinh cảnh có loài phân bố. Điều tra toàn diện các cá thể có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) từ $6\text{ cm}$ trở lên; đo $D_{1.3}$ bằng thước kẹp kính và thước dây; đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) và chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) bằng thước đo cao Blume-Leiss; đo đường kính tán lá ($D_{crown}$) theo hai hướng Đông - Tây và Nam - Bắc.
• Phương pháp điều tra cây tái sinh (Investigation of regenerated trees): Quan sát tình trạng tái sinh trên khoảng 1/3 chiều dài tuyến, tập trung xung quanh gốc cây mẹ. Lập các ô dạng bản $4\text{ m}^2$ ($2\text{ m} \times 2\text{ m}$) theo 4 hướng xung quanh cây mẹ và 4 ô dạng bản bên ngoài tán để xác định mật độ tái sinh tự nhiên. Phân cấp chiều cao cây tái sinh (< 50 cm, 50–100 cm, > 100 cm), phân loại nguồn gốc tái sinh (hạt, chồi) và đánh giá phẩm chất sinh trưởng (A: Tốt, B: Trung bình, C: Xấu). Mật độ tái sinh ($N$) được xác định theo công thức: $$N = \frac{n}{S} \times 10.000 \quad (\text{cây/ha})$$ (Trong đó: $n$ là số cây đếm được trên diện tích khảo sát $S\text{ m}^2$).
• Xác định phân bố theo độ cao: Dùng thiết bị định vị GPS ghi nhận tọa độ và độ cao tuyệt đối của từng cá thể, kết hợp bản đồ địa hình.
• Đánh giá chỉ số cạnh tranh: Áp dụng công thức tính chỉ số cạnh tranh của Hegyi (1974): $$C_j = \frac{D_j}{D_i \times L_{ij}}$$ (Trong đó: $C_j$ là chỉ số cạnh tranh của cây láng giềng $j$ tác động lên cây trung tâm; $D_j, D_i$ lần lượt là đường kính ngang ngực của cây cạnh tranh $j$ và cây trung tâm $i$; $L_{ij}$ là khoảng cách từ cây cạnh tranh đến mép tán lớn nhất của cây trung tâm).

Phương pháp nghiên cứu nội nghiệp và phân tích xã hội

• Xử lý số liệu và lập bản đồ: Dùng phần mềm Microsoft Excel để tổng hợp số liệu, tính toán các chỉ số trung bình ($D_{1.3}, H_{vn}$), tính trữ lượng cá thể ($V_i = G_i \times H_{ivn} \times f$, với $f = 0,45$). Ứng dụng phần mềm MapInfo để xây dựng bản đồ phân bố các tiểu khu và vị trí cá thể loài Taxus wallichiana Zucc.
• Phương pháp điều tra phỏng vấn (Interview survey method): Thực hiện phỏng vấn trực tiếp 5 cán bộ quản lý/kiểm lâm VQG Bidoup - Núi Bà và 50 hộ dân địa phương thuộc vùng đệm thông qua phiếu câu hỏi cấu trúc nhằm thu thập thông tin về nhận thức bảo tồn, mức độ phụ thuộc vào tài nguyên rừng và các tác động khai thác gỗ Hạt trần.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHAPTER I: Literature Review

Chương này tổng kết lịch sử phân loại và các công trình nghiên cứu Hạt trần trên phạm vi thế giới, tại Việt Nam và tại VQG Bidoup - Núi Bà. Tác giả chỉ ra rằng trên thế giới hiện có hơn 200 loài Hạt trần bị đe dọa do khai thác gỗ quá mức, phá rừng làm nương rẫy và cháy rừng. Tại Việt Nam, nhiều phát hiện bổ sung loài mới có giá trị cao đã được công bố như Pinus kwangtungensis, Amentotaxus hatuyenensis, Pseudotsuga sinensis, Tsuga chinensis, Keteleeria davidiana, Calocedrus rupestris và Pinus cernua. Tại VQG Bidoup - Núi Bà, các nghiên cứu trước đây đã bước đầu ghi nhận 14 loài Hạt trần (trong đó có 9 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam 1992 và Danh lục Đỏ IUCN 2004).

CHAPTER II: Goal, Objectives, and Methods of the Research

Trình bày chi tiết mục tiêu nghiên cứu và toàn bộ quy trình phương pháp luận điều tra thực địa (5 tuyến điều tra, các ô tiêu chuẩn $500\text{ m}^2$, ô dạng bản $4\text{ m}^2$), phương pháp nội nghiệp tính toán chỉ số thống kê, chỉ số cạnh tranh Hegyi (1974), trữ lượng hình thân ($f = 0,45$), ứng dụng MapInfo và bảng hỏi phỏng vấn cán bộ, người dân.

CHAPTER III: Natural – Economy – Social Conditions of the Researched Area

Phân tích các điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tại địa bàn VQG Bidoup - Núi Bà:

• Vị trí và diện tích: Tọa độ địa lý từ 12°00'04" đến 12°52'00" vĩ độ Bắc; 108°17'00" đến 108°42'00" kinh độ Đông. Tổng diện tích khu vực quản lý là 70.038,745 ha, diện tích vùng đệm là 33.966 ha.
• Địa hình và độ cao: Độ cao trung bình từ 1.500 m đến 1.800 m, địa hình phân cắt mạnh với các đỉnh núi cao: Bidoup (2.287 m), Núi Bà / Lang Biang (2.167 m), Hòn Giao (2.060 m), Chư Yên Du (2.051 m). Địa hình chia 3 bậc độ cao: bậc 1 (1.000–1.300 m), bậc 2 (1.400–1.700 m) và bậc 3 (~2.000 m).
• Khí hậu và thủy văn: Khí hậu mang tính chất á nhiệt đới vùng núi cao; nhiệt độ trung bình năm ~18°C; tổng bức xạ 114,8 kcal/cm²/năm; lượng mưa trung bình năm toàn vùng đạt 1.755 mm (vùng đỉnh núi đạt 2.800–3.000 mm/năm); độ ẩm trung bình 75–85%; số ngày sương mù trung bình 80 ngày/năm. Là khu vực đầu nguồn sông Krông Nô và sông Đa Nhim, cung cấp nước cho thủy điện Trị An, Đa Nhim và hệ thống hồ cảnh quan Đà Lạt (Đan Kia - Suối Vàng, Đa Thiện, Than Thở, Xuân Hương).
• Tài nguyên rừng: Độ che phủ rừng chiếm 91% diện tích tự nhiên, gồm 5 kiểu rừng chính:
  1. Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới (độ cao 1.700–2.287 m): 21.252 ha.
  2. Rừng rêu (trên 2.000 m): 402 ha.
  3. Rừng hỗn giao cây lá rộng và cây lá kim á nhiệt đới ẩm (1.500–2.000 m): 14.308 ha.
  4. Rừng hỗn giao tre nứa (800–1.000 m): 1.602 ha.
  5. Rừng lá kim thuần loài Thông ba lá (Pinus kesiya, 1.000–1.800 m): 20.614 ha.
• Điều kiện kinh tế - xã hội: Vùng lõi có xã Đạ Sar (23 hộ ở tiểu khu 58, 40) và xã Đạ Chais (154 hộ, 800 người). Vùng đệm gồm 4 xã: Xã Lát (997 hộ, 5.850 nhân khẩu), xã Đạ Sar (344 hộ, 2.288 nhân khẩu), xã Đạ Chais (352 hộ, 2.569 nhân khẩu) và xã Đưng K'nớ (241 hộ, 1.228 nhân khẩu). Dân cư chủ yếu là người Lạch và người Cil, sinh kế phụ thuộc vào trồng cà phê, làm rẫy, đốt than và thu hái lâm sản.

CHAPTER IV: Results

Chương IV trình bày các kết quả định lượng chi tiết:

1. Thành phần loài Hạt trần: Xác định 15 loài thuộc 7 họ thực vật Hạt trần hiện diện tại VQG Bidoup - Núi Bà.
2. Phân bố theo đai cao:
   • Đai cao dưới 1.000 m (3 loài): Pinus kesiya, Cycas michotzii, Gnetum montanum.
   • Đai cao 1.000–1.500 m (6 loài): Taxus wallichiana, Keteleeria evelyniana, Cephalotaxus mannii, Pinus kesiya, Podocarpus neriifolius, Pinus krempfii.
   • Đai cao 1.500–1.925 m (10 loài): Cephalotaxus mannii, Dacrycarpus imbricatus, Dacrydium elatum, Fokienia hodginsii, Keteleeria evelyniana, Nageia fleuryi, Pinus dalatensis, Pinus kesiya, Pinus krempfii, Podocarpus neriifolius.
3. Mô tả hình thái, sinh thái và phân bố của 8 loài chủ yếu: Gồm Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius), Pơ mu (Fokienia hodginsii), Du sam núi đất (Keteleeria evelyniana), Kim giao (Nageia wallichiana / Nageia fleuryi), Thông Đà Lạt (Pinus dalatensis), Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii), Thông nàng (Dacrycarpus imbricatus), và Thông đỏ nam (Taxus wallichiana).
4. Hiện trạng bảo tồn loài Thông đỏ (Taxus wallichiana Zucc):
   • Phân bố trên diện tích 118,866 ha (gồm 17 khoảnh, 26 lô thuộc 5 tiểu khu 101, 102, 125, 128, 130).
   • Tổng số cá thể thành thục ($D_{1.3} \ge 25\text{ cm}$) ghi nhận là 124 cây (100 cây đã gắn biển theo dõi cao 2m hướng Nam, 24 cây chưa gắn). Đường kính trung bình $D_{1.3} = 47\text{ cm}$, chiều cao trung bình $H_{vn} = 20,81\text{ m}$. Cá thể lớn nhất có chu vi thân 469 cm tại tiểu khu 130. Phẩm chất cây thành thục: 80,6% thuộc cấp chất lượng B (66 cây) và cấp C (24 cây); nhiều cây bị sâu bệnh hoặc cụt ngọn.
   • Cây cỡ trung bình ($D_{1.3}$ từ 6 đến 25 cm): Chỉ ghi nhận 7 cá thể trên 20 ô tiêu chuẩn khảo sát ($D_{1.3}$ trung bình 14,3 cm; $H_{vn}$ trung bình 9 m; chất lượng: 1 cây cấp A, 4 cây cấp B, 2 cây cấp C).
   • Tái sinh tự nhiên ($D_{1.3} < 6\text{ cm}$): Khảo sát 300 ô dạng bản $4\text{ m}^2$ cho thấy mật độ tái sinh trung bình đạt 116 cây/ha. Mật độ trong ô tiêu chuẩn là 75 cây/ha, dưới tán cây mẹ là 100 cây/ha, ngoài tán cây mẹ là 175 cây/ha. Cây tái sinh nảy mầm tốt khi đủ ẩm nhưng khó phát triển lên tầng trung bình do cạnh tranh.
5. Hệ thống giải pháp đề xuất: Nhóm giải pháp kỹ thuật (bảo tồn nội vi In-situ và ngoại vi Ex-situ), giải pháp kinh tế - xã hội, giải pháp cơ chế - chính sách và giải pháp huy động vốn.

CHAPTER V: Conclusion and Recommendation

Tóm lược các kết luận về số lượng 15 loài Hạt trần, hiện trạng quần thể Thông đỏ và đưa ra 3 kiến nghị trọng tâm về nghiên cứu nhân giống, nghiên cứu sâu các loài nguy cấp khác và mở rộng mạng lưới tuyến/ô điều tra.

---

Kết quả và đóng góp

Danh mục thành phần loài và cấp độ bảo tồn

Kết quả điều tra xác định 15 loài thuộc 7 họ thực vật Hạt trần tại VQG Bidoup - Núi Bà với tình trạng bảo tồn được tổng hợp trong bảng dưới đây:

STT	Tên Việt Nam	Tên khoa học	Họ thực vật	IUCN (2018)	Sách Đỏ VN (2007)	Nghị định 32/2006/NĐ-CP
1	Đỉnh tùng	Cephalotaxus mannii Hook.f	Cephalotaxaceae	VU	VU	-
2	Bách xanh	Calocedrus macrolepis Kurz	Cupressaceae	NT	EN	-
3	Pơ mu	Fokienia hodginsii (Dunn) A. Henry & H. Thomas	Cupressaceae	VU	EN	IIA
4	Tuế lá chẻ	Cycas michotzii Dyer	Cycadaceae	VU	-	IIA
5	Du sam núi đất	Keteleeria evelyniana Mast.	Pinaceae	VU	VU	IIA
6	Thông nhựa	Pinus merkusii Jungh. & de Vriese	Pinaceae	VU	-	-
7	Thông ba lá	Pinus kesiya Royle	Pinaceae	LC	-	-
8	Thông Đà Lạt	Pinus dalatensis de Ferre	Pinaceae	NT	-	IIA
9	Thông hai lá dẹt	Pinus krempfii Lecomte	Pinaceae	VU	-	IIA
10	Thông nàng	Dacrycarpus imbricatus (Blume) D. Laub	Podocarpaceae	LC	-	-
11	Kim giao	Nageia fleuryi (Hickel) de Laub	Podocarpaceae	NT	-	-
12	Thông tre	Podocarpus neriifolius D. Don	Podocarpaceae	LC	-	-
13	Hoàng đàn giả	Dacrydium elatum (Roxb.) Wall. ex Hook.	Podocarpaceae	LC	VU	-
14	Thông đỏ nam	Taxus wallichiana Zucc	Taxaceae	EN	VU	IA
15	Dây gắm	Gnetum montanum Blume	Gnetaceae	LC	-	-

(Ghi chú phân hạng: EN: Nguy cấp; VU: Sẽ nguy cấp; NT: Gần bị đe dọa; LC: Ít quan tâm; IA: Nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại; IIA: Hạn chế khai thác vì mục đích thương mại).

Trong số 15 loài ghi nhận:

• 14 loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN 2018 (1 loài EN, 5 loài VU, 3 loài NT, 5 loài LC).
• 6 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (2 loài EN: Bách xanh, Pơ mu; 4 loài VU: Đỉnh tùng, Du sam núi đất, Hoàng đàn giả, Thông đỏ nam).
• 6 loài thuộc danh mục quản lý của Nghị định 32/2006/NĐ-CP (1 loài Nhóm IA: Thông đỏ nam; 5 loài Nhóm IIA: Pơ mu, Tuế lá chẻ, Du sam núi đất, Thông Đà Lạt, Thông hai lá dẹt).

Số liệu phân bố và cấu trúc quần thể Thông đỏ (Taxus wallichiana)

• Phạm vi phân bố: Diện tích phân bố Thông đỏ chiếm 118,866 ha, tập trung tại 5 tiểu khu thuộc 2 xã:
  • Xã Lát: 2 tiểu khu (101, 102), gồm 7 khoảnh, 8 lô, tổng diện tích 21,320 ha (rừng phòng hộ).
  • Xã Đạ Chais: 3 tiểu khu (125, 128, 130), gồm 10 khoảnh, 18 lô, tổng diện tích 97,546 ha (rừng đặc dụng).
• Cấu trúc tầng cây đứng thành thục ($D_{1.3} \ge 25\text{ cm}$): Điều tra 124 cây thành thục; $D_{1.3}$ trung bình đạt $47\text{ cm}$; $H_{vn}$ trung bình đạt $20,81\text{ m}$. Cây có chu vi lớn nhất đạt 469 cm tại tiểu khu 130. Quần thể tập trung đông nhất tại tiểu khu 130 (66 cây thành thục) và tiểu khu 102, 128; phân bố rải rác tại tiểu khu 101, 125. Chất lượng cá thể kém: 80,6% ở cấp B (66 cây) và cấp C (24 cây).
• Cây cỡ trung bình ($D_{1.3}$ từ 6 đến 25 cm): Số lượng rất khan hiếm, chỉ ghi nhận 7 cá thể trên 20 ô tiêu chuẩn tại tiểu khu 102 (4 cây, $D_{1.3}$ TB = 13,8 cm; $H_{vn}$ TB = 11,5 m) và tiểu khu 128 (3 cây, $D_{1.3}$ TB = 14,7 cm; $H_{vn}$ TB = 7,6 m). Giá trị trung bình chung toàn vùng: $D_{1.3} = 14,3\text{ cm}$; $H_{vn} = 9\text{ m}$.
• Tái sinh tự nhiên ($D_{1.3} < 6\text{ cm}$): Khảo sát 300 ô dạng bản ($4\text{ m}^2$) ghi nhận mật độ tái sinh trung bình đạt 116 cây/ha. Phân bố mật độ tái sinh cụ thể:

Vị trí khảo sát	Số cây tái sinh đếm được	Mật độ quy đổi (cây/ha)
Trong ô tiêu chuẩn (Plot)	3	75
Dưới tán cây mẹ (In the canopy)	4	100
Ngoài tán cây mẹ (Out of the canopy)	7	175

Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất

1. Giải pháp kỹ thuật:
   • Bảo tồn ngoại vi (Ex-situ): Lựa chọn giống phù hợp điều kiện sinh thái; xây dựng quy trình kỹ thuật trồng cây Hạt trần dưới tán rừng; mở rộng hệ thống vườn ươm chất lượng cao phục vụ nhân giống từ hạt và chồi; chuyển giao kỹ thuật nhân giống tiên tiến.
   • Bảo tồn nội vi (In-situ): Tăng cường tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt các loài có số lượng cá thể ít (Taxus wallichiana, Keteleeria evelyniana, Cephalotaxus mannii, Nageia fleuryi, Cycas michotzii). Phối hợp triệt phá các lán trại khai thác gỗ lậu. Đối với các cây Thông đỏ mới phát hiện, không gắn biển trực tiếp lên thân cây nhằm tránh gây chú ý cho lâm tặc mà quản lý bằng tọa độ GPS và bản đồ số. Thực hiện các biện pháp xúc tiến tái sinh tự nhiên dưới tán rừng.
2. Giải pháp kinh tế - xã hội: Nâng cao nhận thức bảo tồn cho cộng đồng vùng lõi và vùng đệm (đặc biệt là già làng, trưởng bản); hoàn thiện chính sách giao đất giao rừng, hỗ trợ vốn sinh kế; xây dựng hương ước/quy ước thôn bản bảo vệ rừng; phát triển các mô hình du lịch sinh thái để người dân địa phương tham gia và hưởng lợi, giảm áp lực khai thác rừng.
3. Giải pháp cơ chế, chính sách: Tăng cường thực thi Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, Luật Đa dạng sinh học; xử lý nghiêm minh các vi phạm buôn bán, khai thác Hạt trần; nâng cao năng lực thực thi pháp luật và điều kiện trang thiết bị cho lực lượng kiểm lâm.
4. Giải pháp về vốn đầu tư: Kêu gọi vốn đầu tư trong nước, quốc tế và các doanh nghiệp tư nhân vào phát triển du lịch sinh thái; xây dựng các mô hình trình diễn giá trị bảo tồn Hạt trần tại các vùng sâu, vùng xa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được ghi nhận

• Tác giả tự đánh giá thời gian nghiên cứu và kinh nghiệm thực tế còn hạn chế, các tuyến điều tra chưa thể bao quát toàn bộ các dạng địa hình chia cắt phức tạp của Vườn quốc gia.
• Số lượng ô tiêu chuẩn điều tra tầng cây trung bình và cây tái sinh mới chỉ tập trung ở một số tiểu khu trọng điểm (101, 102, 125, 128, 130), chưa bao quát hết toàn bộ các đai cao trên 2.000 m.
• Dữ liệu về tỷ lệ sống và động thái chuyển tiếp từ cây mạ ($D_{1.3} < 6\text{ cm}$) lên tầng cây trung bình ($D_{1.3}$ từ 6 đến 25 cm) chưa được theo dõi qua nhiều năm liên tục.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng các tuyến điều tra và thiết lập thêm các ô tiêu chuẩn trên các dạng địa hình, đai cao khác nhau để xác định toàn diện hơn thành phần loài và trữ lượng Hạt trần tại VQG Bidoup - Núi Bà.
• Thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về sinh học sinh sản, kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng và gieo ươm hạt của các loài nguy cấp, đặc biệt là Thông đỏ nam (Taxus wallichiana Zucc).
• Triển khai các đề tài nghiên cứu sinh thái học quần thể dài hạn đối với các loài Hạt trần quý hiếm khác có phân bố hẹp như Du sam núi đất, Đỉnh tùng và Thông hai lá dẹt.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tư liệu thực địa có giá trị chuyên môn cao cho:

• Sinh viên và học viên cao học: Chuyên ngành Lâm sinh, Quản lý Tài nguyên Rừng, Quản lý Tài nguyên Thiên nhiên, Sinh thái học và Đa dạng sinh học tham khảo phương pháp điều tra thực vật rừng theo tuyến, lập ô tiêu chuẩn $500\text{ m}^2$, ô dạng bản $4\text{ m}^2$, phương pháp tính chỉ số cạnh tranh Hegyi và ứng dụng MapInfo trong quản lý bảo tồn loài.
• Ban Quản lý Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà và Hạt Kiểm lâm: Cung cấp tọa độ, số hiệu biển báo, kích thước ($D_{1.3}, H_{vn}$) của 124 cây Thông đỏ thành thục tại các tiểu khu 101, 102, 125, 128, 130 phục vụ trực tiếp cho công tác tuần tra, giám sát định vị GPS và khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt.
• Các nhà nghiên cứu lâm nghiệp và bảo tồn: Cung cấp bảng số liệu định lượng về đặc điểm hình thái, sinh thái, phân bố theo đai cao của 15 loài Hạt trần và hiện trạng thiếu hụt thế hệ kế cận nghiêm trọng ở loài Taxus wallichiana tại Lâm Đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. VQG Bidoup - Núi Bà có bao nhiêu loài Hạt trần và phân bố theo những đai cao nào?

Khóa luận đã ghi nhận 15 loài thuộc 7 họ thực vật Hạt trần. Phân bố theo 3 đai cao chính:

• Đai cao dưới 1.000 m (3 loài): Pinus kesiya, Cycas michotzii, Gnetum montanum.
• Đai cao 1.000–1.500 m (6 loài): Taxus wallichiana, Keteleeria evelyniana, Cephalotaxus mannii, Pinus kesiya, Podocarpus neriifolius, Pinus krempfii.
• Đai cao 1.500–1.925 m (10 loài, chiếm 66,67%): Cephalotaxus mannii, Dacrycarpus imbricatus, Dacrydium elatum, Fokienia hodginsii, Keteleeria evelyniana, Nageia fleuryi, Pinus dalatensis, Pinus kesiya, Pinus krempfii, Podocarpus neriifolius.

2. Hiện trạng số lượng và chất lượng các cá thể Thông đỏ (Taxus wallichiana) thành thục như thế nào?

Tổng số có 124 cây Thông đỏ thành thục ($D_{1.3} \ge 25\text{ cm}$) được điều tra (trong đó 100 cây đã gắn biển theo dõi cao 2m quay về hướng Nam, 24 cây chưa gắn biển). Đường kính trung bình $D_{1.3}$ là $47\text{ cm}$, chiều cao trung bình $H_{vn}$ là $20,81\text{ m}$. Quần thể tập trung lớn nhất tại tiểu khu 130 (66 cây, có cây đạt chu vi 469 cm). Về chất lượng, 80,6% tổng số cây điều tra ở mức trung bình và xấu (66 cây cấp B và 24 cây cấp C), nhiều cây bị sâu bệnh và cụt ngọn.

3. Cấu trúc thế hệ kế cận của loài Thông đỏ tại khu vực nghiên cứu có đặc điểm gì bất thường?

Quần thể Thông đỏ tại đây có sự đứt gãy thế hệ kế cận nghiêm trọng:

• Tầng cây tái sinh non ($D_{1.3} < 6\text{ cm}$) có mật độ tương đối khá (trung bình 116 cây/ha; ngoài tán đạt 175 cây/ha).
• Tầng cây cỡ trung bình ($D_{1.3}$ từ 6 đến 25 cm) lại cực kỳ khan hiếm, khảo sát trên 20 ô tiêu chuẩn ($500\text{ m}^2$) chỉ tìm thấy duy nhất 7 cá thể tại tiểu khu 102 và 128. Nguyên nhân do hạt nảy mầm tốt dưới độ ẩm tán rừng nhưng cây con khó phát triển lên thành thục vì bị cạnh tranh dinh dưỡng, ánh sáng và sâu bệnh.

4. Tại sao tác giả khuyến nghị không nên tiếp tục gắn biển trực tiếp lên các cây Thông đỏ mới phát hiện?

Tác giả đề xuất không gắn biển kim loại trực tiếp lên các cây Thông đỏ mới phát hiện để tránh bị lâm tặc phát hiện vị trí khai thác trộm vỏ và thân cây làm dược liệu hoặc đồ trang trí thủ công mỹ nghệ. Thay vào đó, đơn vị quản lý nên áp dụng định vị tọa độ GPS và lập bản đồ số chuyên đề để theo dõi nội bộ.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Thị Thái Châu đã tổng hợp và cung cấp hệ thống dẫn liệu thực địa về 15 loài thực vật Hạt trần thuộc 7 họ tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà, trong đó chỉ ra 14 loài thuộc diện nguy cấp theo Danh lục Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Nghiên cứu đã làm rõ cấu trúc phân bố, thực trạng suy giảm chất lượng cá thể thành thục và sự đứt gãy thế hệ cây kế cận của loài Thông đỏ nam (Taxus wallichiana Zucc) trên diện tích 118,866 ha tại 5 tiểu khu rừng. Các giải pháp kỹ thuật bảo tồn In-situ, Ex-situ kết hợp chính sách sinh kế cộng đồng và quản lý số hóa bằng GPS được đề xuất là cơ sở thực tiễn phục vụ công tác quản lý tài nguyên rừng bền vững tại VQG Bidoup - Núi Bà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

GVHD: Hoang Van Sam HV: Le Thi Thai Chau ACKNOWLEDGMENT Besides the purpose of evaluating the results of study and training, it is also an opportunity for students to practice with the scientific research, which contributes to expanding theoretical and practical. With the permission of Forest Resource and Environmental Management Faculty of Vietnam National University of Forestry, I conducted the graduation thesis: “Conservation of Gymnosperms in Bidoup-Nui Ba National Park, Lam Dong province” Firstly, I would like to express my deep sense of gratitude to my supervisor Prof. Hoang Van Sam from VNUF for his guidance, instructions and enthusiastic encouragement at every stage of my study. Furthermore, I take this opportunity to record my sincere thanks to all lecturers of Natural Resource Management in Advanced Program for their knowledge and helps over four years.

Secondly, I especially thank Mr.An vice president of Bidoup Nui Ba National Park for his provided documents and human resource support. I would like to acknowledge staffs, rangers and local people in Lac Duong district who devote their time to help me during the field survey. Finally, I express deep gratitude to my family for their endless love and encouragement me throughout all my study and my life. Without their support, this researching would have not been possible.

In spite of several certain efforts, my time and experience are limited to the course is inevitable shortcomings. Therefore, I would like to receive both advice and suggestions from teachers, friends, and colleagues to complete my thesis. Thank you for raising your concerns i ABSTRACT This study found out information about diversity and conservation status of gymnosperms in Bidoup - Nui Ba National Park, Lam Dong province. Based on observation and measurements of general characters, results indicated that there are 15 species belonging to 7 families of Gymnosperms in Bidoup Nui Ba National Park: Dacrycarpus imbricatus (Blume) D.

Laub, Dacrydium elatum (Roxb. et Hook, Podocarpus neriifolius D. Don, Nageia fleuryi (Hickel) de Laub, Calocedrus macrolepis Kurz, Fokienia hodginsii (Dunn) A. Thomas, Pinus krempfii Lecomte, Pinus kesiya Royle, Pinus dalatensis de Ferre, Keteleeria evelyniana Mast, Pinus merkusiiJuss et de Vries, Cephalotaxus mannii Hook.f, Taxus wallichiana Zucc, Gnetum montanum Blume., Cycas michotzii Dyer.

This research provides the distribution, morphology and ecological characters of some species. Moreover, I would like to concern more about Taxus wallichiana Zucc, which is listed as an endangered species by IUCN. As the results, there are 124 mature Taxus wallichiana, in which 100 individuals are tabulated. They can be concentrated as large populations such as in sub-zone 102, 130, 128 or scattered as in sub-zone 101, 125 belonging to Lat and Da Chais communes.

Last but not least, I suggest some solutions to preserve and develop gymnosperms in the study site. ii TABLE OF CONTENTS ACKNOWLEDGMENT i ABSTRACT ii CHAPTER I.1 The researches of Gymnosperms in the world.2 The researches of Gymnosperms in Vietnam .3 The researches of Gymnosperms in Bidoup-Nui Ba National Park. GOAL, OBJECTIVES, AND METHODS OF THE RESEARCH 6 2.1 Secondary data collection .2 Field investigation methods .3 Non-field investigation methods. 8 CHAPTER III: NATURAL – ECONOMY – SOCIAL CONDITIONS OF THE RESEARCHED AREA 10 3.1 Natural conditions of Bidoup – Nui Ba National Park 10 3.3 Geology and soil .4 Climate and hydrological .2 Socio-economic conditions of the researched area.

12 CHAPTER IV: RESULTS 13 4.1 Composition and status of Gymnosperms in Bidoup - Nui Ba National Park .3 Keteleeria evelyniana Mast.5 Pinus dalatensis de Ferre .6 Pinus krempfii Lecomte.7 Dacrycarpus imbricatus (Blume) de Laub. Conservation status of Taxus wallichiana in Bidoup-Nui Ba National Park .1 Morphological and ecological characteristics of Taxus wallichiana in Bidoup - Nui Ba National Park .2 Distribution of Taxus wallichiana in Bidoup – Nui Ba National Park .3 The total number of Taxus wallichiana investigated .3 Proposing some solutions to preserve and develop the Gymnosperms in Bidoup - Nui Ba National Park, Lam Dong province. 34 CHAPTER V: CONCLUSION AND RECOMMENDATION 37 5. 37 Provide morphological, ecological characteristics and distribution of 8 important Gymnospermae species in the research area: Pinus krempfii Lecomte, Podocarpus neriifolius D.

Don, Fokienia hodginsii (Dunn) A. Keteleeria evelyniana Mast.