Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THÔNG TIN CÔNG TÁC XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO 1. Một số khái niệm 1. Đói nghèo Quan niệm về đói nghèo chỉ mang tính chất tương đối bởi nó phụ thộc vào điều kiện không gian, địa lý, điều kiện phát triển kinh tế- xã hội của từng vùng, từng địa phương, từng quốc gia. Đã có rất nhiều quan niệm khác nhau về vấn đề đói nghèo.
Quan điểm đói nghèo trên thế giới Theo Ngân hàng Thế giới (WB), Đói nghèo được định nghĩa là tình trạng vô cùng thiếu thốn do không có đủ nguồn lực đáp ứng các nhu cầu cá nhân cơ bản. Tình trạng đói nghèo cũng đồng nghĩa với không có chỗ ở, nước sạch. Đói nghèo cũng làm cho người ốm không thể đi khám bác sỹ, người mù chữ không được đến trường, người lao động không có kỹ năng và trình độ, thất nghiệp phổ biến. Đói nghèo cũng đồng nghĩa với việc lo lắng về tương lai, sống ngày nào biết ngày đấy.
Đói nghèo là điều không ai muốn [12,tr. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đói nghèo được hiểu là sự thiếu cơ hội để có thể sống một cuộc sống tương ứng với các tiêu chuẩn tối thiểu nhất định. Theo đó một người là nghèo khi thu nhập hàng năm ít hơn một nửa các thu nhập bình quân trên đầu người hàng năm của quốc gia. Cũng theo WHO thì thước đo các tiêu chuẩn này và các nguyên nhân dẫn đến tình trạng nghèo thay đổi theo từng địa phương và theo thời gian [19, tr.
Theo Ủy ban Kinh tế xã hội khu vực Châu Á Thái Bình Dương (ESCAP), đói nghèo được định nghĩa là: Tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người đã được xã hội thừa nhận, tùy theo trình độ phát triển kinh tế, xã hội và phong tục tập 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quán của từng địa phương. Đây là một khái niệm khá đầy đủ về đói nghèo được nhiều nước trên thế giới sử dụng trong đó có Việt Nam [18]. Quan điểm đói nghèo của Việt Nam Việt Nam thừa nhận định nghĩa chung về đói nghèo do Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do Ủy ban Kinh tế xã hội khu vực Châu Á Thái Bình Dương (ESCAP) tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan tháng 9/1993 đó là: “Đói nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phương [5, tr. Tóm lại, dù tiếp cận theo phương pháp nào thì những quan điểm đói nghèo ở trên đều phản ánh ba khía cạnh chủ yếu của người nghèo đó là: Có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư; không được thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiều dành cho con người; thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển cộng đồng.
Đói nghèo là một vấn đề kinh tế-xã hội có tính toàn cầu, là sự thể hiện tính công bằng trong phân phối và chuyển tải các thành quả về phát triển kinh tế đến việc cải thiện chất lượng cuộc sống cho mọi người dân. Vì vậy, để đảm bảo công bằng xã hội, để nâng cao tiếng nói trên trường quốc tế thì không riêng Việt Nam mà tất cả các nước đều phải chú ý thực hiện công cuộc xoá đói giảm nghèo. Công tác xóa đói giảm nghèo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa: “Xóa đói giảm nghèo là một chiến lược của chính phủ Việt Nam nhằm giải quyết vấn đề đói nghèo và phát triển kinh tế tại Việt Nam”. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Công tác xóa đói giảm nghèo là quá trình đưa các chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước vào việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, đặc biệt là hộ nghèo, xã nghèo trên cả nước” [37].
Xóa đói giảm nghèo được xem là thách thức lớn nhất mà thế giới hiện phải đối mặt. “Trong giai đoạn 2011-2013 ước tính số người bị đói trên thế giới là 842 triệu người, giảm 17% so với giai đoạn 1990-1992. Tại châu Phi cận Sahara, dù tình hình đã được cải thiện tại một số quốc gia, song nhìn chung đây vẫn là khu vực có tỷ lệ người bị đói cao nhất thế giới: cứ 4 người lại có 1 người bị đói. Trong khi đó, các nước Đông Á, Đông Nam Á và Mỹ La tinh lại ghi nhận những bước tiến rõ rệt.
Báo cáo cũng cho thấy, khoảng 75% trong số những người dễ bị tổn thương nhất thế giới sống ở khu vực nông thông và phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp” [44]. Rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến điều này, quan trọng nhất là nền kinh tế phát triển chậm lại có nghĩa là người mất việc nhiều hơn và thu nhập cũng thấp hơn. Thêm vào đó, giá lương thực tăng cao, đặc biệt là giá lương thực biến động rất lớn vào những năm gần đây. Cuộc khủng hoảng tài chính thế giới vừa qua đã đẩy giá thực phẩm tăng mạnh nhất kể từ những năm 1970.
Điều này những tưởng đã đẩy hàng triệu người trên thế giới lâm vào tình cảnh đói nghèo. Tuy nhiên, ước tính của Ngân hàng Thế giới (WB) cho thấy, trong năm 2008, năm đầu tiên của cuộc khủng hoảng tài chính và lương thực, cả số lượng và tỷ lệ người có mức sống dưới 1,25 USD/ngày đã giảm trên mọi khu vực của thế giới. Đây là lần suy giảm rộng khắp đầu tiên kể từ khi WB bắt đầu tổng hợp số liệu năm 1981. Trong gian đoạn 2008 - 2010, tốc độ giảm nghèo vẫn được duy trì ở mức trên 1%, người dân tại các nước đang phát triển có tiêu chuẩn sống dưới 1,25 USD/ngày giảm từ 50% dân số toàn cầu năm 1981 xuống còn 21% trong 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Như vậy, khoảng 1 tỷ người đã thoát khỏi ngưỡng đói nghèo và dù rất nhiều mục tiêu thiên niên kỷ (như giảm 3/4 tỷ lệ bà mẹ tử vong và giảm 2/3 tỷ lệ trẻ sơ sinh tử vong) bị bỏ lỡ nhưng thế giới đã đạt được mục tiêu giảm người nghèo trong giai đoạn 1990 – 2015 sớm hơn 5 năm so với dự tính. Trên thực tế, tỷ lệ nghèo đói bắt đầu giảm mạnh từ cuối thế kỷ XX (tỷ lệ trung bình hằng năm là 4,3% trong giai đoạn 1960-2000, và 6% trong giai đoạn 2000-2010). Nguyên nhân chủ yếu là do các nền kinh tế đang phát triển tăng tốc. Nền kinh tế Trung Quốc tăng trưởng mạnh đến nỗi bất chấp chênh lệch giàu nghèo ngày càng tăng nhanh, các hộ cực nghèo đang dần biến mất.
Trong giai đoạn 1981 – 2010, Trung Quốc đã giúp 680 triệu người dân thoát khỏi đói nghèo, đồng thời tỷ lệ cực nghèo giảm từ mức 84% trong năm 1980 xuống còn 10%. Thế giới cũng có các cách giảm nghèo khác khá đa dạng. Rất nhiều chính sách đã phát huy hiệu quả như: mạng lưới an sinh xã hội và chương trình chuyển tiền Bolsa Familia của Brazil, chương trình trợ cấp nhiên liệu cho tầng lớp trung lưu ở Indonesia… Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia thì phương thức hiệu quả nhất chính là tự do hóa thị trường để giúp người nghèo giàu có hơn”. [28] Nghèo đói là một hiểm họa đã tồn tại từ rất lâu trên thế giới.
Đây chính là nguyên nhân dẫn tới bất ổn xã hội và là mối đe dọa đối với hòa bình và an ninh. Cuộc chiến chống đói nghèo không chỉ đòi hỏi nỗ lực của từng cá nhân, mà trên hết là sự hợp tác từ phía cộng đồng quốc tế. Thế giới cần chung tay hành động để hướng tới phát triển bền vững, mà trước mắt là hoàn thành các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ vào năm 2015. Tại Việt Nam, mặc dù kinh tế đất nước còn không ít khó khăn nhưng Đảng, Nhà nước luôn coi công tác giảm nghèo là một trong những mục tiêu 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan trọng.
An sinh xã hội và giảm nghèo luôn là một trong những lĩnh vực ưu tiên hàng đầu trong hoạt động của Chính phủ những năm qua. Từ năm 1998 đến 2010, xóa đói, giảm nghèo đã trở thành chương trình mục tiêu quốc gia và được đưa vào kế hoạch định kỳ 5 năm của Chính phủ và các địa phương. Ngày 21 tháng 5 năm 2002, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt "Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xoá đói giảm nghèo". Đây là chiến lược đầy đủ, chi tiết phù hợp với mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ (MDG) của Liên Hợp Quốc công bố.
Trong quá trình xây dựng chiến lược có sự tham gia của chuyên gia các tổ chức quốc tế tại Việt Nam như IMF (Quỹ tiền tệ quốc tế), UNDP (Chương trình phát triển của Liên Hợp Quốc), WB (Ngân hàng thế giới),. tổng hợp thành các mục tiêu phát triển Việt Nam. Vấn đề là cụ thể hoá chiến lược bằng các chương trình, dự án được triển khai, được giám sát và đánh giá thường xuyên. Các nghiên cứu đã lập được bản đồ phân bố đói nghèo đến từng xã, từng hộ.
Việt Nam đã ký vào Tuyên bố Thiên niên kỷ với 8 mục tiêu: - Xóa bỏ tình trạng cùng cực và thiếu đói. - Đạt phổ cập giáo dục tiểu học. - Tăng cường bình đẳng giới và nâng cao vị thế phụ nữ. - Giảm tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh.
- Tăng cường sức khỏe bà mẹ. - Phòng chống bệnh HIV/AISD, sốt rét và các bệnh khác. - Đảm bảo bền vững môi trường. - Thiết lập quan hệ đối tác toàn cầu vì mục đích phát triển.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những mục tiêu này mang kết quả trực tiếp và gián tiếp xóa đói giảm nghèo một cách bền vững bởi nguy cơ đói nghèo, tái đói nghèo đều có thể xảy ra trong những biến cố của môi trường thiên nhiên, của quá trình hội nhập và phát triển. Một quốc gia khi không giải quyết dứt điểm xóa đói giảm nghèo thì luôn ẩn chứa nguy cơ phát triển không bền vững dẫn đến những hậu quả bất ổn định kinh tế - xã hội. Những mục tiêu đó cũng gợi mở những phương thức tác động trực tiếp hay gián tiếp đến việc xóa đói giảm nghèo.