Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM ĐỐI VỚI TRẺ EM MỒ CÔI 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về công tác xã hội nhóm đối với trẻ em mồ côi 1. Công tác xã hội Công tác xã hội là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Có nhiều các khái niệm, định nghĩa khác nhau về công tác xã hội, nhưng nhìn chung các khái quan niệm đều thống nhất: Thứ nhất, công tác xã hội là một nghề, một khoa học ứng dụng, một dịch vụ xã hội cung ứng cho các cá nhân, gia đình, nhóm người, cộng đồng khi họ gặp khó khăn mà bản thân họ chưa tìm được hướng giải quyết.
Thứ hai, công tác xã hội với quan điểm và trọng tâm là làm giảm bớt các vấn đề khó khăn trong quan hệ giữa con người với nhau, làm phong phú thêm cho cuộc sống của họ thông qua mối quan hệ tương tác tích cực, giúp các cá nhân thực hiện các chức năng của bản thân, chức năng xã hội và giúp cá nhân, nhóm, cộng đồng có vấn đề có thể tự đứng vững được trên chính đôi chân của họ. Thứ ba, công tác xã hội là một dịch vụ cung ứng các kiến thức, thông tin, kỹ năng, hỗ trợ về tinh thần cho các cá nhân, nhóm, cộng đồng thông qua sự quan tâm giữa người với người và giúp họ tăng thêm khả năng cải thiện điều kiện, hoàn cảnh để tự vươn lên cải thiện cuộc sống của mình. Công tác xã hội nhóm Khái niệm Công tác xã hội nhóm : Công tác xã hội nhóm là một phương pháp Công tác xã hội nhằm tạo dựng và phát huy sự tương tác, chia sẻ nguồn lực, kinh nghiệm giữa các thành viên, giúp củng cố, tăng cường các chức năng xã hội và khả năng giải quyết vấn đề, thỏa mãn nhu cầu của nhóm. Thông qua sinh hoạt nhóm, mỗi cá nhân hòa nhập, phát huy tiềm năng, thay đổi thái độ, hành vi và khả năng đương 9 đầu với nan đề của cuộc sống, tự lực và hợp tác giải quyết vấn đề đặt ra vì mục tiêu cải thiện hoàn cảnh một cách tích cực.
Nhân viên công tác xã hội/ Nhân viên xã hội Nhân viên xã hội dịch từ tiếng Anh (Social Worker) được hiểu là những người làm công việc xã hội và có trình độ được đào tạo từ cử nhân trở lên. Thuật ngữ Lao động - Xã hội thì NVCTXH là những người được đào tạo chuyên môn về CTXH để hỗ trợ cá nhân và cộng đồng tiếp cận các chính sách và dịch vụ xã hội. Nhiệm vụ của NVCTXH là tư vấn cá nhân, làm việc nhóm, làm việc với cộng đồng, nghiên cứu xã hội, thiết kế chính sách xã hội. NVCTXH còn đảm nhiệm vai trò khác nhau như khuyên bảo, người hỗ trợ, người tuyên truyền, người trung gian và người tạo điều kiện.
{Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2014), Thuật ngữ Lao động – Xã hội, NXB KHKT} 1. Khái niệm trẻ em Trẻ em là người dưới 16 tuổi (Luật trẻ em năm 2016) 1. Khái niệm trẻ em mồ côi không nơi nương tựa, trẻ em bị bỏ rơi Theo Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em, việc xếp trẻ em mồ côi, không nơi nương tựa, bị bỏ rơi vào một nhóm là vì đặc điểm của nhóm trẻ em này là không có bố mẹ hoặc vì lý do nào đó không được sống cùng bố mẹ: “Trẻ em tạm thời hoặc hoàn toàn không được sống trong môi trường gia đình hoặc vì lý do ảnh hưởng đến lợi ích của một cá nhân không được quyền tiếp tục sống trong môi trường gia đình sẽ có quyền được nhận sự trợ giúp và bảo vệ đặc biệt của Nhà nước” [21]. Khái niệm Cộng đồng “Cộng đồng là một tập thể có tổ chức, bao gồm các cá nhân con người sống chung ở một địa bàn nhất định, có chung một đặc tính xã hội hoặc sinh học nào đó và cùng chia sẻ với nhau một lợi ích vật chất hoặc tinh thần nào đấy” (Trung tâm Nghiên cứu và Tập huấn PTCĐ) 1.
Hoà nhập cộng đồng Hòa nhập cộng đồng theo nghĩa rộng là một xã hội không có rào cản cho mọi người trong việc tham gia vào các hoạt động đời sống xã hội. Trong tiến trình xã 10 hội hóa của cá nhân sẽ không gặp bất cứ khó khăn nào làm trở ngại đến tâm lý, sức khỏe và về mặt xã hội. Theo nghĩa hẹp đó là sự hòa nhập của các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong việc tham gia vào đời sống xã hội. Những rào cản này bao gồm thái độ kỳ thị xa lánh và phân biệt đối xử thậm chí là bất bình đẳng của cộng đồng đối với từng cá nhân.
Lý luận về công tác xã hội đối với trẻ em mồ côi trong việc tiếp cận các dịch vụ 1. Quan điểm tiếp cận phát triển công tác xã hội với trẻ em mồ côi - Tiếp cận dựa trên quyền con người và quyền trẻ em: Quyền con người nói chung và quyền trẻ em nói riêng là một giá trị hội tụ của nhiều giá trị khác nhau nhằm đảm bảo quyền sống, học tập, làm việc, tham gia, quyền được coi trọng… và là thành quả của quá trình phát triển của con người. Riêng về nhóm trẻ em mất nguồn nuôi dưỡng, Công ước Quốc tế về quyền trẻ em cũng đã nhấn mạnh những trẻ em tạm thời hay vĩnh viễn bị tước mất môi trường gia đình của mình, hoặc vì những lợi ích tốt nhất của chính bản thân mình mà không được phép tiếp tục ở trong môi trường ấy, có quyền được hưởng sự bảo vệ và giúp đỡ đặc biệt của Nhà nước. Các quốc gia thành viên phải bảo đảm cho các trẻ em như thế được hưởng sự chăm sóc thay thế tương ứng phù hợp với luật pháp quốc gia.
- Tiếp cận từ khía cạnh công bằng xã hội: Mỗi cá nhân con người sinh ra chịu ảnh hưởng của các yếu tố khách quan và chủ quan đã dẫn đến không có điều kiện để tiếp cận và hưởng lợi từ thành quả phát triển xã hội. Khi nghiên cứu về Công bằng xã hội, chúng ta thấy có một số yếu tố khiến bất công xã hội gia tăng, đó là: yếu tố tự nhiên; yếu tố năng lực; yếu tố cơ chế chính sách. Những yếu tố trên cho thấy bất công xã hội về dịch vụ chăm sóc, cũng như những điều kiện môi trường sống, hòa nhập của trẻ em vẫn còn có nhiều khác biệt. Sự khác biệt này thể hiện ở khu vực sông (thành thị, nông thôn, miền núi, đồng bằng), nhóm cộng đồng dân tộc.
Điều này đòi hỏi khi xây dựng và phát triển hệ thống dịch vụ CTXH chăm sóc trẻ em nói chung, trẻ em mồ côi nói riêng phải tính đến đặc thù này. Mục tiêu là không chỉ là giải quyết vấn đề bất bình đẳng giữa các nhóm, mà còn không làm gia tăng sự bất bình đẳng. 11 - Tiếp cận từ khía cạnh quyền được bảo đảm an sinh xã hội: Việt Nam xác định mọi công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội, đây là vấn đề có tính nhân văn sâu sắc trong hiến pháp nước ta. Việc thừa nhận quyền được bảo đảm an sinh xã hội của công dân, cũng là thừa nhận trách nhiệm của nhà nước, gia đình và cộng đồng xã hội trong việc thực hiện các biện pháp đảm bảo an sinh xã hội cho người dân.
- Tiếp cận dựa theo vòng đời của trẻ em: Một trong những phương pháp tiếp cận xây dựng chính sách được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm hiện nay là phương pháp tiếp cận dựa trên vòng đời. Việc tiếp cận theo vòng đời cho phép chúng ta nhận dạng được những khó khăn, những rủi ro, những rào cản, những nhu cầu của con người trong từng giai đoạn vòng đời từ giai đoạn (i) ấu thơ, (ii) trẻ em, (iii) thanh niên, (iv) trung niên, (v) người già. Trong đó trẻ em lại được chia nhỏ các giai đoạn 36 tháng tuổi, dưới 6 tuổi, 6-16 tuổi. Đây là cách tiếp cận mang tính tổng thể, không bỏ sót bất cứ khó khăn nào trong các giai đoạn của vòng đời của trẻ.
- Tiếp cận theo nhu cầu: Tiếp cận theo nhu cầu của trẻ là cách tiếp cận dựa trên việc đáp ứng tốt nhất của các dịch vụ CTXH đối với các nhu cầu của trẻ em. - Tiếp cận dựa trên hoạt động bảo vệ trẻ em: Hoạt động bảo vệ trẻ em được hiểu là những hoạt động hướng đến đảm bảo các yếu tố vật chất và tinh thần giúp cho trẻ em được phát triển một cách toàn diện. Các yếu tố liên quan đến bảo vệ trẻ em như bảo vệ quyền trẻ em, bảo vệ thể chất, bảo vệ tâm sinh lý, bảo vệ chế độ chính sách dành cho trẻ em, bảo đảm môi trường sống an toàn, lành mạnh… 1. Cung cấp dịch vụ công tác xã hội cho trẻ em mồ côi Mọi trẻ em đều được bảo vệ, chăm sóc và giáo dục, đó là trách nhiệm của nhà nước, gia đình và xã hội: Về bảo vệ trẻ em là tạo dựng môi trường bảo vệ an toàn cho mọi trẻ em, để trẻ em không bị ngược đãi, bạo lực, xâm hại, bóc lột và bỏ mặc, trợ giúp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.
Về chăm sóc, bảo đảm dinh dưỡng là cung cấp những chất cho cơ thể nguồn sống và năng lượng để cơ thể hoạt động. Với cơ thể trẻ em còn non nớt, để phát triển cân đối và đảm bảo có đủ sức khỏe cơ thể các em cần được cung cấp đủ các chất dinh dưỡng. Các em cần được ăn đủ no, đủ bữa và đủ các chất dinh dưỡng như 12 chất đạm (prôtêin), chất béo (lipit), chất đường (gluxit), chất khoáng, vitamin và nước. Ngày 25/02/2011, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội ban hành Thông tư số 04/2011/BLĐTBXH-TT quy định tiêu chuẩn chăm sóc tại cơ sở bảo trợ xã hội.
Trong đó có một số tiêu chuẩn liên quan đến hoạt động bảo vệ, chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần cho trẻ em tại cơ sở bảo trợ xã hội [24, tr.